CMK 18 Yetkisizlik İddiası: Ne Zaman İleri Sürülür?

CMK 18 yetkisizlik iddiası, ceza davasının yer bakımından yanlış mahkemede görüldüğünü düşünen sanığın bu itirazı hangi aşamaya kadar ileri sürebileceğini düzenler. Kanunda belirtilen aşama geçtikten sonra sanık yetkisizlik iddiasında bulunamaz; mahkeme de kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez.

Bu nedenle suç yerinin ve yetkili mahkemenin duruşmadan önce değerlendirilmesi önemlidir. Yer bakımından yetkinin temel ölçütleri CMK 12 yetkili mahkeme yazısında açıklanmıştır.

CMK 18 Güncel Madde Metni

Yetkisizlik iddiası

Madde 18 – (1) Sanık, yetkisizlik iddiasını, ilk derece mahkemelerinde duruşmada sorgusundan, bölge adliye mahkemelerinde incelemenin başlamasından ve duruşmalı işlerde inceleme raporunun okunmasından önce bildirir.

(2) Yetkisizlik iddiasına ilişkin karar, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusundan önce, bölge adliye mahkemelerinde duruşmasız işlerde incelemenin hemen başlangıcında, duruşmalı işlerde inceleme raporu okunmadan önce verilir. Bu aşamalardan sonra yetkisizlik iddiasında bulunulamayacağı gibi mahkemeler de bu hususta re’sen karar veremez.

(3) Yetkisizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.

CMK 18 İlk Kabul Gerekçesi

Aşağıdaki gerekçe ilk kabul metnidir. Gerekçedeki ifadeler yürürlükteki üç fıkralık madde metninin yerine kullanılamaz.

Tasarının temel amacı, davanın işlemler sürdürülerek gerek ilk derece mahkemelerinde ve gerek bölge adliye mahkemelerinde bir duruşmada bitirilmesi olduğundan ve davanın ertelenmesine neden olabilecek hususları önlemek zorunlu sayıldığından, yetkisizlik iddiasının, ilk derece mahkemelerinde duruşmanın başlangıcında iddianame okunmadan, bölge adliye mahkemelerinde incelemenin başlamasından ve duruşmalı işlerde inceleme raporunun okunmasından önce ileri sürülebilmesi kabul edilmiştir; bu aşamalardan sonra yetkisizlik iddiasında bulunamayacağı gibi anılan mahkemelerce de yetkisizlik kararı verilemeyecek, davaya bakmayı sürdüreceklerdir.

İlk derece mahkemelerinde yukarıda açıklanan zaman ve koşullara göre yetkisizlik kararı verilebileceği gibi 174 inci madde gereğince iddianame Cumhuriyet savcılığına iade de edilebilecektir.

Hükmün Amacı ve Kapsamı

CMK 18’in amacı, yer bakımından yetki tartışmasının yargılamanın başında sonuçlandırılmasını sağlamaktır. Yetki sorununun geç aşamada gündeme gelmesi, tamamlanan işlemlerin tekrarlanmasına ve davanın uzamasına yol açabilir.

Madde hem ilk derece mahkemesindeki duruşmayı hem bölge adliye mahkemesindeki incelemeyi kapsar. Her aşama için farklı bir son an belirlenmiştir. Bu sınırlar, sanığın iddiası kadar mahkemenin kendiliğinden vereceği yetkisizlik kararı bakımından da önemlidir.

Yetkisizlik İddiasını Kim İleri Sürebilir?

Madde, yetkisizlik iddiasını sanığın bildireceğini açıkça düzenler. Sanık bu hakkını bizzat veya müdafii aracılığıyla kullanabilir. İddianın dayanağı, davaya bakan mahkemenin yer bakımından yetkili olmadığı ve başka bir yer mahkemesinin yetkili bulunduğu görüşüdür.

Yetkisizlik iddiası görev itirazıyla karıştırılmamalıdır. Görev, davaya hangi tür mahkemenin bakacağını; yetki ise aynı görev düzeyindeki hangi yer mahkemesinin davayı göreceğini belirler.

İlk Derece Mahkemesinde Son Aşama Nedir?

