6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 75. maddesindeki “aciz hâli” düzenlemesi
Bu maddede, öncelikle mahkemede açılması gereken bağımsız bir “aciz hâli davası” öngörülmez. Aciz hâli, kamu alacağını takip eden tahsil dairesince araştırılarak aciz fişiyle tespit edilir. Mahkeme kararı, bu tespitin zorunlu ön şartı değildir. Dava, idarenin talebi reddetmesi veya aciz hâline bağlanan sonuçları uygulamaması gibi bir uyuşmazlık doğduğunda gündeme gelir.
1. Aciz hâlinin koşulları nelerdir?
- maddeye göre yapılan takip sonunda şu iki durumdan birinin ortaya çıkması gerekir:
- Borçlunun haczedilebilir malının bulunmaması.
- Bulunan malların satış bedelinin kamu borcunu karşılamaması.
Takip aşamaları ve ödenmeden kalan borç tutarı aciz fişinde gösterilir. Dolayısıyla yalnızca borcun ödenmemesi, banka hesabında para bulunmaması veya borçlunun “ödeme gücüm yok” demesi yeterli değildir. Tahsil dosyasında malvarlığı araştırması ve takip sonuçlarıyla desteklenen bir tespit gerekir. mevzuat.adalet.gov.tr
Buradaki aciz hâli, geçici nakit sıkışıklığından farklıdır. Borçlunun haczedilebilir taşınmazı, aracı, alacağı veya başka ekonomik değeri varsa bunların durumu incelenmeden yalnızca gelir yetersizliğine dayanılarak sonuca gidilemez.
Kamu alacağından doğan uyuşmazlıkların başvuru ve dosya hazırlığı için idare ve vergi hukuku hizmet sayfasını da inceleyebilirsiniz.
2. Nereye ve ne zaman başvurulur?
Başvuru, ilgili kamu alacağını takip eden tahsil dairesine yapılır. Vergi borcunda ilgili vergi dairesi, başka kamu alacaklarında ise o alacağı takip ve tahsile yetkili birim esas alınır.
Başvuru, takip dosyasında 75. maddedeki şartların oluştuğu ileri sürülerek yapılabilir. Madde, ilk aciz tespiti talebi için ayrıca “şu tarihten itibaren şu kadar gün içinde” şeklinde bir başvuru süresi öngörmez. Ancak sonradan verilen ret kararına veya başka tahsil işlemlerine karşı dava süreleri ayrıdır.
Dilekçede özellikle borcun türü ve dönemi, takip dosyası, ödeme emri, yapılan malvarlığı araştırmaları, haciz ve satış işlemleri, kalan borç ve talep edilen hukuki sonuç gösterilmelidir. 75. madde kapsamında tespit ile 76. madde kapsamında tecil talebi ayrı ayrı ve açıkça yazılabilir.
3. İdari karar yeterli midir?
Evet. Kanunun öngördüğü araştırmaya dayanan ve aciz fişiyle belgelenen idari tespit yeterlidir; ayrıca mahkemeden aciz kararı alınması gerekmez.
Ancak herhangi bir kurumun verdiği yoksulluk belgesi veya başka bir icra dosyasındaki aciz belgesi aynı sonucu doğurmaz. GİB’in Tahsilat Genel Tebliği, genel icra takibinde düzenlenen aciz vesikasının 6183 sayılı Kanun bakımından otomatik olarak yeterli olmadığını, kamu tahsil dairesinin ayrıca araştırma yapması gerektiğini açıklar. cdn.gib.gov.tr
Borçlu bir şirketse temsil ve şirket kayıtlarına ilişkin hazırlık için şirket hukuku danışmanlığı sayfası ile anonim şirketlerde yönetim kurulu, temsil ve kamu borçları rehberi ilgili konuları ele alır.
4. Kimler başvurabilir, kimler dava açabilir?
Aciz tespiti talebinde kamu borçlusunun kendisi, tüzel kişi borçlunun yetkili temsilcisi veya usulüne uygun yetkilendirilmiş avukatı bulunabilir. Tahsil dairesi de takip sırasında ortaya çıkan aciz hâlini, borçlunun ayrıca dava açmasını beklemeden tespit edebilir.
