CMK 20 Yetkili Olmayan Hâkim veya Mahkemenin İşlemleri

Ceza dosyasında bir işlemin yetkili olmayan hâkim veya mahkeme tarafından yapılması, o işlemi kendiliğinden geçersiz hâle getirmez. CMK 20, işlemin yalnız yer bakımından yetkisizlik gerekçesiyle hükümsüz sayılamayacağını düzenler.

Bu kural, yetkili mahkemenin belirlenmesine ilişkin kuralları ortadan kaldırmaz. Yetkisizlik yine ileri sürülebilir ve karara bağlanabilir; ancak daha önce yapılan işlemlerin hukukî değeri her işlem bakımından ayrıca değerlendirilir.

CMK 20 Güncel Madde Metni

Yetkili olmayan hâkim veya mahkemenin işlemleri

Madde 20 – (1) Yetkili olmayan hâkim veya mahkemece yapılan işlemler, sadece yetkisizlik nedeniyle hükümsüz sayılmaz.

CMK 20 Madde Gerekçesi

Madde yetkili olmayan hâkim veya mahkemece yapılan işlemlerin, hukukî değerini belirleyen ilkeyi saptamaktadır. Buna göre yetkili olmayan hâkim veya mahkemenin işlemleri, yetkili merci tarafından sadece yetkisizlik nedeniyle hükümsüz sayılamayacaktır. Bunun anlamı, yetkili merciin söz konusu işlemleri değerlendireceği ve takdirine göre bunları geçerli sayabileceğidir. Böylece madde, söz konusu hükümlerin, sadece şeklî bakımdan hükümsüz sayılamayacağını belirtmiş olmaktadır.

Hükmün Amacı ve Kapsamı

CMK 20’nin amacı, yargılamanın yer bakımından yetki hatası nedeniyle gereksiz yere başa dönmesini önlemektir. Yetkisiz mahkemenin yaptığı her işlemin otomatik olarak geçersiz kabul edilmesi; delillerin yeniden toplanmasına, kişilerin tekrar dinlenmesine ve ceza muhakemesinin uzamasına yol açabilir.

Kanun bu nedenle şekli bir yaklaşım yerine işlemin somut olarak değerlendirilmesini kabul eder. İşlemin yalnızca yetkisiz bir merci tarafından yapılmış olması hükümsüzlük için yeterli değildir. İşlemde başka bir hukuka aykırılık bulunup bulunmadığı ayrıca incelenir.

“Sadece Yetkisizlik Nedeniyle” Ne Anlama Gelir?

Maddedeki “sadece yetkisizlik nedeniyle” ifadesi belirleyicidir. Bir işlem, yalnız işlemi yapan hâkim veya mahkemenin yer bakımından yetkisiz olması gerekçesiyle yok sayılmaz. Bununla birlikte işlem kanunun başka bir emredici hükmüne aykırıysa, savunma hakkını ihlal etmişse veya delilin elde edilmesinde hukuka aykırılık varsa CMK 20 bu sorunları kendiliğinden gidermez.

Başka bir ifadeyle madde, yetkisizlik dışındaki hukuka aykırılıklara geçerlilik kazandıran genel bir onay hükmü değildir. Her işlemin türü, yapılma biçimi ve temel haklara etkisi ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Yetkisizlik Kararından Önce Yapılan İşlemler

Mahkeme yetkisizlik kararı verinceye kadar duruşma hazırlığı, tebligat, tarafların dinlenmesi, belge toplanması veya diğer muhakeme işlemleri yapılmış olabilir. CMK 20 uyarınca bu işlemler sırf dosyanın daha sonra başka yer mahkemesine gönderilmesi nedeniyle hükümsüz hâle gelmez.

Yetkili mahkeme dosya kendisine ulaştığında önceki işlemleri dosyanın bütünü içinde değerlendirir. İşlemin kanuna uygun biçimde yapılıp yapılmadığını, yenilenmesine ihtiyaç bulunup bulunmadığını ve hükme esas alınabilecek nitelikte olup olmadığını inceler.

Yetkisizlik İddiası ile CMK 20 Arasındaki İlişki

CMK 18 yetkisizlik iddiasının hangi aşamada ileri sürülebileceğini ve karar usulünü düzenler. CMK 20 ise yetkisizlik tespit edildiğinde daha önce yapılmış işlemlerin ne olacağını açıklar. Bu iki hüküm farklı sorulara cevap verir.

Yetkisizlik iddiasının süresinde ileri sürülmesi önemlidir. Ancak yetkisizlik kararı verilmesi, o ana kadar yapılan tüm işlemlerin otomatik olarak silinmesi sonucunu doğurmaz. Dosya gönderildiğinde yetkili mahkeme işlemlerin hukukî değerini koruyup korumadığını değerlendirir.

Davanın Naklinden Farkı

CMK 19 davanın naklinde görevli ve yetkili mahkeme bellidir; fakat hukukî, fiilî veya kamu güvenliğine ilişkin olağan dışı sebepler nedeniyle yargılamanın başka yerde sürdürülmesi gündeme gelir. CMK 20’de ise işlemi yapan hâkim veya mahkemenin yer bakımından yetkili olmaması söz konusudur.

Bu nedenle davanın nakli, yetkisizlik ve yetkisiz merciin yaptığı işlemlerin geçerliliği birbirine karıştırılmamalıdır. Her kurumun şartları, karar mercii ve sonucu farklıdır.

Hangi İşlemler Değerlendirilebilir?

