EPC ve Anahtar Teslim Proje Sözleşmeleri: Tasarım, Tedarik ve İnşaat Sorumluluğu

EPC sözleşmesi, mühendislik, tedarik ve inşaat işlerinin aynı sözleşmesel organizasyon içinde üstlenildiği proje gerçekleştirme modelidir. Yüklenicinin tasarım, ekipman seçimi, yapım ve sistemlerin birlikte çalışmasına ilişkin sorumluluğu sözleşmede belirlenir. Anahtar teslim hedefi, tesisin kararlaştırılan kullanım ve performans koşullarını karşılayacak biçimde teslimini ifade eder. Ancak EPC adı, bedelin mutlaka değişmez olduğunu veya bütün risklerin sınırsız şekilde yükleniciye geçtiğini tek başına göstermez.

Bir yatırımcı için binanın tamamlanması ile yatırımın çalışır hâle gelmesi aynı şey değildir. Üretim hattı kurulmuş olsa bile kapasite sağlanamıyorsa, enerji tesisi tamamlandığı hâlde bağlantı koşulları yerine getirilemiyorsa veya mekanik sistemler birlikte çalışmıyorsa proje ekonomik amacına ulaşmamış olabilir. EPC sözleşmelerinin temel meselesi, farklı işlerin tek tek bitirilmesinden çok, kararlaştırılan sonucun bütün olarak elde edilmesidir.

Bu nedenle sözleşmenin yalnızca fiyat ve teslim tarihinden oluşması yeterli olmaz. İş sahibinin ne istediği, yüklenicinin hangi tasarım verisine güvenebileceği, tedarik gecikmelerinin kime ait olduğu ve performansın nasıl ölçüleceği açıklanmalıdır. Aksi hâlde taraflar aynı projeyi farklı kapsamlarla fiyatlandırmış olabilir.

EPC sözleşmesi nedir, hangi işleri kapsar?

EPC, İngilizce Engineering, Procurement and Construction ifadelerinin baş harflerinden oluşur. Türkçe karşılığı mühendislik, tedarik ve inşaattır. Mühendislik tasarımın hazırlanmasını, tedarik gerekli malzeme ve ekipmanın teminini, inşaat ise yapım ve montaj faaliyetlerini kapsar. Her başlığın somut sınırları sözleşme ve ekleriyle belirlenir.

Bu modelde iş sahibi, birbirinden bağımsız çok sayıda yükleniciyi kendisi yönetmek yerine, proje sonucuna ilişkin belirli sorumlulukları tek bir ana muhatapta toplamak isteyebilir. Ana muhatabın kendi içinde alt yüklenici ve tedarikçilerden yararlanması mümkündür. Bununla birlikte ana sözleşmedeki sorumluluk, yalnızca işin başka firmaya yaptırılması nedeniyle kendiliğinden ortadan kalkmaz.

Devreye alma ve işletme de otomatik olarak kapsama girer mi?

Devreye alma, sistemlerin kontrollü biçimde çalıştırılması ve işletmeye hazırlanmasıdır. EPC projelerinde sözleşmeye dâhil edilebilir ve uygulamada teslim hedefinin önemli parçasını oluşturur. Ancak test, devreye alma, personel eğitimi, yedek parça ve ilk işletme desteğinin kapsamı açıkça yazılmalıdır. Sadece EPC kısaltmasından bütün ayrıntılar çıkarılamaz.

Uzun süreli işletme ve bakım hizmetleri de ayrıca düzenlenmelidir. Tesisin çalışır teslim edilmesi, yüklenicinin yıllarca işletmeyi yöneteceği anlamına gelmez. Garanti kapsamında arıza giderme ile ücret karşılığı sürekli bakım hizmeti farklı borçlardır.

EPC, anahtar teslim ve götürü bedel aynı anlama gelir mi?

Bu kavramlar birbirleriyle bağlantılı olsa da farklı sorulara cevap verir. EPC, projenin hangi işlevlerle ve nasıl üstlenildiğini; anahtar teslim, teslimde beklenen tamamlanmışlık düzeyini; götürü bedel ise ücretin belirlenme yöntemini anlatır.

