CMK 13 Özel Yetki: Suç Yeri Belli Değilse Yetkili Mahkeme
Ceza soruşturması veya kovuşturmasında suçun işlendiği yer belirlenemiyorsa dosyanın hangi yer mahkemesinde görüleceği CMK 13’te düzenlenen özel yetki sırasına göre belirlenir. Bu sıra taraflara seçim hakkı vermez; önceki basamak uygulanamıyorsa sonraki basamağa geçilir.
CMK 13 Güncel Madde Metni
Özel yetki
Madde 13 – (1) Suçun işlendiği yer belli değilse, şüpheli veya sanığın yakalandığı yer, yakalanmamışsa yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
(2) Şüpheli veya sanığın Türkiye’de yerleşim yeri yoksa Türkiye’de en son adresinin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.
(3) Mahkemenin bu suretle de belirlenmesi olanağı yoksa, ilk usul işleminin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.
CMK 13’ün Amacı ve Kapsamı
Genel yer bakımından yetki kuralı, suçun işlendiği yer mahkemesini esas alır. Bu temel kural ve özel suç türlerine ilişkin tamamlayıcı kurallar CMK 12 yetkili mahkeme yazısında açıklanmıştır.
CMK 13 ise suç yerinin belirlenemediği durumda yargılamanın yetkisiz kalmasını önleyen ikincil bir düzenlemedir. Madde, dosyayla bağlantısı giderek azalan fakat nesnel olarak saptanabilir yerleri basamaklı biçimde gösterir. Yabancı ülkede işlenen ve Türkiye’de yargılanması gereken suçlarda bu ölçütlerin nasıl uygulanacağı CMK 14 yabancı ülkede işlenen suçlarda yetki yazısında açıklanmıştır.
Görev ve yetki aynı kavram değildir. Görev, davaya hangi tür veya derecedeki ceza mahkemesinin bakacağını; yer bakımından yetki ise görevli mahkemelerden hangisinin coğrafi olarak dosyaya bakacağını belirler. Bu ayrım için CMK 3 görevli mahkeme yazısı da incelenebilir.
Yetkili Mahkeme Hangi Sırayla Belirlenir?
- Yakalanma yeri: Suç yeri belli değilse ve şüpheli veya sanık yakalanmışsa, yakalandığı yer mahkemesi yetkilidir.
- Yerleşim yeri: Kişi yakalanmamışsa yerleşim yeri mahkemesine bakılır.
- Türkiye’deki son adres: Şüpheli veya sanığın Türkiye’de yerleşim yeri yoksa, Türkiye’deki en son adresinin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.
- İlk usul işleminin yapıldığı yer: Mahkeme önceki ölçütlerle de belirlenemiyorsa ilk usul işleminin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.
Bu ölçütler alternatif bir tercih listesi değildir. Örneğin kişi yakalanmışsa, yalnız daha kolay olduğu düşüncesiyle yerleşim yeri mahkemesine başvurulması maddenin sırasıyla bağdaşmaz. Her basamağın neden uygulanabildiği veya uygulanamadığı dosya kayıtlarından anlaşılmalıdır.
Şüpheli, Sanık ve Yetkiyi İnceleyen Makamlar
Soruşturma aşamasında hakkında suç şüphesi bulunan kişi “şüpheli”, iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişi ise “sanık” olarak adlandırılır. Bu kavramların kanuni tanımları CMK 2 tanımlar yazısında yer alır.
Soruşturma işlemlerini yürüten Cumhuriyet savcılığı, işlem yapması gereken hâkimlik veya mahkeme ile iddianameyi değerlendiren mahkeme yetki meselesiyle karşılaşabilir. Müdafi, şüpheli veya sanık da dosyadaki yer bilgilerini ve yetki itirazını somut belgelerle ortaya koyabilir.
Suç Yerinin Belli Olmadığı Nasıl Anlaşılır?