CMK 20 belirli bir işlem türünü saymak yerine genel bir kural koyar. Dosyanın özelliğine göre aşağıdaki işlemler gündeme gelebilir:

• Sanık, mağdur, katılan veya tanığın dinlenmesine ilişkin tutanaklar,
• Belge ve kayıtların dosyaya getirtilmesine ilişkin kararlar,
• Bilirkişi incelemesi veya keşif işlemleri,
• Duruşma hazırlığı ve tebligat işlemleri,
• Delillerin korunmasına veya toplanmasına yönelik ara kararlar.

Bu işlemlerin geçerliliği hakkında yalnız işlem türüne bakılarak sonuç çıkarılamaz. Yetkili mahkeme; işlemin nasıl yapıldığını, tarafların hazır olup olmadığını, savunma ve çelişmeli yargılama haklarının korunup korunmadığını dosya üzerinden inceler.

Dosyada İncelenmesi Gereken Belgeler

• Yetkisizlik iddiasına ve mahkemenin değerlendirmesine ilişkin dilekçe ve tutanaklar,
• Yetkisizlik kararı ve kararın tebliğ kayıtları,
• Yetkisizlikten önce yapılan işlemlere ait duruşma ve ifade tutanakları,
• Delillerin elde edilme biçimini gösteren karar, rapor ve kayıtlar,
• Tarafların işlem sırasında hazır bulunup bulunmadığını gösteren belgeler,
• Dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesine ilişkin üst yazı ve teslim kayıtları.

Yetkili Mahkeme İşlemi Yeniden Yapabilir mi?

CMK 20, önceki işlemin mutlaka geçerli kabul edilmesini emretmez. Hükmün özü, işlemin yalnız yetkisizlik nedeniyle hükümsüz sayılamamasıdır. Yetkili mahkeme, işlemin değerlendirilmesi sonucunda yeniden yapılmasına ihtiyaç bulunduğuna karar verebilir.

Özellikle doğrudanlık, yüz yüzelik, savunma hakkı veya delilin güvenilirliği bakımından yeniden işlem yapılması gerekebilir. Bu değerlendirme somut dosyanın niteliğine ve ilgili muhakeme kuralına göre yapılır.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

• Yetkisiz mahkemenin yaptığı her işlemin otomatik olarak geçersiz olduğunu varsaymak,
• CMK 20’yi yetkisizlik dışındaki bütün hukuka aykırılıkları gideren bir hüküm gibi yorumlamak,
• Yetkisizlik iddiasının süresini ve usulünü gözden kaçırmak,
• Görev ile yer bakımından yetki kavramlarını karıştırmak,
• Önceki işlemin hangi koşullarda yapıldığını gösteren tutanakları incelemeden sonuç çıkarmak,
• Davanın nakli ile yetkisizlik kararını aynı işlem saymak.

Somut Olay Kontrol Listesi

• İşlemi yapan hâkim veya mahkeme neden yetkisizdir?
• Yetkisizlik iddiası hangi tarihte ve hangi aşamada ileri sürülmüştür?
• Yetkisizlik kararı verilmeden önce hangi işlemler yapılmıştır?
• İşlem sırasında tarafların katılım ve savunma hakları korunmuş mudur?
• İşlemde yetkisizlik dışında başka bir hukuka aykırılık var mıdır?
• İşlemin yeniden yapılması delilin güvenilirliği veya doğrudanlık ilkesi bakımından gerekli midir?
• İlgili tutanak ve tebligat kayıtları dosyada mevcut mudur?

Sık Sorulan Sorular

Yetkisiz mahkemenin yaptığı bütün işlemler geçerli midir?

Hayır. CMK 20 yalnız yetkisizliğin tek başına hükümsüzlük nedeni olmadığını belirtir. İşlemde başka bir hukuka aykırılık varsa bunun sonucu ayrıca değerlendirilir.

Yetkisizlik kararı verilince dosya baştan mı görülür?

Kural olarak önceki işlemler sırf yetkisizlik nedeniyle yok sayılmaz. Yetkili mahkeme hangi işlemlerin korunacağını veya yenileneceğini dosya özelinde değerlendirir.

CMK 20 görev bakımından yetkisiz mahkemeye de uygulanır mı?

Madde yer bakımından yetki bölümünde düzenlenmiştir. Görev kuralları ve görevsiz mahkemenin işlemleri bakımından CMK’nın görev hükümleri ayrıca incelenmelidir.

Yetkili mahkeme tanığı tekrar dinleyebilir mi?

Somut olayda tanığın doğrudan dinlenmesi, beyanın değerlendirilmesi veya savunma hakkının korunması için gerekli görülürse yeniden dinleme kararı verilebilir. CMK 20 buna engel değildir.

Yetkisizlik iddiası ne zaman ileri sürülmelidir?

İlk derece ve bölge adliye mahkemesi aşamalarındaki süre ve usul CMK 18’de düzenlenir. Dosyanın aşamasına göre süre geçirilmeden işlem yapılması gerekir.

Sonuç

CMK 20, yetkili olmayan hâkim veya mahkemenin yaptığı işlemlerin yalnız yetkisizlik gerekçesiyle hükümsüz sayılamayacağını kabul eder. Kural yargılamada gereksiz tekrarları önler; ancak yetkisizlik dışındaki hukuka aykırılıkları ortadan kaldırmaz. Yetkili mahkeme her işlemin kanuna uygunluğunu, delil değerini ve yenilenme ihtiyacını somut dosya üzerinden değerlendirmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.