EPCM modelinde iş sahibi, yapım ve tedarik sözleşmelerinin doğrudan tarafı olabilir; yönetim hizmeti veren kişinin üstlendiği sonuç ve sorumluluk buna göre farklılaşır. İsme değil, sözleşmenin gerçek içeriğine bakılmalıdır. TBK m. 19 da sözleşmenin yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradesini esas alır. [1]

Bedel modellerinin genel farkı için anahtar teslim sözleşme ve birim fiyat karşılaştırması incelenebilir. EPC sözleşmesinde asıl ilave mesele, tasarımdan performans testlerine kadar sorumluluğun nasıl birleştirildiğidir.

Türk hukukunda EPC sözleşmesinin hukuki niteliği nedir?

Belirli bir yapı veya tesis sonucunun meydana getirilmesi üstleniliyorsa Türk Borçlar Kanunu’nun eser sözleşmesine ilişkin hükümleri temel önem taşır. TBK m. 470, yüklenicinin eser meydana getirmesi ile iş sahibinin bedel ödeme borcunu düzenler. EPC kapsamında danışmanlık, lisans, temsil veya bağımsız ekipman satışı gibi farklı yükümlülükler de bulunabileceğinden somut sözleşmenin bütünü incelenmelidir. [1]

Türk hukukunda her EPC projesi için zorunlu olarak uygulanacak tek bir standart metin bulunmaz. Taraflar, TBK m. 26 ve 27’nin sınırları içinde kapsamı ve risk dağılımını kararlaştırabilir. Önceden hazırlanmış standart şartlar bakımından genel işlem koşulları hükümleri de değerlendirilir. Bir hükmün uzun bir teknik ek içinde yer alması, geçerliliğini kendiliğinden güvenceye almaz.

Taşınmaz devri veya başka özel şekle tabi işlemler içeriyorsa bunların şekil şartları ayrıca gözetilmelidir. Sıradan bir yapım sözleşmesi ile arsa payı devri içeren sözleşmenin imza düzeni aynı varsayılmamalıdır. Yazılı ve birbiriyle uyumlu ekler, özellikle kapsamın ve değişikliklerin ispatı açısından önemlidir.

İş sahibinin ihtiyaçları ve sözleşme kapsamı nasıl tanımlanmalıdır?

İş sahibinin ihtiyaçlarını açıklayan belge, projenin hangi sonucu sağlaması gerektiğini göstermelidir. Sadece çizim ve malzeme listesi yeterli olmayabilir. Kapasite, ürün kalitesi, enerji tüketimi, güvenlik, kullanım koşulları ve mevcut sistemlerle bağlantı noktaları açıkça tanımlanmalıdır.

İş sahibinin beklentisi ile yüklenicinin teklifindeki istisnalar birlikte okunmalıdır. Teklifte hariç tutulan bir işin teknik şartnamede zorunlu görünmesi, ihale veya müzakere aşamasında çözülmelidir. Sonradan ortaya çıkan belge çelişkisini yalnızca “anahtar teslimdir” cümlesiyle gidermek her zaman mümkün olmaz.

Hangi ekler hazırlanmalıdır?

1. İşin kapsamı, kapsam dışı işler ve performans hedefleri.
2. Tasarım esasları, güvenilebilecek iş sahibi verileri ve araştırma yükümlülükleri.
3. Ekipman özellikleri, onaylı tedarik koşulları ve teslim programı.
4. Tarafların izin, saha erişimi ve bağlantı sorumlulukları.
5. İş programı, ödeme aşamaları ve teminat düzeni.
6. Test, devreye alma, teslim ve kabul prosedürleri.
7. Değişiklik, bildirim, ek bedel ve süre uzatımı yöntemi.
8. İşletme belgeleri, yazılım kullanım hakları ve teslim edilecek kayıtlar.

Ekler arasında öncelik sırası belirlenmelidir. Bunun yanında çelişki fark edildiğinde kimin bildirim yapacağı ve hangi süre içinde açıklama verileceği düzenlenmelidir. Belge önceliği, teknik olarak imkânsız bir talimatı sorgulamadan uygulama yükümlülüğü olarak görülmemelidir.

Tasarım hatasından ve iş sahibinin verdiği verilerden kim sorumludur?

EPC yüklenicisinin tasarım sorumluluğu, hangi mühendislik işlerini üstlendiğine göre belirlenir. İş sahibinin verdiği ön proje, zemin raporu veya kapasite verisinin doğruluğunu kontrol etme yükümlülüğü ile bu verinin bütün risklerini üstlenme yükümlülüğü aynı değildir. Sözleşmede güvenilecek veriler ve doğrulanacak bilgiler ayrılmalıdır.