Sanık, ilk derece mahkemesinde yetkisizlik iddiasını duruşmadaki sorgusundan önce bildirmelidir. Sorgu başlamadan önce mahkemenin kimliği tespit etmesi, isnadı açıklaması ve usule ilişkin diğer başlangıç işlemlerini yürütmesi mümkün olmakla birlikte, kanunun belirlediği kritik sınır sanığın sorgusudur.

İddia yazılı dilekçeyle önceden sunulabilir veya duruşmada tutanağa geçirilmek üzere açıklanabilir. Dilekçede yalnız “mahkeme yetkisizdir” demek yerine suçun işlendiği yer, özel yetki kuralı ve yetkili olduğu ileri sürülen mahkeme somutlaştırılmalıdır.

Bölge Adliye Mahkemesinde Süre Sınırı

Bölge adliye mahkemesinde yetkisizlik iddiası, incelemenin başlamasından önce bildirilmelidir. Duruşmalı işlerde ayrıca inceleme raporunun okunmasından önce ileri sürülmesi gerekir.

Duruşmasız işlerde mahkeme, yetkisizlik iddiasına ilişkin kararını incelemenin hemen başlangıcında verir. Duruşmalı işlerde ise karar, inceleme raporu okunmadan önce verilmelidir. Başvurunun hangi usulle incelendiği bu nedenle önem taşır.

Mahkeme Yetkisizlik Konusunda Ne Zaman Karar Verir?

İlk derece mahkemesi, yetkisizlik iddiasına ilişkin kararını sanığın sorgusundan önce verir. Bölge adliye mahkemesinde duruşmasız inceleme yapılıyorsa karar incelemenin hemen başlangıcında; duruşma açılmışsa inceleme raporu okunmadan önce verilmelidir.

Kanunda belirtilen aşamalar geçtikten sonra mahkeme yer bakımından yetkisiz olduğunu kendiliğinden ileri sürerek yetkisizlik kararı veremez. Yargılama, artık yetki tartışması nedeniyle durdurulmadan sürdürülür.

Süre Geçtikten Sonra Yetkisizlik İddiası İleri Sürülebilir mi?

Hayır. CMK 18/2, belirtilen aşamalardan sonra yetkisizlik iddiasında bulunulamayacağını açıkça düzenler. Mahkemenin de aynı aşamadan sonra kendiliğinden yetkisizlik kararı verme imkânı yoktur.

Bu sonuç, yer bakımından yetkiye ilişkindir. Kamu düzeniyle bağlantılı görev kuralları ve kanunun görev konusunda öngördüğü hükümler ayrıca değerlendirilir. Bu ayrım gözden kaçırıldığında geçersiz veya yanlış nitelendirilmiş talepler ortaya çıkabilir.

Yetkisizlik İddiası Nasıl Hazırlanır?

İddia, dosyadaki somut yetki ölçütlerine dayanmalıdır. Suçun işlendiği yer, hareket ve neticenin gerçekleştiği yer, özel yetki hükümleri veya bağlantılı suç ilişkisi açıkça gösterilmelidir.

Dilekçede şu bilgilere yer verilmesi faydalıdır:

• Mahkemenin adı ve dosya numarası,
• İsnat edilen suç ve olayın kısa özeti,
• Yetkisizliğin dayandığı somut olay veya belge,
• Yetkili olduğu ileri sürülen hâkim veya mahkeme,
• Suç yeri, adres, iletişim veya işlem kayıtları,
• Uygulanması istenen genel veya özel yetki kuralı,
• Sonuç olarak verilmesi talep edilen karar.

Hangi Belgeler İncelenir?

Yetki değerlendirmesinde iddianamedeki olay anlatımı, suç yeri tespitleri, kolluk tutanakları, adres ve yakalama kayıtları, iletişim veya banka işlem bilgileri, taşıma ve yayın kayıtları ile özel kanun hükümleri incelenebilir.

Hangi belgenin belirleyici olduğu suçun niteliğine göre değişir. Örneğin kesintisiz, zincirleme veya bilişim sistemi üzerinden işlendiği ileri sürülen suçlarda birden fazla yerle bağlantı bulunabilir. Bu durumda genel ve özel yetki kuralları birlikte değerlendirilmelidir.

Yetkisizlik Kararına Karşı Hangi Yol Açıktır?

