CMK 164 Adli Kolluk Nedir? Polis Savcıya mı Bağlıdır?

Bir suç ihbarından sonra olay yerine gelen polis veya jandarma, artık yalnızca güvenlik hizmeti yürütmez. Delil toplama, şüpheliyi yakalama ve tutanak düzenleme gibi soruşturma işlemlerinde “adlî kolluk” sıfatıyla hareket eder. CMK 164, bu görevlilerin kim olduğunu ve Cumhuriyet savcısıyla çalışma esasını düzenler.

CMK 164 Madde Metni

Adlî kolluk ve görevi

Madde 164 – (1) Adlî kolluk; 4.6.1937 tarihli ve 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanununun 8, 9 ve 12 nci maddeleri, 10.3.1983 tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanununun 7 nci maddesi, 2.7.1993 tarihli ve 485 sayılı Gümrük Müsteşarlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 8 inci maddesi ve 9.7.1982 tarihli ve 2692 sayılı Sahil Güvenlik Komutanlığı Kanununun 4 üncü maddesinde belirtilen soruşturma işlemlerini yapan güvenlik görevlilerini ifade eder.

(2) Soruşturma işlemleri, Cumhuriyet savcısının emir ve talimatları doğrultusunda öncelikle adlî kolluğa yaptırılır. Adlî kolluk görevlileri, Cumhuriyet savcısının adlî görevlere ilişkin emirlerini yerine getirir.

(3) Adlî kolluk, adlî görevlerin haricindeki hizmetlerde, üstlerinin emrindedir.

Adli Kolluk Nedir?

Adli kolluk, ayrı ve tek başına kurulmuş bir teşkilat adı değildir. Polis, jandarma, gümrük muhafaza ve Sahil Güvenlik personelinden soruşturma işlemi yapan görevlilerin, o işlem sırasındaki hukuki sıfatını ifade eder. Görevlilerin nitelikleri, eğitimi ve uzmanlık düzeni CMK 167 uyarınca çıkarılan yönetmelikle ayrıntılandırılır.

Bu ayrım görevin niteliğine göre yapılır. Aynı polis memuru suçun önlenmesi amacıyla devriye gezerken idari kolluk, işlenmiş bir suçun delillerini toplarken adli kolluk görevi yürütür. Adli kolluk sorumlularının yıllık kurumsal değerlendirilmesi CMK 166 değerlendirme raporu kapsamında yapılır.

Adli Kolluk Hangi İşlemleri Yapar?

Adli kolluk; olay yerini koruma, iz ve delilleri belirleme, kanuna uygun biçimde muhafaza altına alma, şüpheli ve tanıkları tespit etme, gerekli tutanakları düzenleme ve savcının verdiği soruşturma talimatlarını uygulama gibi görevler üstlenebilir. Olay yerindeki işlemlere engel olan kişilere karşı alınabilecek geçici tedbirler CMK 168 olay yeri tedbirleri yazısında açıklanmıştır.

Her işlem için kanundaki özel şartlar ayrıca aranır. Adli kolluk sıfatı, polise veya jandarmaya sınırsız arama, elkoyma ya da yakalama yetkisi vermez. İşlemin dayanağı, kapsamı ve gerekiyorsa hâkim veya savcı kararı somut olayda bulunmalıdır.

Polis ve Jandarma Soruşturmada Savcıya mı Bağlıdır?

CMK 164/2’ye göre soruşturma işlemleri Cumhuriyet savcısının emir ve talimatları doğrultusunda öncelikle adli kolluğa yaptırılır. Adli göreve ilişkin emrin yerine getirilmesi gerekir. Savcının kapsamlı görev ve yetkileri için CMK 161 savcı ve kolluk ilişkisi yazısı da incelenebilir.

Bu bağlılık yalnız adli görev bakımındandır. Görevli, devriye, trafik veya kamu düzeni gibi adli olmayan hizmetlerde kendi idari üstlerinin emrindedir. Böylece CMK 164, adli ve idari emir düzenini birbirinden ayırır.

Savcı Olmadan Kolluk İşlem Yapabilir mi?

Kolluk, suçla karşılaştığında delillerin kaybolmasını önlemek ve kanunun verdiği acil yetkileri kullanmak zorunda kalabilir. Ancak yapılan işlem derhâl Cumhuriyet savcısına bildirilir ve soruşturma savcının emirleri doğrultusunda yürütülür.

Hâkim kararı gereken işlemlerde kolluk, kendi kararıyla kanuni güvenceleri aşamaz. Savcıya erişilemeyen suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan istisnai hâllerde sulh ceza hâkiminin rolü, CMK 163 hâkimin soruşturma yetkisi kapsamında ayrıca düzenlenmiştir.