TBK m. 471’deki sadakat ve özen borcu, yüklenicinin mesleki bilgisiyle fark etmesi gereken sorunları dikkate almasını gerektirir. TBK m. 472 de işin gereği gibi veya zamanında yapılmasını tehlikeye düşüren durumların bildirilmesi bakımından önem taşır. İş sahibinin verdiği talimatın uygun olmadığı açıkça görülüyorsa sessiz kalmak ayrıca sorumluluk doğurabilir. [1]

Bu nedenle teknik uyarılar tarih, belge ve çözüm önerisiyle kayıt altına alınmalıdır. Ayrıntılar için inşaat sözleşmelerinde yüklenicinin ihbar borcu hakkındaki değerlendirme incelenebilir.

İş sahibinin proje onayı yükleniciyi sorumluluktan kurtarır mı?

Her durumda kurtarmaz. Onayın kapsamı, sözleşmedeki sorumluluk düzeni ve iş sahibinin müdahalesi değerlendirilir. Tasarımın incelenmesi, yüklenicinin üstlendiği hesap ve sistem uyumluluğu sorumluluğunun tamamen devralındığını otomatik olarak göstermez.

Buna karşılık iş sahibi tasarım çözümünü değiştiriyor veya yapılan uyarıya rağmen belirli yöntemi dayatıyorsa bunun sonuçları ayrıca incelenir. “Görüldü”, “uygundur” ve “imalata başlanabilir” kayıtlarının hangi yetkiyle ve hangi kapsamda verildiği belirlenmelidir. Onay süresi ile bu sürenin aşılmasının iş programına etkisi de düzenlenmelidir.

Tedarik ve alt yüklenici riskleri nasıl yönetilir?

Uzun teslim süreli ekipmanlar, EPC projelerinin tamamlanma tarihini doğrudan etkileyebilir. Siparişin verilmesi, fabrika testleri, sevkiyat, gümrük işlemleri ve saha montajı aynı takvim içinde izlenmelidir. Tedarikçinin gecikmesi, ana yüklenicinin iş sahibine karşı otomatik olarak süre uzatımı kazanacağı anlamına gelmez.

Ana sözleşmedeki kalite ve teslim yükümlülükleri, alt sözleşmelere uygulanabilir şekilde aktarılmalıdır. Ancak bütün şartları aynen kopyalamak yeterli değildir. Ana yüklenicinin iş sahibine bildirim süresi dolmadan tedarikçiden bilgi alabilmesi gerekir. Alt sözleşmedeki garanti, ana sözleşmedeki kullanım koşullarını karşılamalıdır.

Ekipmanın mülkiyeti, hasar riski ve ödemesi aynı anda mı geçer?

Bu üç konu ayrı düzenlenmelidir. Bir ekipmanın bedelinin ödenmesi, her durumda mülkiyetinin ve hasar riskinin aynı anda geçtiği anlamına gelmez. Uygulanacak eşya hukuku kuralları, teslim şekli, ekipmanın bulunduğu ülke ve sözleşme hükümleri birlikte değerlendirilir.

Saha dışındaki ekipman için ödeme yapılacaksa ekipmanın tanımlanması, projeye ayrılması, depolanması, sigortalanması ve üçüncü kişi iddialarına karşı durumu kontrol edilmelidir. Sadece satın alma faturası sunulması, iş sahibinin bütün risklerini karşılamaz. Avans teminatı ve ödeme aşamaları bu ihtiyaçla uyumlu kurulmalıdır.

İzinler, saha koşulları ve bağlantılar kime aittir?

Ruhsat, çevresel izin, işletme izni, enerji bağlantısı ve saha erişimi aynı yükümlülük değildir. Hangisinin başvurusunu kimin yapacağı, gerekli belgeyi kimin hazırlayacağı ve masrafı kimin karşılayacağı ayrı yazılmalıdır. Sözleşmede yapılan iç paylaşım, idare karşısında kanunen sorumlu olan kişiyi kendiliğinden değiştirmez.

Zemin ve mevcut tesis koşulları için de araştırma kapsamı açıklanmalıdır. Yüklenicinin inceleme imkânı, kendisine verilen bilgiler, gizli koşullar ve bunların sonuçlarını üstlenip üstlenmediği önemlidir. İş sahibinin teslim etmesi gereken sahaya erişimin gecikmesi ile yüklenicinin araştırma eksikliği aynı şekilde değerlendirilmez.

