TCK 128 İddia ve Savunma Dokunulmazlığı Şartları

TCK 128 iddia ve savunma dokunulmazlığı, yargı mercileri veya idari makamlar önünde yapılan yazılı ya da sözlü başvuru, iddia ve savunmalarda kişiler hakkında somut isnat veya olumsuz değerlendirme yapılabilmesini belirli şartlarla korur. Korumanın uygulanması için açıklamanın gerçek ve somut vakıalara dayanması ve uyuşmazlıkla bağlantılı olması gerekir.

Hüküm yalnız avukatlara tanınmış sınırsız bir ayrıcalık değildir. Taraf, şüpheli, sanık, katılan, şikâyetçi, vekil veya müdafi gibi başvuru ve savunma faaliyetinde bulunan kişiler koşulları varsa bu düzenlemeden yararlanabilir. Uyuşmazlıkla ilgisiz sövme, kişisel saldırı veya sosyal medyada yapılan açıklama sırf bir dosya bulunduğu için koruma kapsamına girmez.

TCK 128 Güncel Madde Metni

İddia ve savunma dokunulmazlığı

Madde 128- (1) Yargı mercileri veya idarî makamlar nezdinde yapılan yazılı veya sözlü başvuru, iddia ve savunmalar kapsamında, kişilerle ilgili olarak somut isnadlarda ya da olumsuz değerlendirmelerde bulunulması hâlinde, ceza verilmez. Ancak, bunun için isnat ve değerlendirmelerin, gerçek ve somut vakıalara dayanması ve uyuşmazlıkla bağlantılı olması gerekir.

Madde metni 21 Ağustos 2026 tarihinde Adalet Bakanlığı mevzuat sistemi üzerinden kontrol edilmiştir. TBMM’de kabul edilen metin de aynı temel koşulları içerir. Yürürlükteki düzenleme ile değişiklik önerileri birbirinden ayrılmalıdır.

Madde Gerekçesi ve Düzenlemenin Amacı

Düzenlemenin amacı, hak arama ve savunma faaliyetinin kişiler hakkında zorunlu isnat veya değerlendirme yapma endişesiyle etkisiz kalmasını önlemektir. Bir kişi şikâyetini, talebini veya savunmasını açıklayabilmek için olayın diğer tarafının davranışlarını anlatmak zorunda kalabilir.

Bu koruma kişilik değerlerini sınırsız biçimde geri plana itmez. Açıklamanın görevli bir makam önünde yapılması, somut olgusal temele dayanması ve uyuşmazlığın çözümüyle bağlantılı bulunması aranır. Böylece etkili başvuru hakkı ile kişinin onur ve saygınlığının korunması arasında denge kurulur.

Korunan Hukuki Değer ve Hükmün İşlevi

TCK 128 öncelikle iddia ve savunma faaliyetinin serbestçe yürütülmesini, hak arama özgürlüğünü ve adil usulün işlemesini destekler. Dolaylı olarak uyuşmazlığın ilgili makam tarafından eksiksiz öğrenilmesine katkı sağlar.

Hüküm, TCK 125 hakaret suçunun koruduğu onur, şeref ve saygınlıkla birlikte değerlendirilir. Açıklamanın başvuru için gerekli olup olmadığı, olgusal temeli ve uyuşmazlıkla ilgisi bu iki koruma alanı arasındaki sınırı belirler.

TCK 128 Bağımsız Bir Suç mudur?

Hayır. Madde yeni bir suç tanımı veya ceza öngörmez. Kişiler hakkında somut isnat veya olumsuz değerlendirme içeren açıklama başka bir hüküm kapsamında suç oluşturabilecek nitelikte olsa bile, TCK 128’in koşulları varsa ceza verilmez.

Bu nedenle fail, mağdur, kast, teşebbüs, iştirak, yaptırım ve usul konuları temel fiile göre belirlenir. TCK 128 yalnız açıklamanın hangi koşullarda koruma altında bulunduğunu ve ceza verilmemesi sonucunu düzenler.