Adli Kolluk İşleminde Kişinin Hakları

Bir kişinin adli kolluk tarafından işlem görmesi, savunma haklarını ortadan kaldırmaz. Şüpheli; isnadı öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma ve lehine delillerin toplanmasını isteme haklarına sahiptir. Zorlayıcı tedbirlerin şartları ve sınırları da kanuna uygun olmalıdır.

Tutanaktaki tarih, saat, yer, hazır bulunan kişiler ve yapılan işlemler dikkatle kontrol edilmelidir. Kişi, gerçeğe aykırı veya eksik gördüğü hususların tutanağa geçirilmesini isteyebilir. İmzadan kaçınma hâlinde bunun sebebi tutanakta gösterilmelidir.

Hukuka aykırı yöntemle elde edilen delilin değerlendirilmesi ayrı bir hukuki sorundur. Somut olayda işlemin dayanağı, verilen emir, hâkim kararı gerekip gerekmediği ve tutanaklar birlikte incelenmelidir.

Adli Kolluk ile Diğer Kolluk Arasındaki Fark

CMK 164, kanunda sayılan güvenlik görevlilerinin soruşturma görevini düzenler. Bununla birlikte ihtiyaç doğduğunda diğer kolluk birimleri de Cumhuriyet savcısının talebi üzerine adli kolluk görevi yapabilir. Bu görevlendirmenin şartları CMK 165 diğer kolluk birimlerinin adli görevi yazısında açıklanmıştır.

Belirleyici olan kurumun adı değil, yapılan işlemin ceza soruşturmasına ilişkin olup olmadığıdır. İşlem adli nitelikteyse CMK’daki usul ve güvenceler uygulanır.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

• İşlemi yapan görevlilerin kimliği ve birimi tutanaktan kontrol edilmelidir.
• Arama, elkoyma veya yakalama varsa kararın ya da kanuni yetkinin dayanağı sorulmalıdır.
• Elkonulan eşya ve dijital materyal ayrıntılı biçimde tutanağa yazılmalıdır.
• Şüpheli sıfatıyla ifade alınacaksa müdafi yardımından yararlanma hakkı hatırlatılmalıdır.
• İşlemdeki aykırılıklar mümkünse gecikmeden ve somut belgelerle ileri sürülmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Adli kolluk sadece polis midir?

Hayır. Kanunda belirtilen şartlarda polis yanında jandarma, gümrük muhafaza ve Sahil Güvenlik görevlileri de soruşturma işlemi yaparken adli kolluk sayılır.

Adli kolluk savcıdan bağımsız soruşturma yapabilir mi?

Soruşturma Cumhuriyet savcısının yönetimindedir. Kolluk kanunun verdiği acil görevleri yerine getirir, olayı savcıya bildirir ve adli talimatları uygular.

Savcının kolluğa verdiği her emir uygulanır mı?

CMK 164, adli görevlere ilişkin emirlerin yerine getirilmesini öngörür. Bununla birlikte işlemin kanuni dayanağı ve özel usul şartları bulunmalıdır.

Adli kolluk arama kararı verebilir mi?

Aramanın karar ve emir şartları CMK’nın ilgili koruma tedbiri hükümlerine tabidir. Adli kolluk sıfatı tek başına sınırsız arama yetkisi doğurmaz.

Polisin idari ve adli görevi nasıl ayrılır?

Suçu önleme ve kamu düzenini koruma faaliyetleri genel olarak idari; işlenmiş suçun araştırılması ve delillerin toplanması ise adli görev niteliğindedir.

Kolluk tutanağına itiraz edilebilir mi?

Tutanaktaki eksiklik veya yanlışlığın işaret edilmesi ve açıklamanın tutanağa geçirilmesinin istenmesi mümkündür. Hukuki etkisi, işlemin türüne ve dosyanın bütününe göre değerlendirilir.

Adli kolluk işleminde avukat bulunabilir mi?

Şüpheli, kanundaki sınırlar içinde müdafi yardımından yararlanabilir. İfade alma gibi işlemlerde savunma hakkına ilişkin özel güvenceler uygulanır.

Sonuç

CMK 164, ceza soruşturmasında görev yapan güvenlik personelinin adli kolluk sıfatını ve Cumhuriyet savcısıyla ilişkisini belirler. Kolluk soruşturma işlemlerini savcının emir ve talimatları doğrultusunda yürütür; adli olmayan hizmetlerde ise idari üstlerine bağlıdır. Her somut işlem, ayrıca kendi kanuni şartları ve savunma güvenceleri bakımından incelenmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.