Ceza soruşturmasında şüpheli veya sanığın bedeninden kan, tükürük, saç ya da tırnak örneği alınması; kişinin beden bütünlüğü ve özel hayatıyla doğrudan ilgilidir. CMK 75, bu işlemlerin delil elde etmek amacıyla hangi karara dayanacağını ve hangi sınırlar içinde yapılabileceğini düzenler.
Kanundaki şartlar yerine getirilmeden yapılan müdahale yalnız usul sorunu doğurmaz; elde edilen delilin kullanılabilirliğini de etkileyebilir. Özellikle Cumhuriyet savcısının acil hâlde verdiği kararın süresinde hâkim veya mahkeme onayına sunulması önemlidir.
CMK 75 Güncel Madde Metni
Şüpheli veya sanığın beden muayenesi ve vücudundan örnek alınması
Madde 75 – (Değişik: 25/5/2005 – 5353/2 md.)
(1) Bir suça ilişkin delil elde etmek için şüpheli veya sanık üzerinde iç beden muayenesi yapılabilmesine ya da vücuttan kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilmesine; Cumhuriyet savcısı veya mağdurun istemiyle ya da re’sen hâkim veya mahkeme, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından karar verilebilir. Cumhuriyet savcısının kararı, yirmidört saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulur. Hâkim veya mahkeme, yirmidört saat içinde kararını verir. Onaylanmayan kararlar hükümsüz kalır ve elde edilen deliller kullanılamaz.
(2) İç beden muayenesi yapılabilmesi veya vücuttan kan veya benzeri biyolojik örnekler alınabilmesi için müdahalenin, kişinin sağlığına zarar verme tehlikesinin bulunmaması gerekir.
(3) İç beden muayenesi veya vücuttan kan veya benzeri biyolojik örnekler alınması, ancak tabip veya sağlık mesleği mensubu diğer bir kişi tarafından yapılabilir.
(4) Cinsel organlar veya anüs bölgesinde yapılan muayene de iç beden muayenesi sayılır.
(5) Üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda, kişi üzerinde iç beden muayenesi yapılamaz; kişiden kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınamaz.
(6) Bu madde gereğince alınacak hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz edilebilir.
(7) Özel kanunlardaki alkol muayenesine ve kan örneği alınmasına ilişkin hükümler saklıdır.
CMK 75 Hangi İşlemleri Kapsar?
Madde, şüpheli veya sanık üzerinde iç beden muayenesi yapılmasını ve vücuttan biyolojik örnek alınmasını düzenler. Kan, benzeri biyolojik örnekler, saç, tükürük ve tırnak kanunda açıkça sayılmıştır.
Cinsel organlar veya anüs bölgesindeki muayene de iç beden muayenesi kabul edilir. İşlemin amacı, soruşturulan veya kovuşturulan suça ilişkin delil elde etmek olmalıdır; genel bir veri toplama amacıyla uygulanamaz.
Beden Muayenesi ve Örnek Alma Kararını Kim Verir?
Kural olarak hâkim veya mahkeme karar verir. Karar, Cumhuriyet savcısının ya da mağdurun istemi üzerine veya hâkim ya da mahkeme tarafından kendiliğinden verilebilir.
Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı da karar verebilir. Ancak bu istisnai karar, yirmi dört saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulmalıdır. Hâkim veya mahkeme de yirmi dört saat içinde kararını verir.
Savcılık kararı onaylanmazsa karar hükümsüz kalır ve bu yolla elde edilen deliller kullanılamaz. Bu sonuç, yargısal onayın yalnız biçimsel bir işlem olmadığını gösterir.
Sağlık Bakımından Hangi Güvenceler Vardır?
İç beden muayenesi veya kan ve benzeri biyolojik örneklerin alınması, kişinin sağlığına zarar verme tehlikesi bulunmaması şartına bağlıdır. Müdahalenin niteliği, yöntemi ve kişinin sağlık durumu bu bakımdan birlikte değerlendirilmelidir.
İşlem ancak tabip veya sağlık mesleği mensubu diğer bir kişi tarafından yapılabilir. Kolluk görevlisinin kendi başına tıbbi müdahalede bulunması CMK 75’te öngörülen uygulama biçimi değildir.
Her Suçta Beden Muayenesi Yapılabilir mi?
Hayır. Üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezası gerektiren suçlarda iç beden muayenesi yapılamaz ve maddede sayılan biyolojik örnekler alınamaz.
Bu sınır değerlendirilirken somut olayda verilmesi beklenen ceza değil, isnat edilen suçun kanundaki hapis cezasının üst sınırı esas alınır. Eşik “iki yıldan daha az” şeklinde düzenlendiğinden suçun ceza üst sınırının dikkatle belirlenmesi gerekir.
Karara İtiraz Edilebilir mi?