Kimler TCK 128’den Yararlanabilir?

Kanun korumayı belirli bir meslek veya sıfatla sınırlamamıştır. Taraflar, şikâyetçi, şüpheli, sanık, katılan, başvurucu, vekil, müdafi ve kanuni temsilci; kendi usul konumlarının gerektirdiği iddia veya savunma çerçevesinde hükümden yararlanabilir.

Avukatın mesleki faaliyeti korumanın sık görülen alanlarından biridir; ancak avukat sıfatı her sözü kendiliğinden korumaz. Aynı şekilde avukatı bulunmayan kişinin kendi dilekçesi veya sözlü savunması da koşulları taşıyorsa kapsamda olabilir.

Hangi Makamlar Önündeki Açıklamalar Korunur?

Madde yargı mercileri ve idari makamlar önündeki açıklamaları kapsar. Mahkemeye sunulan dilekçe, duruşmadaki beyan, savcılığa yapılan şikâyet, kanun yoluna ilişkin başvuru veya yetkili idari kuruma verilen itiraz bu kapsamda değerlendirilebilir.

Açıklamanın görevli veya başvuruyu almaya yetkili makama yöneltilmesi önemlidir. Özel kişilere gönderilen mektup, işyeri içi tartışma, basın açıklaması veya sosyal medya paylaşımı yalnızca aynı iddianın resmî bir başvuruda da bulunması nedeniyle TCK 128 korumasını kazanmaz.

Yazılı ve Sözlü Başvuru Kapsamı

Koruma hem yazılı hem sözlü açıklamalar için geçerlidir. Dava ve cevap dilekçeleri, itiraz ve şikâyet başvuruları, duruşma beyanları, ifade ve sorgu sırasında yapılan savunmalar ile idari incelemede sunulan açıklamalar koşulları varsa kapsama girebilir.

Belgenin başlığından çok işlevi önemlidir. “Savunma” başlığı taşımayan bir dilekçe başvuru hakkının kullanılması niteliğinde olabilir; buna karşılık dosyaya sunulmuş her belge, içeriği uyuşmazlıkla ilgisizse koruma altında sayılmaz.

Somut İsnat ve Olumsuz Değerlendirme

Somut isnat, doğruluğu araştırılabilir belirli bir fiil veya olgunun kişiye yüklenmesidir. Tarih, yer, işlem, sözleşme, ödeme, davranış veya belge gibi olgularla ilişkilendirilen iddialar bu nitelikte olabilir.

Olumsuz değerlendirme ise kişinin davranışı, güvenilirliği veya dosyadaki tutumu hakkında değer yargısı içerebilir. Ancak yalnız aşağılamak amacıyla kullanılan, uyuşmazlığın açıklanmasına katkısı bulunmayan sövme ifadeleri korumanın dışında kalabilir.

Gerçek ve Somut Vakalara Dayanma Şartı

Açıklamanın soyut kuruntuya veya hiçbir dayanağı bulunmayan suçlamaya değil, dosyada gösterilebilen gerçek ve somut vakıalara dayanması gerekir. Bu şart, ileri sürülen her iddianın baştan kesin biçimde ispatlanmış olmasını gerektirmez; fakat açıklamayı destekleyen olgusal bir zemin bulunmalıdır. Hakaret kapsamında suç oluşturan somut isnadın kanıtlanmasına bağlanan sonuçlar için TCK 127 isnadın ispatı düzenlemesi ayrıca değerlendirilir.

Sözleşme, yazışma, tutanak, ödeme kaydı, tarih, tanık veya başka bir olay verisi olgusal temeli gösterebilir. Bilindiği hâlde gerçeğe aykırı anlatım kurulması ya da varsayımın kesin olgu gibi sunulması korumanın uygulanmasını engelleyebilir ve fiilin başka suçlarla ilişkisini gündeme getirebilir.