CMK 18/3 uyarınca yetkisizlik kararına karşı itiraz yoluna gidilebilir. Başvurunun süresi, mercii ve sunulma biçimi, kararın tebliğ veya öğrenilme durumu ile CMK’nın itiraz hükümlerine göre belirlenir.

Kararda başvurulabilecek kanun yolu ve merci gösterilmiş olmalıdır. Süre kaybı yaşanmaması için kararın tebliğ tarihi, başvuru kaydı ve dilekçenin ulaştığı merci dikkatle kontrol edilmelidir. Yetkisizlik kararından önce yapılan işlemlerin hukukî değeri ise CMK 20 yetkili olmayan mahkemenin işlemleri kapsamında ayrıca değerlendirilir.

Birden Fazla Mahkeme Yetkiyi Kabul Etmezse Ne Olur?

Karşılıklı yetkisizlik kararları nedeniyle hangi mahkemenin davaya bakacağı belirsizleşirse olumlu veya olumsuz yetki uyuşmazlığı gündeme gelebilir. Bu uyuşmazlığın çözümü CMK 17 yetkide olumlu veya olumsuz uyuşmazlık hükmüne göre yapılır.

CMK 18, yetkisizlik iddiasının zamanı ve kararı; CMK 17 ise mahkemeler arasında doğmuş yetki uyuşmazlığının hangi merci tarafından çözüleceği üzerinde durur.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

• Yetkisizlik iddiasını sanığın sorgusundan sonra ileri sürmek,
• Görev ve yer bakımından yetki kavramlarını birbirine karıştırmak,
• Yetkili olduğu ileri sürülen mahkemeyi belirtmemek,
• Suç yerini gösteren belge veya olayları somutlaştırmamak,
• Bölge adliye mahkemesindeki inceleme biçimini dikkate almamak,
• Yetkisizlik kararına karşı açık olan itiraz yolunu süresinde kullanmamak,
• Mahkemeler arası uyuşmazlık çözümünü sıradan yetkisizlik iddiasıyla aynı işlem saymak.

Somut Olay Kontrol Listesi

• Sanığın sorgusu yapıldı mı?
• Yetkisizlik iddiası hangi tarihte ve hangi işlemden önce sunuldu?
• Dosya ilk derece mahkemesinde mi, bölge adliye mahkemesinde mi?
• İstinaf incelemesi duruşmalı mı, duruşmasız mı?
• Suçun işlendiği yer hangi kayıtlarla belirleniyor?
• Özel yetki kuralı bulunuyor mu?
• Yetkili olduğu ileri sürülen mahkeme açıkça gösterildi mi?
• Yetkisizlik kararının tebliği ve itiraz kaydı kontrol edildi mi?

Sık Sorulan Sorular

Sanık sorgulandıktan sonra yetki itirazı yapabilir mi?

İlk derece mahkemesinde sanığın sorgusundan sonra CMK 18 kapsamında yetkisizlik iddiasında bulunulamaz.

Mahkeme sorgudan sonra kendiliğinden yetkisizlik kararı verebilir mi?

Yer bakımından yetki konusunda kanunda belirtilen aşama geçtikten sonra mahkeme de kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez.

Müdafi yetkisizlik iddiasında bulunabilir mi?

Sanık, usul hakkını müdafii aracılığıyla kullanabilir. İddianın kanuni aşama geçmeden ve somut dayanaklarıyla sunulması gerekir.

Yetkisizlik kararına itiraz edilebilir mi?

Evet. CMK 18/3, yetkisizlik kararlarına karşı itiraz yolunun açık olduğunu düzenler.

Yetki ve görev aynı kavram mıdır?

Hayır. Yetki, yer bakımından hangi mahkemenin; görev ise mahkeme türü bakımından hangi derecenin davaya bakacağını belirler.

Sonuç

CMK 18 yetkisizlik iddiası, ceza yargılamasının başında ve kanunda açıkça gösterilen aşamalardan önce ileri sürülmelidir. İlk derece mahkemesinde sanığın sorgusu, bölge adliye mahkemesinde ise incelemenin başlangıcı ve duruşmalı işlerde inceleme raporunun okunması kritik sınırları oluşturur.

Yetkisizlik iddiasının etkili olabilmesi için suç yeri, özel yetki kuralı, yetkili olduğu ileri sürülen mahkeme ve dayanak belgeler açıkça gösterilmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.