Farklı yüklenicilerin yaptığı sistemlerin bağlantı sınırları belirlenmelidir. Elektrik beslemesinin hangi noktaya kadar sağlanacağı, otomasyon verilerinin hangi formatta aktarılacağı ve mevcut tesiste çalışmayı kimin durdurabileceği açıklanmalıdır. Sınırları belirsiz iş paketleri, her tarafın eksik işi diğerinin kapsamında görmesine neden olabilir.

EPC sözleşmesinde bedel artabilir mi?

EPC sözleşmesinde götürü bedel kararlaştırılabilir. TBK m. 480 uyarınca yüklenici, kural olarak kararlaştırılan eseri bu bedelle meydana getirir; işin beklenenden fazla emek veya masraf gerektirmesi tek başına artış hakkı vermez. Bununla birlikte aynı maddedeki olağanüstü durum koşulları, sözleşmedeki fiyat düzenlemeleri ve sonradan değiştirilen iş kapsamı ayrıca incelenmelidir. [1]

İş sahibinin başlangıç kapsamını genişletmesi ile yüklenicinin kendi hesabını düşük yapması birbirinden ayrılmalıdır. Kur ve malzeme fiyatı hareketleri için riskin nasıl paylaşıldığı belirlenmelidir. Her artış otomatik uyarlama doğurmadığı gibi, götürü bedel ifadesi de kanuni istisnaları kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

EPC organizasyonunda farklı bedel yöntemleri de kullanılabilir. Bedelin kabul edilen giderlere dayandığı bir yapı düşünülüyorsa maliyet artı kâr inşaat sözleşmesi modelindeki denetim ve ücret kuralları ayrıca kurulmalıdır. Projeyi üstlenme biçimi ile bedel hesaplama yöntemi birlikte, fakat ayrı başlıklar altında düzenlenmelidir.

Değişiklik emri, ek iş ve süre uzatımı nasıl ele alınır?

Değişiklik emri, başlangıç kapsamını değiştiren talimatın kapsam, bedel ve süre sonuçlarıyla belgelenmesidir. Talimat verme yetkisi açık olmalıdır. Şantiyede teknik koordinasyon yapan kişinin her durumda yeni mali yükümlülük yaratma yetkisine sahip olduğu varsayılmamalıdır.

Değişiklik dosyasında eski ve yeni kapsam, gerekçe, çizim revizyonu, maliyet hesabı ve programa etkisi bulunmalıdır. İşin acilen yapılması gerekiyorsa fiyatın henüz kesinleşmediği durumlar için geçici kayıt ve hesap yöntemi öngörülebilir. İmza beklenirken geçen süre ile sahada verilen fiilî talimatlar tutarlı biçimde belgelenmelidir.

Süre uzatımı her zaman ek ödeme getirir mi?

Hayır. Sürenin uzatılması ve uzayan dönemin maliyetinin ödenmesi farklı taleplerdir. Olayın sorumluluğu, sözleşme hükümleri ve fiilî maliyet etkisi ayrı incelenir. Her gecikme, tamamlanma tarihini aynı ölçüde etkilemez. Kritik iş sırası, yani bitiş tarihini belirleyen faaliyetler üzerindeki etki gösterilmelidir.

Başlangıç programı, güncellenmiş programlar, saha kayıtları ve bildirimler birlikte tutulmalıdır. Mücbir sebep olarak ileri sürülen olay için de olayın adı yeterli değildir; ifaya etkisi, önlenebilirliği, sözleşmedeki kapsamı ve bildirim koşulları değerlendirilir. İmkânsızlık ile aşırı ifa güçlüğü farklı hukuki sorunlardır. [1, m. 136, 138]

Performans garantisi ve test prosedürü nasıl yazılmalıdır?

Performans garantisi, tesisin belirli koşullarda ulaşacağı teknik sonuçların taahhüt edilmesidir. Kapasite, verim, enerji tüketimi veya ürün kalitesi ölçülebilir şekilde tanımlanmalıdır. “En yüksek verimle çalışır” gibi ifadeler, anlaşılır bir ölçüm yöntemi bulunmadığında uyuşmazlığı azaltmaz.

Test prosedürü; ortam koşullarını, kullanılacak girdileri, ölçüm cihazlarını, test süresini, veri kaydını ve değerlendirmeyi kimin yapacağını belirlemelidir. İş sahibinin sağlayacağı enerji veya hammaddenin uygun olmaması test sonucunu etkileyebilir. Başarısızlığın tasarımdan mı, ekipmandan mı yoksa test koşullarından mı kaynaklandığı araştırılmalıdır.