Uyuşmazlıkla Bağlantı Şartı

İsnat veya değerlendirme, başvurunun konusu ve çözülmesi istenen meseleyle bağlantılı olmalıdır. Açıklamanın talebi ispatlama, karşı iddiayı çürütme, olayın gelişimini anlatma veya hukuki savunmayı kurma işlevi bulunmalıdır.

Tarafın özel yaşamına, ailesine veya dosyayla ilgisiz geçmişine yönelen saldırılar bu koşulu taşımaz. Bir olayın genel arka planından söz etmek mümkün olsa da anlatım ile uyuşmazlığın çözümü arasındaki bağ somut biçimde gösterilmelidir.

Korumanın Sınırları

• Açıklama yargı mercii veya idari makam önünde yapılmalıdır.
• Yazılı ya da sözlü başvuru, iddia veya savunma kapsamında bulunmalıdır.
• Belirli kişi hakkındaki isnat veya değerlendirme gerçek ve somut vakıalara dayanmalıdır.
• İfade, uyuşmazlığın konusu ve çözümüyle bağlantılı olmalıdır.
• Dosyayla ilgisiz sövme ve kişisel saldırı koruma sağlamaz.
• Resmî başvurunun ayrıca kamuya yayılması ayrı bir fiil olarak değerlendirilir.

Bir dilekçede korunan ve korunmayan cümleler birlikte bulunabilir. Değerlendirme belgenin tamamı dikkate alınarak, her isnadın amacı ve uyuşmazlıkla bağı gözetilerek yapılmalıdır.

Sosyal Medya ve Basın Açıklamaları

TCK 128, resmî başvuru içeriğinin sosyal medyada, internet sitesinde veya basın yoluyla tekrar yayımlanmasını kendiliğinden korumaz. Makama sunulması gerekli bir iddianın belirsiz sayıda kişiye duyurulması, başvuru amacından farklı ve ayrıca değerlendirilecek bir davranıştır.

Bir dilekçenin ekran görüntüsünü yayımlamak da aynı sonucu doğurabilir. Paylaşımın haber verme veya eleştiri hakkı kapsamında olup olmadığı ayrı ölçütlerle incelenir; TCK 128’e dayanmak tek başına yeterli değildir.

Maddi ve Manevi Unsurla İlişkisi

TCK 128’in bağımsız maddi ve manevi unsurları yoktur. Önce açıklamanın hakaret suçunun veya başka bir suçun unsurlarını taşıyıp taşımadığı değerlendirilir. Ardından açıklamanın resmî başvuru kapsamında, olgusal temelli ve uyuşmazlıkla bağlantılı olup olmadığı incelenir.

Failin amacı tek başına belirleyici değildir. Hak arama amacı bulunduğu söylense bile açıklamanın nesnel olarak dosyayla ilgisiz olması korumayı engelleyebilir. Buna karşılık sert veya rahatsız edici bir değerlendirme, gerekli koşulları taşıyorsa sırf kullanılan ton nedeniyle kapsam dışında bırakılamaz.

Hukuka Uygunluk ve Hata

TCK 128, koşulları gerçekleştiğinde ceza verilmemesi sonucunu doğuran özel bir koruma alanıdır. Bu alan, TCK 26 hakkın kullanılması ve ifade özgürlüğüyle ilişkili olmakla birlikte kendi açık şartlarına göre uygulanır.

Kişinin açıklamanın resmî başvuru için gerekli olduğu veya olgusal temele dayandığı konusundaki yanılgısı genel hata hükümleri kapsamında incelenebilir. Dayanağı bulunmayan ve kolayca denetlenebilecek bir varsayım, koruma şartlarını kendiliğinden oluşturmaz.

Teşebbüs, İştirak ve İçtima

TCK 128’e bağımsız olarak teşebbüs veya iştirak edilmez. Bu konular, açıklamanın oluşturduğu temel suç bakımından değerlendirilir. Dilekçeyi birlikte hazırlayan, içeriği benimseyerek sunan veya açıklamayı ayrıca yayan kişilerin katkıları somut fiile göre belirlenir.