Bir ret işlemi söz konusuysa, bundan menfaati etkilenen borçlu uygun yargısal başvuruyu yapabilir. Şirket borcu için başvuruyu şirket adına yetkili kişi yapar. Ortağın veya yöneticinin kişisel sorumluluğu nedeniyle takip edilmesi ise ayrıca değerlendirilir.
Özel hukuk alacaklısının, kendi alacağı için 6183 m.75’e dayanarak borçlusu hakkında aciz fişi düzenletmesi söz konusu değildir. Özel alacaklar bakımından İcra ve İflas Kanunu’ndaki aciz belgesi sistemi uygulanır.
5. Talep reddedilirse dava nerede açılır?
Görevli mahkeme, alacağın niteliğine göre belirlenir:
| Uyuşmazlık | Genel olarak başvurulacak yargı yeri |
|---|---|
| Vergi ve vergiye bağlı kamu alacağı bakımından aciz tespiti talebinin reddi | Vergi mahkemesi |
| Vergi mahkemesinin görevine girmeyen diğer kamu alacakları | Özel görev hükmü yoksa idare mahkemesi |
| SGK’nin prim ve diğer alacaklarının 6183 kapsamında tahsilinden doğan uyuşmazlık | Kurumun alacaklı biriminin bulunduğu yer iş mahkemesi |
Bu nedenle “6183 uygulanıyor, bütün davalar vergi mahkemesinde açılır” yaklaşımı doğru değildir. Özellikle SGK bakımından 5510 sayılı Kanun’un 88. maddesindeki özel görev ve yetki düzenlemesi dikkate alınmalıdır. Gelir İdaresi Başkanlığı
İdari yargıda dava konusu genellikle aciz hâlinin tespiti talebinin reddine ilişkin işlemin iptali olur. Varsa buna bağlı gecikme zammı veya tahsil işlemi de kendi usul ve süresi içinde değerlendirilir.
6. Dava ne zaman açılır?
Özel bir süre bulunmadığında, açık ret işleminin tebliğini izleyen günden itibaren vergi mahkemesinde 30 gün, idare mahkemesinde 60 gün içinde dava açılır.
Başvuru İYUK m.10 kapsamında olup idare cevap vermiyorsa, genel olarak 30 gün sonunda zımni ret oluşur. Ardından ilgili mahkeme için geçerli dava süresi değerlendirilir. Kesin olmayan cevap, geç cevap ve daha önce tesis edilmiş işlemler bakımından süre hesabı ayrıca yapılmalıdır. mevzuat.adalet.gov.tr
Aciz tespiti dilekçesi verilmesi, önceden tebliğ edilmiş ödeme emri veya haciz işlemine karşı dava süresini kendiliğinden korumaz. SGK uyuşmazlıklarına da vergi mahkemesindeki süreler doğrudan uygulanmamalıdır.
Dosyada ayrıca özel hukuk alacaklarının takibi veya mal devrine ilişkin iddialar bulunuyorsa icra ve iflas hukuku sayfası ile tasarrufun iptali davası rehberi, bu ayrı uyuşmazlıklar için belge hazırlığını ele alır.
7. Aciz hâlinin tespit edilmesinin sonuçları nelerdir?
Borç silinmez. Aciz fişi, borcun ödendiğini veya kamu alacağından vazgeçildiğini göstermez.
Gecikme zammı bakımından sonuç doğurur. 6183 m.52 kapsamındaki gecikme zammı, aciz hâlinin sabit olduğu tarihe kadar uygulanır. GİB uygulamasında aciz fişinin düzenlendiği gün hariç olmak üzere bu tarihe kadar hesaplama yapılır. Önceden birikmiş tutarlar kendiliğinden silinmez. Bu açıklama, SGK gibi özel gecikme hükümleri bulunan alacaklara inceleme yapılmadan taşınmamalıdır. cdn.gib.gov.tr
Teminatsız ve faizsiz tecil imkânı doğabilir. 76. madde, 48. madde kapsamında teminat ve faiz aranmadan tecil uygulanabilmesine imkân verir. Bu, otomatik taksitlendirme anlamına gelmez; talep ve ayrıca değerlendirme gerekir. adana.gib.gov.tr
Mali durum izlenmeye devam eder. Sonradan haczedilebilir mal edinilmesi hâlinde tahsil işlemleri sürdürülebilir. Dolayısıyla aciz fişi, gelecekte edinilecek malları hacizden koruyan sürekli bir güvence oluşturmaz. cdn.gib.gov.tr
