Uyuşturucu Dosyasında Gizli Soruşturmacı ve Suça Teşvik

Uyuşturucu ticareti soruşturmalarında örgüt yapısını ve satış zincirini ortaya çıkarmak amacıyla gizli soruşturmacı görevlendirilebilir. Ancak devlet görevlisinin mevcut suçu gözlemlemesiyle, kişiyi daha önce işlemeyeceği bir suça yönlendirmesi aynı değildir.

Gizli soruşturmacı delil toplar; suç oluşturamaz, faili suça teşvik edemez ve kışkırtma yoluyla cezalandırılacak fiil meydana getiremez.

Hukuki dayanak

CMK m.139 gizli soruşturmacı görevlendirilmesini düzenler. Tedbir, kanunda sayılan suçlar ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar bakımından, başka surette delil elde edilememesi koşuluyla uygulanabilir. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti bu kapsamdadır.

CMK m.140 teknik araçlarla izlemeyi; CMK m.206 ve 217 hukuka uygun delil şartını düzenler. TCK m.188 soruşturmanın maddi suç tipidir.

Tedbirin şartları

1. Somut delillere dayanan kuvvetli şüphe.
2. Başka surette delil elde edilememesi.
3. Yetkili merci kararı.
4. Kanunda sayılan suçlardan biri.
5. Örgüt faaliyeti şartının somutlaştırılması.
6. Görevlendirmenin kapsam ve süresinin belirlenmesi.
7. İşlemlerin denetlenebilir biçimde kaydedilmesi.

Bu koşullar soyut ve kalıp ifadelerle geçiştirilemez.

Maddi unsur, fail ve manevi unsur

Gizli soruşturmacı kullanılması suçun unsurlarını değiştirmez. Savcılık, sanığın TCK m.188’deki seçimlik hareketlerden birini kasten gerçekleştirdiğini ispatlamalıdır.

Gizli görevlinin teklifinden önce failde uyuşturucu satma iradesi bulunup bulunmadığı temel sorudur. Maddenin fail tarafından hazır tutulması, daha önceki satışlar, müşteri ağı ve bağımsız deliller mevcut suç eğilimini gösterebilir.

Gizli soruşturmacı, muhbir ve güven alıcısı ayrımı

Gizli soruşturmacı CMK m.139’a göre görevlendirilen kamu görevlisidir. Muhbir, kolluğa bilgi veren kişidir. Güven alıcısı veya gizli görevli olarak kullanılan kişinin hukuki statüsü ve işlemin dayanağı dosyadan açıkça anlaşılmalıdır.

Tedbirin adı değiştirilerek CMK m.139 güvencelerinin dolanılması mümkün değildir. Görevlinin yaptığı işlem ve müdahalenin yoğunluğu esas alınır.

Mevcut suçu ortaya çıkarma ve suça teşvik

Mevcut suçun ortaya çıkarılmasında görevli, failin zaten yürüttüğü satış faaliyetini gözlemleyebilir veya alım yapabilir. Suça teşvikte ise failde bulunmayan suç iradesi ısrar, baskı, olağanüstü kazanç vaadi veya yönlendirmeyle oluşturulur.

Değerlendirmede ilk temasın kimden geldiği, kaç kez teklif yapıldığı, failin başlangıçtaki tutumu, miktarı kimin belirlediği ve görevliden bağımsız suç delilleri bulunup bulunmadığı incelenir.

Aynı kişiden birden fazla alım

Failin suçu ilk alımla ortaya çıkmışken yalnız delil sayısını artırmak amacıyla yeni alımlar yaptırılması; zincirleme suç, temel ceza ve suça teşvik yönünden tartışma doğurabilir.

Her alımın soruşturma açısından zorunlu olup olmadığı ve daha üst faillerin ortaya çıkarılmasına hizmet edip etmediği gerekçelendirilmelidir.

Nitelikli hâller, teşebbüs, iştirak ve içtima

Gizli soruşturmacı kullanılması bağımsız nitelikli hâl değildir. TCK m.188’deki madde türü, yer, kişi sayısı ve örgüt artımları somut delillerle ispatlanmalıdır.

Görevliye uyuşturucu teslim edilmeden yakalama gerçekleşirse, satışa arz veya ticaret amacıyla bulundurma şeklinde tamamlanmış başka bir seçimlik hareket bulunup bulunmadığı incelenir. Örgüt üyeliği ve uyuşturucu ticareti suçlarının içtimaı ayrıca değerlendirilir.

Kayıtların ve tutanakların denetlenmesi

Alım öncesi para seri numaraları, ses ve görüntü kayıtları, teslim yeri, gözetleme tutanakları, maddenin muhafaza zinciri ve kriminal rapor birbiriyle uyumlu olmalıdır.

Gizli görevlinin yalnız özet tutanağıyla yetinilmesi; ham kayıtların, kararların veya teslim zincirinin bulunmaması savunma hakkını zedeleyebilir.

Şikâyet, uzlaştırma, görev, zamanaşımı ve yaptırım

TCK m.188 şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırmaya tabi değildir. Görevli mahkeme ağır ceza mahkemesidir. Olağan dava zamanaşımı, nitelendirmeye göre kural olarak on beş yıldır.