Aynı açıklama hakaret dışında tehdit, iftira, kişisel verilerin hukuka aykırı açıklanması veya başka bir suçla ilişkilendiriliyorsa her suçun unsurları ve TCK 128’in koruma kapsamı ayrı incelenir. Madde bütün suçlar için genel ve sınırsız bir bağışıklık oluşturmaz.

Nitelikli Hâller ve Yaptırım

TCK 128’in nitelikli hâli veya bağımsız cezası yoktur. Koşullar gerçekleşirse ilgili açıklama yönünden ceza verilmez. Koşullar gerçekleşmezse yaptırım, oluşan temel suçun ceza maddesine göre belirlenir.

Örneğin açıklama hakaret niteliğindeyse TCK 125’in temel veya nitelikli biçimi; haksız fiile tepki ya da karşılıklılık varsa TCK 129 haksız fiil nedeniyle veya karşılıklı hakaret hükmü ayrıca değerlendirilebilir.

Şikâyet, Uzlaştırma ve Önödeme

TCK 128 bu usul kurumları hakkında bağımsız düzenleme getirmez. Koruma koşulları yoksa ve temel fiil hakaret oluşturuyorsa şikâyet şartı, uzlaştırma ve önödeme durumu hakaretin hangi fıkraya göre nitelendirildiğine ve suç tarihine göre belirlenir.

TCK 128’in uygulanması hâlinde ceza verilmemesi sonucu doğduğundan temel fiilin yaptırımına geçilmez. Bununla birlikte soruşturmanın başlangıcında şikâyet ve diğer usul koşulları dosyanın niteliğine göre ayrıca incelenebilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

TCK 128 bağımsız suç olmadığı için görevli ve yetkili mahkemeyi tek başına belirlemez. Koruma dışında kaldığı ileri sürülen açıklama hakaret niteliğindeyse görev kural olarak asliye ceza mahkemesine aittir. Yetki, temel suçun işlendiği ve tamamlandığı yere göre belirlenir.

Dilekçenin elektronik ortamda gönderildiği, farklı yerde hazırlandığı veya duruşmada sözlü olarak açıklandığı durumlarda sunma, öğrenme ve tamamlama yerleri ceza muhakemesi kuralları kapsamında değerlendirilir.

Zamanaşımı

TCK 128 için ayrı zamanaşımı süresi yoktur. Koruma uygulanmazsa dava zamanaşımı, temel suçun ceza üst sınırına göre hesaplanır. Hakaret bakımından olağan dava zamanaşımı kural olarak sekiz yıldır; durma ve kesilme nedenleri hesabı etkileyebilir.

Şikâyete bağlı hakarette şikâyet süresi ile dava zamanaşımı birbirinden farklıdır. Fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aylık süre ve fiilden itibaren iki yıllık üst sınır ayrıca gözetilmelidir.

Deliller

• Dilekçe, tutanak ve sözlü beyanın tam metni,
• Başvurunun yapıldığı makam ve dosya bilgileri,
• Uyuşmazlığın konusu, talep ve savunmalar,
• İsnadın dayandığı sözleşme, yazışma, tutanak ve kayıtlar,
• Belgenin sunulma tarihi ile dağıtım ve tebliğ bilgileri,
• Açıklamanın ayrıca kamuya yayılıp yayılmadığını gösteren kayıtlar,
• Sözlü beyanın bağlamını gösteren duruşma veya işlem tutanağı.