Testin tekrarı, düzeltme süresi ve sonuç alınamazsa kullanılacak haklar yazılmalıdır. Küçük bir performans sapması için kararlaştırılan bedel indirimi ile tesisin amaçlanan işlevi yerine getirememesi aynı kabul edilmemelidir. Sözleşmesel performans ödemelerinin kanuni ayıp haklarıyla ilişkisi de açıkça ele alınmalıdır.

Teslim, kabul ve garanti süresi birbirinden nasıl ayrılır?

Mekanik tamamlanma, montajın belirli aşamaya gelmesini; devreye alma, sistemin çalıştırılmasını; teslim ise eserin iş sahibine sunulmasını ifade edebilir. Geçici ve kesin kabul, sözleşmede ayrı sonuçlara bağlanabilir. Bu terimlerin her özel projede kendiliğinden aynı hukuki sonucu doğurduğu düşünülmemelidir.

Teslim aşamasında yalnızca fiziki yapı değil, güncel uygulama projeleri, kullanım ve bakım belgeleri, test kayıtları, eğitim tutanakları ve gerekli yazılım kullanım hakları da kontrol edilmelidir. İşletmenin devamı yüklenicinin erişim şifresine veya süresi belirsiz bir lisansa bağlı kalıyorsa teslim paketi eksik düzenlenmiş olabilir.

Kabul tutanağı neden önemlidir?

TBK m. 474 ve 477 uyarınca inceleme, bildirim ve kabulün ayıp sorumluluğuna etkileri vardır. Sonradan ortaya çıkan gizli ayıplar bakımından da bildirim yükümlülüğü gözetilmelidir. Eksik ve ayıpların açıkça kaydedilmesi, bunların giderilme tarihi ve saklı tutulan hakların belirtilmesi önemlidir. [1]

Sözleşmesel garanti süresi ile kanuni zamanaşımı aynı değildir. TBK m. 478, ayıplı eser nedeniyle açılacak davalarda teslimden başlayan süreleri düzenler: taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yıl, taşınmaz yapılarda beş yıl; yüklenicinin ağır kusuru varsa eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıl. Karma ekipman ve tesis projelerinde hangi talebin hangi kurala tabi olduğu ayrıca incelenmelidir. Bu süreler bildirim yükümlülüğünü gereksiz kılmaz. [1]

Gecikme cezası, sorumluluk sınırı ve teminatlar

Gecikme cezası için hesap başlangıcı, günlük veya haftalık oran, üst sınır ve süre uzatımlarının etkisi açıklanmalıdır. Performans eksikliği ödemesiyle gecikme cezasının aynı anda uygulanıp uygulanmayacağı ve toplam sorumluluk sınırına dâhil olup olmadığı belirlenmelidir. Aynı zararın birden fazla kalemle tekrar karşılanması sorunu ayrıca değerlendirilir.

TBK m. 179 kapsamında belirlenen zamanda ifa etmeme nedeniyle kararlaştırılan ceza bakımından, ifanın çekincesiz kabulü hak kaybı tartışmasına yol açabilir. Teslim ve kabul belgelerinde hakların korunması bu nedenle önemlidir. TBK m. 182 ile tacir borçlular yönünden TTK m. 22 birlikte değerlendirilmelidir. “Ceza yüksekse mahkeme mutlaka indirir” varsayımıyla sözleşme imzalanmamalıdır. [1, 2]

Sorumluluk üst sınırı bütün talepleri kapsar mı?

Üst sınırın hangi alacaklara uygulandığı ve hangi hâllerin istisna olduğu açıkça yazılmalıdır. Ağır kusur sorumluluğunu önceden kaldıran düzenlemeler bakımından TBK m. 115’in emredici sınırı dikkate alınmalıdır. İzne tabi uzmanlık hizmetlerinde hafif kusura ilişkin sorumsuzluk hükümleri de aynı maddedeki özel kurala göre incelenmelidir. İş güvenliği ve üçüncü kişilere ilişkin kanuni yükümlülükler de yalnızca taraflar arasındaki risk maddesiyle ortadan kalkmaz. [1]

Avans teminatı, ifa teminatı ve garanti dönemi teminatının amacı farklıdır. Tutar, geçerlilik süresi, talep şartı ve iade koşulları ayrı kontrol edilmelidir. İnşaat, montaj, taşıma ve tasarım riskleri için öngörülen sigortaların istisnaları incelenmelidir. Poliçe bulunması, bütün sözleşmesel risklerin sigortalı olduğu anlamına gelmez.