8. Yalnızca dava açılması bu sonuçları sağlar mı?
Hayır. Davanın açılması tek başına aciz hâlini kabul ettirmez, borcu silmez, tecil sağlamaz veya tahsil işlemlerini otomatik durdurmaz. İdari yargıda gerekiyorsa yürütmenin durdurulması ayrıca istenmelidir. Ret işlemi iptal edilirse idare, mahkeme kararının gerekçesine uygun işlem tesis etmek zorundadır; kararın kapsamı görülmeden bütün borcun veya bütün gecikme zamlarının kalkacağı söylenemez. mevzuat.adalet.gov.tr
| Konu | Vergi dairesi borcu | SGK prim borcu |
|---|---|---|
| İlk başvuru | Borcu takip eden vergi dairesine | Borcu takip eden SGK il müdürlüğü veya sosyal güvenlik merkezine |
| İstenen işlem | Aciz hâlinin tespiti ve aciz fişi düzenlenmesi | Aciz hâlinin tespiti ve aciz fişi düzenlenmesi |
| Başlangıçta mahkeme kararı | Gerekmez | Gerekmez |
| Ret hâlinde mahkeme | Vergi mahkemesi | SGK’nin alacaklı biriminin bulunduğu yer iş mahkemesi |
| Cevapsız başvuru | İYUK m.10 kapsamında genel olarak 30 günde zımni ret | 7036 m.4 kapsamında genel olarak 60 günde zımni ret |
| Retten sonra süre | Genel olarak 30 günlük vergi davası süresi | Vergi davasındaki 30 günlük süre uygulanmaz; talebin ve dava konusu işlemin özel süresi incelenir |
Görev ve başvuru ayrımı, İYUK hükümleri ile 5510 sayılı Kanun m.88 ve 7036 sayılı Kanun m.4’ten kaynaklanır. mevzuat.adalet.gov.tr
1. Vergi dairesine borç varsa
Koşullar: Vergi dairesinin yaptığı takip sonucunda borçlunun haczedilebilir malının bulunmadığı veya bulunan malların satış bedelinin borcu karşılamadığı belirlenmelidir. Sadece işsiz olmak, zarar etmek veya geçici nakit sıkıntısı yaşamak yeterli değildir. Takip aşamaları ve kalan borç aciz fişinde gösterilir. www.adana.bel.tr
Kim başvurabilir? Gerçek kişi borçlu kendisi veya avukatı aracılığıyla başvurabilir. Şirket borcunda başvuru şirket adına yetkili temsilci veya avukat tarafından yapılır. Şirket ortağı ya da müdürü şahsen takip ediliyorsa kendi takip dosyası bakımından ayrıca değerlendirme gerekir.
Ne zaman başvurulur? Takipte malvarlığı araştırmaları ve varsa satış işlemleri sonucunda aciz koşulları ortaya çıktığında. İlk tespit talebi için 75. maddede ayrıca bir hak düşürücü süre düzenlenmemiştir.
Başvuruda şu talepler birbirinden ayrılmalıdır:
- 75. madde kapsamında aciz hâlinin tespiti ve aciz fişi düzenlenmesi.
- 52. madde kapsamında gecikme zammının buna göre hesaplanması.
- İsteniyorsa 76. madde kapsamında teminatsız ve faizsiz tecil değerlendirmesi yapılması.
Ret hâlinde: Açık ret kararının tebliğini izleyen günden itibaren genel olarak 30 gün içinde vergi mahkemesinde iptal davası açılır. İYUK m.10 kapsamındaki ilk başvuruya 30 gün cevap verilmemişse zımni ret üzerinden dava süresi hesaplanır. Yetkili mahkeme, işlemi yapan tahsil dairesi esas alınarak belirlenir. gib.gov.tr
Dava, genel bir “ödeme güçsüzlüğümün tespiti” istemiyle değil, somut ret işleminin hukuka aykırılığı üzerinden kurulmalıdır. Dosyadaki malvarlığı araştırmalarının sonucu, bulunamayan veya satılıp borcu karşılamayan mallar ve kalan borç gösterilmelidir.