CMK 13’e geçmeden önce suçun işlendiği yerin gerçekten belirlenemediği gösterilmelidir. İhbar veya şikâyette yer bilgisinin eksik olması tek başına her zaman yeterli değildir. Dosyadaki olay anlatımı, tutanaklar, dijital kayıtlar, iletişim ve ulaşım verileri ile diğer belgeler birlikte değerlendirilir.
Suçun hareketi ile sonucu farklı yerlerde gerçekleşmiş olabilir. Kesintisiz suç, teşebbüs veya elektronik ortamda işlenen fiiller bakımından CMK 12’deki özel düzenlemeler önce incelenmelidir. Suç yeri bu hükümlerle belirlenebiliyorsa CMK 13 uygulanmaz.
Yerleşim Yeri ve Son Adres Ayrımı
Birinci fıkradaki yerleşim yeri ile ikinci fıkradaki Türkiye’deki son adres farklı basamaklardır. Önce kişinin Türkiye’de yerleşim yerinin bulunup bulunmadığı araştırılır. Türkiye’de yerleşim yeri yoksa, Türkiye’deki en son adres kaydı dikkate alınır.
Nüfus ve adres kayıtları önemli olmakla birlikte, dosyada bunlarla çelişen güncel ve güvenilir bir bilgi varsa çelişki açıklığa kavuşturulmalıdır. Sadece taraf beyanına veya eski bir tebligat adresine dayanılması, yetki değerlendirmesini eksik bırakabilir.
İlk Usul İşleminin Yapıldığı Yer
İlk usul işleminin yapıldığı yer, ancak suç yeri, yakalanma yeri, yerleşim yeri ve Türkiye’deki son adres üzerinden yetkili mahkeme belirlenemiyorsa gündeme gelir. Dosya içindeki işlem tarihleri ve tutanaklar kronolojik olarak incelenerek ilk usul işlemi saptanmalıdır.
Hangi kaydın “ilk usul işlemi” sayılacağı, somut dosyanın belgelerine ve işlemin hukuki niteliğine göre değerlendirilir. Bu nedenle yalnız evrakın bir kuruma ulaştığı tarihe bakılarak otomatik sonuç çıkarılmamalıdır.
Yetki İtirazı ve Usul
Yetki meselesi ortaya çıktığında yalnız “bu mahkeme yetkisizdir” denilmesi yerine, CMK 13’ün hangi basamağının uygulanacağı ve bunu gösteren belgeler açıklanmalıdır. Suç yerinin neden belirlenemediği, yakalanma durumu, yerleşim yeri, son adres ve ilk usul işlemine ilişkin bilgiler sıralı biçimde sunulmalıdır.
Yetki itirazının ileri sürülme zamanı ve mahkemenin inceleme usulü CMK’nın yetkisizlik iddiasına ilişkin diğer hükümleriyle birlikte değerlendirilir. Dosyanın bulunduğu aşama ve daha önce verilen kararlar süre ve başvuru yolunu etkileyebileceğinden somut dosya üzerinden kontrol yapılmalıdır.
Madde Gerekçesi
Maddede, delil elde etme ölçütünden yola çıkılarak, 12 üncü maddeye göre yetkinin saptanması olanağı bulunmayan hâllerde, yetkili mahkemenin ne suretle belirleneceği gösterilmektedir. Delillerin en iyi toplanabileceği yer, esas itibarıyla suçun işlendiği yerdir.
Fakat bu yer belli değilse veya saptanamıyorsa, suç delillerinin en iyi toplanabileceği yer olarak ona en yakın yer mahkemesi yetkili sayılmıştır: Buna göre suçun işlendiği yer belli değilse sanığın yakalandığı yer, yakalanmamışsa yerleşim yeri, o da yoksa en son oturduğu yer mahkemesi yetkili olacaktır. Bütün bu seçeneklere göre de yetkili mahkeme belirlenemiyorsa, yargılama usulüne ilişkin ilk işlemin yapıldığı yer mahkemesi yetkili olacaktır.
Böylece basamaklı bir yetki sistemi kurularak çekişmelerin ortaya çıkması önlenmek istenilmiştir.
Kaynakça
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