Tek bir cümlenin belgeden koparılarak incelenmesi yanıltıcı olabilir. İsnadın hangi talebi desteklediği, öncesindeki açıklamalar ve uyuşmazlığın bütünü delil değerlendirmesinde birlikte ele alınmalıdır.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

• Korumanın yalnız avukatlara ait olduğunu düşünmek.
• Avukatın her sözünün sınırsız biçimde korunduğunu sanmak.
• Dosyaya sunulan her cümleyi uyuşmazlıkla bağlantılı kabul etmek.
• Olgusal dayanağı olmayan suçlamayı savunma olarak nitelendirmek.
• Sosyal medya paylaşımını resmî başvuruyla aynı saymak.
• Dilekçenin tamamını incelemeden tek ifadeye göre değerlendirme yapmak.
• Hakaret dışındaki olası suç tiplerini gözden kaçırmak.
• Şikâyet süresi ile dava zamanaşımını karıştırmak.

Somut Olay Kontrol Listesi

• Açıklama yargı mercii veya idari makam önünde mi yapıldı?
• Başvuru yazılı mı, sözlü mü ve hangi işlem kapsamında?
• Açıklamayı yapan kişi hangi usul sıfatıyla hareket etti?
• Belirli bir kişiye somut isnat veya olumsuz değerlendirme var mı?
• İsnadın dayandığı gerçek ve somut vakıalar neler?
• İfade hangi talep veya savunmayla bağlantılı?
• Uyuşmazlıkla ilgisiz sövme ya da kişisel saldırı bulunuyor mu?
• Açıklama resmî başvurunun dışında ayrıca yayıldı mı?
• Belgenin veya sözlü beyanın tam bağlamı korunmuş mu?
• Temel fiilin şikâyet ve süre koşulları kontrol edildi mi?

Sık Sorulan Sorular

TCK 128 yalnız avukatlar için mi geçerlidir?

Hayır. Taraflar ve başvuru veya savunma faaliyetinde bulunan diğer kişiler de koşulları varsa hükümden yararlanabilir.

Dilekçede yazılan her ifade korunur mu?

Hayır. İsnat veya değerlendirme gerçek ve somut vakıalara dayanmalı ve uyuşmazlıkla bağlantılı olmalıdır. İlgisiz sövme ve kişisel saldırı koruma kapsamında değildir.

İddianın baştan kesin olarak ispatlanması gerekir mi?

Her iddianın baştan kesinleşmiş olması aranmaz; ancak açıklamanın soyut varsayım yerine gösterilebilir gerçek ve somut vakıalara dayanması gerekir.

Savcılığa yapılan şikâyet TCK 128 kapsamında olabilir mi?

Evet. Şikâyet başvurusundaki isnatlar olgusal temele dayanıyor ve başvurunun konusuyla bağlantılıysa koruma gündeme gelebilir.

Dilekçeyi sosyal medyada paylaşmak da korunur mu?

Kendiliğinden korunmaz. Resmî makama sunma ile belirsiz sayıda kişiye yayma farklı fiillerdir ve paylaşım ayrıca değerlendirilir.

TCK 128’in cezası nedir?

Maddenin bağımsız cezası yoktur. Koşulları gerçekleştiğinde ceza verilmez; koşullar yoksa oluşan temel suçun yaptırımı uygulanır.

Sonuç

TCK 128, yargı ve idari makamlar önündeki başvuru, iddia ve savunma faaliyetini koruyan; fakat sınırları açıkça belirlenmiş bir düzenlemedir. Açıklamanın gerçek ve somut vakıalara dayanması ve uyuşmazlıkla bağlantılı bulunması iki temel şarttır.

Korumanın değerlendirilmesinde yalnız kullanılan kelimeye değil, başvurunun amacı, belgenin tamamı, isnadın olgusal zemini ve açıklamanın dosyadaki işlevine bakılmalıdır. Resmî başvuru dışındaki yayınlar ile ilgisiz kişisel saldırılar ayrıca ele alınır.

Kaynakça

• Adalet Bakanlığı, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu yürürlükteki metni (erişim: 21 Ağustos 2026).
• TBMM, 5237 sayılı Kanunun kabul edilen metni.
• TBMM Adalet Komisyonu raporu ve madde gerekçeleri.
• Adalet Bakanlığı, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu yürürlükteki metni.
• Öne çıkan görsel: Unsplash / Rai Singh Uriarte.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.