Tespit kabul edilirse ne olur? Borç silinmez. Aciz hâli devam ettiği sürece ilgili kamu alacağına gecikme zammı uygulanmaması ve şartları içinde teminatsız, faizsiz tecil gündeme gelir. Önceden oluşmuş borç ve gecikme zamları kendiliğinden ortadan kalkmaz. Sonradan yeterli mal edinilmesi durumunda aciz hâli kaldırılabilir ve takip sürdürülür. istanbul.gib.gov.tr
2. SGK’ye prim borcu varsa
75. madde SGK bakımından da başvuru dayanağı olabilir. Çünkü 5510 sayılı Kanun’un 88. maddesi, Kurumun süresinde ödenmeyen prim ve diğer alacaklarının tahsilinde 6183 sayılı Kanun’un belirli istisnalar dışındaki hükümlerinin uygulanmasını öngörür. 75 ve 76. maddeler bu istisnalar arasında değildir. cdn.tbmm.gov.tr
Koşullar: SGK takip dosyasında haczedilebilir mal bulunmadığı veya satış bedelinin borcu karşılamadığı ortaya konulmalıdır. Vergi dairesinin düzenlediği bir belge, SGK’nin kendi alacağı ve takip dosyası bakımından yapacağı değerlendirmeyi kendiliğinden ikame etmez.
Nereye ve kim başvurur? Borcu takip eden SGK ünitesine, borçlu veya yetkili temsilcisi tarafından başvurulur. İşveren şirketin borcu ile kanuni temsilci veya yöneticinin kişisel sorumluluğuna dayanan takip ayrılmalıdır. Şirketin aciz hâli, sorumlu tutulan yöneticinin kişisel borcunun da silindiği anlamına gelmez.
Dava öncesinde başvuru gerekir mi? Aciz hâlinin tespiti ve buna bağlı sonuçların uygulanması talebi bakımından önce SGK’ye başvuru yapılmalıdır. 7036 sayılı Kanun m.4 uyarınca talep açıkça reddedilirse veya 60 gün içinde cevap verilmezse dava yolu gündeme gelir. Açık ret daha önce verilmişse 60 günün tamamlanması beklenmez. cdn.tbmm.gov.tr
Dava nerede ve kime karşı açılır? SGK’nin alacaklı biriminin bulunduğu yer iş mahkemesinde, Sosyal Güvenlik Kurumuna karşı açılır. Talep sonucunda, somut uyuşmazlığa göre Kurumun ret işleminin hukuka aykırılığı, aciz koşullarının gerçekleştiği ve hangi hukuki sonuçların uygulanması gerektiği gösterilir. İş mahkemesinde görülmesi, bu uyuşmazlığı işçi ile işveren arasındaki zorunlu arabuluculuk kapsamına sokmaz. mevzuat.adalet.gov.tr
Dava süresi: Sırf aciz tespiti talebinin reddi için vergi mahkemesindeki gibi genel bir “ret tebliğinden itibaren 30 gün” kuralı yoktur. Bununla birlikte talep, ödeme emrinin iptali gibi özel süreli bir işleme yöneliyorsa o süre ayrıca uygulanır. Aciz başvurusunun sonucunu bekleyerek ödeme emrine karşı dava süresi geçirilmemelidir.
Gecikme alacakları bakımından önemli ayrım: SGK prim borcundaki gecikme cezası ve gecikme zammı, 5510 m.89’daki özel sisteme tabidir. Bu hüküm, dava ve icra takibi açılmasının da bu alacakları kendiliğinden durdurmadığını belirtir. mevzuat.adalet.gov.tr
6183 m.52, 5510 m.88’de uygulama dışında bırakılan maddeler arasında bulunmadığından, aciz hâlinin gecikme zammına etkisinin ayrıca değerlendirilmesi talep edilebilir. Ancak buradan, SGK’nin bütün gecikme cezası ve zamlarının otomatik olarak silineceği sonucu çıkarılamaz. Aczin başlangıç tarihi, alacağın türü, gecikme cezası ile gecikme zammının ayrımı ve Kurumun buna ilişkin işlemi ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Her iki dosyada da yalnızca başvuru veya dava açılması borcu silmez, hacizleri kendiliğinden kaldırmaz ve takibi otomatik durdurmaz. Uygulanacak sonuç, aciz tespitinin yapılmasına, tecil konusunda ayrıca karar verilmesine veya yargılamada talep edilen hukuki korumanın sağlanmasına bağlıdır.