Ödeme, hakediş ve sözleşmenin sona ermesi

Ödeme planındaki her aşama doğrulanabilir bir çıktıya bağlanmalıdır. Tasarımın teslimi, ekipmanın sevki ve performans testinin geçilmesi farklı aşamalardır. Yüksek avans ile son aşamaya bırakılan ödeme arasında, hem projenin finansmanı hem iş sahibinin güvencesi gözetilmelidir.

Hakediş onayı, kesin kabul ve ibra ayrı işlemlerdir. Onaylanan tutarın hangi işi kapsadığı, ihtilaflı kalemler ve kesintiler açık olmalıdır. Bu konuda hakediş raporlarının alacağa etkileri ayrıca önem taşır.

Fesihte tamamlanan işler, sahadaki malzemeler, açık siparişler, tasarım dosyaları ve lisanslar birlikte ele alınmalıdır. Yeni yüklenicinin işe devam edebilmesi için belge ve kullanım haklarının teslimi düzenlenmelidir. İş sahibinin eseri tamamlanmadan tazminat karşılığı sona erdirmesi bakımından TBK m. 484 ayrıca değerlendirilir. İş sahibinin gerekçe göstermeksizin inşaat sözleşmesini feshetmesinin sonuçları bu hesabın yalnızca ödenmemiş faturalarla sınırlı olmadığını gösterir. [1]

FIDIC Silver Book kullanmak zorunlu mudur?

Hayır. FIDIC Silver Book, EPC ve anahtar teslim projeler için hazırlanmış bir standart sözleşme çerçevesidir. EPC sözleşmesi yapılması, bu metnin kendiliğinden uygulanması anlamına gelmez. Kullanılacak baskı, değişiklikler, özel şartlar ve sözleşmeye dâhil edilen belgeler belirlenmelidir. FIDIC’in resmî açıklaması, 2017 ikinci baskının Kasım 2022’de yeniden basıldığını belirtmektedir. [4]

FIDIC, teklif hazırlamak ve riskleri incelemek için yeterli bilgi veya zaman bulunmayan projelerde Silver Book kullanımına ilişkin sınırlamalara dikkat çeker. Öngörülemeyen yeraltı koşulları ve iş sahibinin yoğun tasarım kontrolü de model seçimini etkiler. Dolayısıyla standart metin, teknik ve hukuki değerlendirme yapılmadan her projeye aynen aktarılmamalıdır. [4]

Bir standart sözleşmenin seçilmesi, uygulanacak hukuku belirleme ihtiyacını kaldırmaz. Özel şartların genel şartlarla uyumu ve emredici hukuk kuralları ayrıca incelenmelidir. Başka projeden alınan bildirim sürelerinin veya risk maddelerinin mevcut işe uygun olduğu varsayılmamalıdır.

Uyuşmazlık çıkarsa hangi belgeler ve yollar önemlidir?

Sözleşme ve bütün ekleri, teklif açıklamaları, tasarım revizyonları, satın alma kayıtları, iş programları, değişiklik emirleri, test verileri, ödeme belgeleri ve kabul tutanakları birlikte değerlendirilmelidir. Eksik işin tamamlanması veya ekipmanın değiştirilmesi delili ortadan kaldıracaksa, HMK m. 400 ve devamındaki şartlarla delil tespiti gündeme gelebilir. [3]

Görevli mahkeme, tarafların sıfatı ve uyuşmazlığın niteliğine bağlıdır. Ticari dava niteliğindeki uyuşmazlıklarda asliye ticaret mahkemesi; genel görev veya tüketici işlemi koşulları varsa ilgili diğer mahkemeler gündeme gelebilir. Kanuni kapsamdaki ticari para alacağı ve tazminat davalarında dava şartı arabuluculuk değerlendirilmelidir. Geçerli tahkim anlaşması bulunuyorsa uygulanacak tahkim düzeni ve dava şartlarına etkisi ayrıca incelenir. [2, 5]