CMK 75 uyarınca verilen hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz edilebilir. İtirazda işlemin delil elde etme amacı, karar yetkisi, gecikmesinde sakınca şartı, süreler, sağlık riski, işlemi yapacak kişi ve suçun ceza üst sınırı incelenebilir.
Kanun, CMK 74’ten farklı olarak CMK 75 itirazının kararın uygulanmasını kendiliğinden durduracağını belirtmez. Bu nedenle iki tedbirin itiraz sonuçları birbirine karıştırılmamalıdır. Gözlem tedbirine ilişkin ayrı kurallar için CMK 74 gözlem altına alınma yazısı incelenebilir.
Alkol Muayenesinde CMK 75 mi Uygulanır?
CMK 75/7, özel kanunlardaki alkol muayenesi ve kan örneği alınmasına ilişkin hükümleri saklı tutar. Bu nedenle trafik veya başka özel düzenlemelerin uygulandığı olaylarda öncelikle ilgili özel hüküm değerlendirilmelidir.
Her kan örneği alma işleminin yalnız CMK 75’e göre yapılacağı varsayılmamalıdır. İşlemin amacı, dayandığı özel kanun ve yetkili makam somut olayda ayrı ayrı belirlenmelidir.
Alınan DNA ve Biyolojik Örnekler Nasıl Kullanılır?
CMK 75, örneğin alınma şartlarını düzenler. Örnek üzerinde moleküler genetik inceleme yapılması ve elde edilen verilerin korunması ya da silinmesi ise devam eden maddelerde ayrıca ele alınır.
DNA verisinin hangi dosyada kullanılabileceği ve ne zaman yok edilmesi gerektiği hakkında CMK 80 DNA verilerinin silinmesi yazısına bakılabilir. Örneğin alınması, verinin sınırsız süreyle veya başka amaçlarla kullanılabileceği anlamına gelmez.
Uygulamada Kontrol Edilmesi Gerekenler
- İşlemin belirli bir suça ilişkin delil elde etme amacı taşıyıp taşımadığı,
- Hâkim veya mahkeme kararı bulunup bulunmadığı,
- Savcılık kararı varsa gecikmesinde sakınca şartının ve 24 saatlik onayın gerçekleşip gerçekleşmediği,
- Müdahalenin sağlık yönünden tehlike oluşturup oluşturmadığı,
- İşlemin tabip veya sağlık mesleği mensubu tarafından yapılıp yapılmadığı,
- Suçun hapis cezası üst sınırının kanundaki eşiği karşılayıp karşılamadığı,
- Alınan örneğin yalnız hukuka uygun amaç ve kapsamda kullanılıp kullanılmadığı.
Mağdurun veya şüpheli ve sanık dışındaki kişilerin dış ya da iç beden muayenesi, rıza ve biyolojik örnek verme şartları CMK 76 mağdurun beden muayenesi yazısında ayrıca ele alınmıştır.
Muayene edilecek kişi kadınsa, şüpheli veya sanığın beden muayenesine ilişkin bu şartlara ek olarak CMK 77 uyarınca kadın hekim talebi de gündeme gelebilir. Talep, olanaklar elverdiğinde yerine getirilir ve sürecin tutanağa geçirilmesi önem taşır.
Sık Sorulan Sorular
Polis şüpheliden doğrudan kan örneği alabilir mi?
CMK 75 kapsamındaki iç beden muayenesi ve biyolojik örnek alma işlemi, gerekli karara dayanmalı ve tabip veya sağlık mesleği mensubu diğer bir kişi tarafından yapılmalıdır.
Savcı beden muayenesi kararı verebilir mi?
Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı karar verebilir. Bu karar 24 saat içinde hâkim veya mahkeme onayına sunulmalı, yetkili merci de 24 saat içinde kararını vermelidir.
Savcının kararı hâkim tarafından onaylanmazsa delil kullanılabilir mi?
Hayır. Onaylanmayan karar hükümsüz kalır ve bu kararla elde edilen deliller kullanılamaz.
Saç veya tükürük örneği almak için de karar gerekir mi?
Evet. CMK 75; saç, tükürük ve tırnak örneklerini de madde kapsamındaki karar ve güvence sistemine bağlamıştır.
İki yıldan az ceza gerektiren suçta kan örneği alınabilir mi?
Üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezası gerektiren suçlarda CMK 75 kapsamında iç beden muayenesi yapılamaz ve maddede belirtilen örnekler alınamaz.
CMK 75 kararına itiraz mümkün müdür?
Evet. Madde gereğince verilen hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz edilebilir. Ancak kanun bu itirazın uygulamayı kendiliğinden durdurduğunu belirtmez.
Alkol testi de CMK 75’e göre mi yapılır?
Her zaman değil. Özel kanunlardaki alkol muayenesi ve kan örneği alma hükümleri saklıdır; somut işlemin özel düzenlemesi ayrıca incelenmelidir.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