TCK m.188/3 için on yıldan az olmamak üzere hapis ve adli para cezası öngörülür. Nitelikli hâller cezayı artırabilir.

Deliller ve savunma incelemesi

1. Gizli soruşturmacı görevlendirme kararı.
2. Tedbirin başlangıç ve uzatma tarihleri.
3. Örgüt şüphesini gösteren deliller.
4. Başka yöntemle delil elde edilememe gerekçesi.
5. İlk iletişimi başlatan taraf.
6. Mesaj ve görüşmelerin tam kayıtları.
7. Alım paralarının seri numaraları.
8. Ses ve görüntü kayıtları.
9. Fiziki takip tutanakları.
10. Madde teslim ve kriminal rapor zinciri.
11. Tekrarlanan alımların amacı.
12. Görevliden bağımsız satış delilleri.

Suça teşvik iddiasının incelenmesi

Suça teşvik iddiası yalnız “gizli görevli beni yönlendirdi” şeklindeki soyut açıklamayla bırakılmamalıdır. İlk temasın kimden geldiği, görevlinin kullandığı ifadeler, teklif sayısı, fiyat ve miktarı kimin belirlediği ve failin önceden uyuşturucu temin edebilme kapasitesi araştırılmalıdır.

Mahkeme, görevliden bağımsız delilleri ve müdahalenin suç kararına etkisini gerekçeli biçimde tartışmalıdır. Tam görüşme kayıtları dosyaya getirilmeden yalnız kolluk özetine dayanılması savunmanın denetim imkânını azaltır.

Gizli kimliğin korunması ve savunma hakkı

Gizli soruşturmacının kimliği korunabilir. Ancak kimliğin gizlenmesi, yaptığı işlemlerin ve beyanlarının hiçbir şekilde denetlenememesi anlamına gelmez. Savunmaya suçlamanın dayandığı temel olgulara ve kayıtlara erişim imkânı sağlanmalıdır.

Soru sorma hakkı ile görevlinin güvenliği arasında denge kurulmalı; kimliği açıklamayan teknik yöntemlerle beyanın sınanıp sınanamayacağı değerlendirilmelidir.

Tedbir kararındaki eksiklikler

Kararda yalnız kanun maddesinin tekrarlanması yeterli değildir. Örgüt faaliyeti şüphesi, başka yöntemle delil elde edilememe nedeni, görevlendirmenin konusu ve süresi somutlaştırılmalıdır.

Kararın süresi sona erdikten sonra yapılan işlemler veya kapsam dışındaki kişiler hakkında toplanan veriler yönünden hukuka uygunluk ayrıca değerlendirilir.

Delil yasakları ve beraat değerlendirmesi

Suça teşvik veya kanunsuz tedbir tespit edildiğinde ilgili delillerin yargılamada kullanılıp kullanılamayacağı CMK m.206 ve 217 kapsamında incelenir. Delil dışlandıktan sonra kalan hukuka uygun delillerin mahkûmiyet için yeterli olup olmadığı ayrıca belirlenir.

Hukuka aykırılık her olayda otomatik beraat sonucu doğurmaz; fakat mahkûmiyetin yalnız hukuka aykırı işlemden elde edilen verilere dayanması hâlinde ispat sorunu ortaya çıkar.

İki kısa örnek

Örnek 1: Gizli görevli, daha önce satış yaptığına ilişkin delil bulunmayan kişiyi günlerce arayıp yüksek kazanç teklif etmiş ve maddeyi özellikle temin ettirmiştir. Suç iradesinin görevlendirme yoluyla oluşturulup oluşturulmadığı incelenir.

Örnek 2: Fiziki takipte düzenli satış yaptığı gözlenen kişi, gizli görevlinin ilk talebinde hazır bulunan maddeden teslim yapmıştır. İşlem mevcut suçun ortaya çıkarılması niteliğinde değerlendirilebilir.

Sık sorulan sorular

Gizli polis uyuşturucu satın alabilir mi?

Kanuni şartlar ve yetkili karar kapsamında mevcut suçun ortaya çıkarılması amacıyla alım yapılabilir. Faili yeni suç işlemeye yönlendirme yetkisi yoktur.

Gizli görevlinin ısrarı suça teşvik sayılır mı?

Israrın yoğunluğu, failin başlangıçtaki isteksizliği ve bağımsız suç delilleri birlikte değerlendirilir.

Karar olmadan gizli görevli kullanılabilir mi?

İşlemin gerçek niteliği CMK m.139 kapsamındaysa kanuni karar ve şartlar aranır. Adlandırma tek başına belirleyici değildir.

Birden fazla kontrollü alım yapılabilir mi?

Mümkün olmakla birlikte her yeni alımın soruşturma gereği ve orantılılığı denetlenmelidir.

Sonuç

Gizli soruşturmacı, uyuşturucu ticareti soruşturmalarında istisnai ve sıkı şartlara bağlı bir tedbirdir. Yetkili karar, örgüt faaliyeti, başka yolla delil elde edilememe ve denetlenebilir kayıtlar bulunmalıdır. Mevcut suçun açığa çıkarılmasıyla suça teşvik arasındaki sınır aşılırsa elde edilen delillerin hukuka uygunluğu ve yargılamanın adilliği tartışılır.