Tahkim, tarafların uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine hakemlere götürmesidir. Tahkim yeri, uygulanacak kurallar, dil ve hakem sayısı açık olmalıdır. Sözleşmesel uyuşmazlık kurulu veya müzakere aşamaları ile kanuni arabuluculuk birbirine karıştırılmamalıdır. EPC alacaklarının tamamı için tek zamanaşımı süresi varsayılmamalı; talebin niteliği, muacceliyet ve TBK m. 147, 149 ve 478 ayrı incelenmelidir. [1]

İki karşılaştırmalı örnek

Karşılaştırmalı örnek 1: Montajın bitmesi ile performansın sağlanması

Birinci durum: Sözleşme, yalnızca belirli ekipmanların temin ve montajını değil, tanımlı koşullarda saatte 100 birim üretim yapabilen bütünleşik bir tesisin teslimini öngörmektedir. Montaj tamamlanmış, ancak uygun test koşullarında kapasite 80 birimde kalmıştır. Sorunun tasarım veya sistem uyumsuzluğundan kaynaklandığı belirlenirse, ekipmanların tek tek çalışması yüklenicinin bütün borcunu yerine getirdiğini göstermeyebilir.

İkinci durum: Aynı hedef kararlaştırılmıştır; fakat test sırasında iş sahibinin sağlamakla yükümlü olduğu girdiler sözleşmedeki kaliteyi karşılamamıştır. Düşük sonuç, sırf ölçülen kapasiteye bakılarak doğrudan yükleniciye yüklenemez. Test koşulları ve sebep ilişkisi araştırılmalıdır.

Karşılaştırma: Her iki durumda aynı üretim miktarı görülse de hukuki sorumluluk aynı olmayabilir. Performans hedefi, test koşulu ve tarafların girdilere ilişkin yükümlülükleri birlikte değerlendirilir.

Karşılaştırmalı örnek 2: Tasarımın geliştirilmesi ile kapsam değişikliği

Birinci durum: İş sahibi başlangıçta belirli kapasitede bir tesis istemiştir. EPC yüklenicisi bu hedefi sağlamak için gerekli detay mühendisliğini ve ekipman uyumunu üstlenmiştir. Yüklenicinin eksik yaptığı ilk hesap nedeniyle ilave ekipman gerekmesi, kendiliğinden iş sahibinin ek iş talebi sayılmaz.

İkinci durum: İş sahibi sözleşmeden sonra üretim kapasitesinin artırılmasını ve yeni bir ürün hattının eklenmesini istemiştir. Bu talep başlangıç kapsamını değiştiriyorsa ek bedel, yeni performans koşulları ve süre etkisi değerlendirilir. “Anahtar teslim” ifadesi yeni yatırım talebini otomatik olarak eski fiyatın içine sokmaz.

Karşılaştırma: Yeni çizim hazırlanması tek başına ek iş kanıtı değildir. Çizimin başlangıçtaki sonucu elde etmek için mi, yoksa sonradan değiştirilen ihtiyacı karşılamak için mi hazırlandığı belirlenmelidir.

Sık sorulan sorular

1. EPC sözleşmesi yalnızca büyük enerji projelerinde mi kullanılır?

Hayır. Mühendislik, tedarik ve yapımın birlikte üstlenildiği farklı tesis ve inşaat projelerinde kullanılabilir. Uygunluğu, projenin büyüklüğünden çok kapsamın belirlenebilirliğine, teknik ihtiyaçlara ve risklerin yönetilebilirliğine bağlıdır.

2. Anahtar teslim yazılması bütün riskleri yükleniciye geçirir mi?

Hayır. Kapsam, iş sahibinin yükümlülükleri, verilen bilgiler, sözleşmesel istisnalar ve emredici hükümler birlikte değerlendirilir. Bu ifade tek başına sınırsız sorumluluk veya bütün izinlerin devri anlamına gelmez.

3. EPC sözleşmesinde bedel mutlaka götürü olmak zorunda mı?

Hayır. EPC projenin gerçekleştirilme modelidir. Bedelin götürü, maliyet esaslı veya farklı iş paketleri için karma biçimde belirlenmesi ayrıca kararlaştırılabilir. Her yöntemin kapsam ve denetim düzeni farklıdır.

4. İş sahibinin onayladığı projedeki hatadan kim sorumludur?

Onayın kapsamı ve tasarım sorumluluğu incelenir. İş sahibinin incelemesi yükleniciyi otomatik olarak kurtarmaz. İş sahibinin zorunlu talimatı, yüklenicinin uyarısı ve hatanın kaynağı sonuca etki edebilir.

5. Ekipman tedarikçisi gecikirse yüklenici süre uzatımı alır mı?

Otomatik olarak almaz. Tedarik riskinin paylaşımı, gecikmenin nedeni, programa etkisi ve bildirim koşulları değerlendirilir. Alt tedarikçinin sorunu, ana sözleşmede mutlaka haklı bir gecikme nedeni sayılmaz.

6. Performans testi geçilmeden teslim kabul edilebilir mi?

Sözleşmedeki kabul şartlarına ve testin önemine bağlıdır. Koşullu veya kısmi kabul öngörülmüşse bunun ödeme, risk, garanti ve hakların saklı tutulmasına etkisi yazılmalıdır. Fiziksel kullanım her durumda aynı kabul sonucunu doğurmaz.

7. Geçici kabul bütün ayıp haklarını sona erdirir mi?

Hayır. Kabulün kapsamı, bilinen ayıplara ilişkin kayıtlar ve gizli ayıplar ayrı değerlendirilir. TBK’daki inceleme ve bildirim yükümlülükleri önemlidir. Genel bir imza yerine eksik ve ayıp listesinin açık hazırlanması gerekir.

8. FIDIC Silver Book olmadan geçerli EPC sözleşmesi yapılabilir mi?

Evet. Taraflar hukuka uygun özel bir sözleşme hazırlayabilir. FIDIC kullanılıyorsa metnin hangi baskısının ve hangi özel değişikliklerle uygulanacağı belirlenmelidir. Standart form seçimi tek başına hukuki yeterlilik sağlamaz.

9. Yüklenicinin sigortası varsa ayrıca teminat gerekir mi?

Sigorta ile teminat farklı amaçlara hizmet eder. Sigorta poliçesi belirli rizikoları, teminat ise belgesindeki şartlara göre belirli ödeme veya ifa risklerini karşılar. İhtiyaç, kapsam ve istisnalar birlikte incelenerek belirlenir.

10. EPC sözleşmesi için avukatlık desteği hangi aşamada alınmalıdır?

Teklif ve sözleşme müzakeresi aşaması, risklerin fiyat ve kapsamla birlikte düzenlenmesine imkân verir. Uygulamada değişiklik, gecikme, hakediş, test ve kabul kayıtlarının yönetimi de önemlidir. Hukuki değerlendirme teknik ve mali uzmanlıkla birlikte yürütülmelidir.

İmza öncesinde ve uygulamada hukuki destek

EPC sözleşmesinde başarılı bir hazırlık, riskleri mümkün olduğunca diğer tarafa yükleyen uzun bir metin oluşturmaktan ibaret değildir. Kimin hangi işi yapacağı, hangi sonucun ölçüleceği ve sorun çıktığında hangi kaydın esas alınacağı uygulanabilir biçimde belirlenmelidir. Yönetilemeyen veya fiyatlandırılamayan bir riskin belirsiz bırakılması, projenin ilerleyen aşamalarında uyuşmazlık yaratabilir.

Hukuki destek; kapsam ve sorumluluk hükümlerinin hazırlanması, teknik eklerle ana metnin uyumunun kontrolü, tedarik ve alt yüklenici sözleşmelerinin düzenlenmesi, değişiklik ve süre taleplerinin yönetilmesi ile teslim ve uyuşmazlık süreçlerinde somut katkı sağlar. Mühendislik ve maliyet değerlendirmeleriyle birlikte yürütülen çalışma, sözleşmenin sahada kullanılabilir olmasına yardımcı olur.

Hukuki ve teknik kaynaklar

1. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat. Özellikle m. 12, 19, 20 ve devamı, 26, 27, 115, 136, 138, 147, 149, 179–182 ve 470–484.
2. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat. Özellikle ticari dava ve arabuluculuk için m. 4, 5 ve 5/A; tacir borçlunun ceza indirimi talebi için m. 22.
3. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat. Özellikle delil tespiti için m. 400 ve devamı; uygulanma şartlarına göre tahkim hükümleri.
4. FIDIC, EPC/Turnkey Contract, 2017 Silver Book resmî açıklaması. Modelin kapsamı, uygun olmadığı durumlar, özel şartların önemi ve 2022 yeniden basım bilgisi. Standart sözleşme hükümleri bu makalede aynen çoğaltılmamıştır.
5. Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı, dava şartı arabuluculuk açıklamaları. İlgili kanun hükümleriyle birlikte değerlendirilmelidir.