Tanık veya bilirkişinin duruşma salonuna gelememesi, beyanının hiç alınamayacağı anlamına gelmez. CMK 180; hastalık, malûllük, uzun süreli engel veya uzaklık nedeniyle getirilmesi zor olan kişinin naip hâkim, başka bir mahkeme ya da görüntülü ve sesli iletişim sistemi aracılığıyla dinlenmesini düzenler.
Bu yöntemler istisna niteliğindedir. Mahkeme, kişinin duruşmada neden hazır bulunamadığını ve hangi yöntemin kullanılacağını somut koşullara göre belirler. Aynı anda görüntülü ve sesli bağlantı kurulabiliyorsa kanun, tanık veya bilirkişinin bu yöntemle dinlenmesini öngörür.
CMK 180 Güncel Madde Metni
Tanık ve bilirkişinin naiple veya istinabe yoluyla dinlenmeleri
Madde 180 – (1) Hastalık veya malûllük veya giderilmesi olanağı bulunmayan başka bir nedenle bir tanık veya bilirkişinin uzun ve önceden bilinmeyen bir zaman için duruşmada hazır bulunmasının olanaklı bulunmayacağı anlaşılırsa, mahkeme onun bir naiple veya istinabe yoluyla dinlenmesine karar verebilir.
(2) Bu hüküm, konutlarının yetkili mahkemenin yargı çevresi dışında bulunmasından dolayı getirilmesi zor olan tanık ve bilirkişinin dinlenmesinde de uygulanır.
(3) Davayı görmekte olan mahkeme, zorunluluk olmadıkça, büyükşehir belediye sınırları içerisinde bulunan şikâyetçi, katılan, sanık, müdafi veya vekil, tanık ve bilirkişilerin istinabe yoluyla dinlenmesine karar veremez.
(4) İstinabe olunan mahkeme, büyükşehir belediye sınırları içerisinde ise, ilgililer kendi yargı çevresinde bulunmasa da büyükşehir belediye sınırları içerisinde yerine getirilmesi gereken istinabe evrakını geri çevirmeksizin gereğini yapar.
(5) Yukarıdaki fıkralar içeriğine göre tanık veya bilirkişinin aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğinin kullanılması suretiyle dinlenebilmeleri olanağının varlığı hâlinde bu yöntem uygulanarak ifade alınır. Buna olanak verecek teknik donanımın kurulmasına ve kullanılmasına ilişkin esas ve usuller yönetmelikte gösterilir.
CMK 180’in Amacı ve Kapsamı
Maddenin amacı, tanık veya bilirkişinin duruşmaya fiziksel olarak getirilemediği hâllerde yargılamanın gereksiz yere beklemesini önlerken beyanın usule uygun biçimde alınmasını sağlamaktır. Düzenleme hem ceza davasının ilerlemesine hem tarafların beyana ilişkin soru ve itiraz haklarının korunmasına hizmet eder.
Hüküm esas olarak tanık ve bilirkişileri kapsar. Üçüncü fıkrada büyükşehir belediyesi sınırları içindeki istinabe yasağı bakımından şikâyetçi, katılan, sanık, müdafi ve vekil de ayrıca sayılmıştır.
Tanıkların kural olarak ayrı ayrı dinlenmesi, yüzleştirme ve kayıt esasları hakkında CMK 52 tanıkların dinlenmesi; bilirkişi incelemesinin gerekliliği ve atama şartları hakkında ise CMK 63 bilirkişi atanması hükümleri de dikkate alınmalıdır.
Naip Hâkimle Dinleme Nedir?
Naip hâkimle dinleme, davayı gören mahkemenin üyelerinden veya hâkimlerinden birinin belirli bir yargılama işlemini mahkeme adına yerine getirmesidir. Kişinin aynı yargı çevresinde bulunması fakat sağlık ya da benzeri bir engel nedeniyle duruşma salonuna gelememesi bu yöntemi gündeme getirebilir.
Mahkemenin kararında dinlemenin neden duruşmada yapılamadığı ve görevlendirilen hâkimin yapacağı işlem açık olmalıdır. Naip hâkim, verilen görev çerçevesinde tanık veya bilirkişiyi dinler ve işlem tutanağını dosyaya kazandırır.
İstinabe Yoluyla Dinleme Nedir?
İstinabe, davayı gören mahkemenin kendi yargı çevresi dışında yapılması gereken bir işlem için başka bir mahkemeden yardım istemesidir. Tanık ya da bilirkişinin konutu yetkili mahkemenin yargı çevresi dışındaysa ve kişinin getirilmesi zorsa, dinleme bulunduğu yere yakın mahkeme aracılığıyla yapılabilir.
İstinabe kararı otomatik verilmez. Adresin yargı çevresi dışında olması yanında kişinin getirilmesinin zor olup olmadığı değerlendirilmelidir. Ulaşım imkânı, sağlık durumu, mesafe ve yargılamanın ihtiyaçları bu değerlendirmede önem taşıyabilir.
İstinabe yoluyla dinlenecek kişilerin önceden bildirilmesine ilişkin karşılıklı yükümlülükler için CMK 179 tanık ve bilirkişi bildirimi yazısı da incelenebilir.
Hastalık veya Malûllük Nasıl Değerlendirilir?
Her rahatsızlık istinabe veya naip hâkim kararı için yeterli değildir. Birinci fıkra, tanık veya bilirkişinin uzun ve önceden bilinmeyen bir süre boyunca duruşmada hazır bulunmasının mümkün olmayacağının anlaşılmasını arar.
Sağlık raporunun kişinin duruşmaya katılmasına etkisini ve engelin muhtemel süresini açıklaması değerlendirmeyi kolaylaştırır. Kısa süreli ve yakın tarihte sona erecek bir rahatsızlıkta duruşmanın ertelenmesi mümkünken, süresi belirsiz ciddi bir engelde farklı yerde dinleme daha uygun görülebilir.
“Giderilmesi olanağı bulunmayan başka bir neden” de olayın niteliğine göre değerlendirilir. Mahkeme, ileri sürülen engelin gerçekliğini ve beyanın başka yöntemle alınmasının gerekli olup olmadığını dosyadaki bilgilerle ortaya koymalıdır.
Yargı Çevresi Dışında Bulunmak Tek Başına Yeterli mi?
İkinci fıkra, konutu yetkili mahkemenin yargı çevresi dışında olan tanık ve bilirkişiyi kapsar. Ancak metin yalnız başka yerde oturmayı değil, bu nedenle kişinin getirilmesinin zor olmasını da arar.
Bu yüzden kısa mesafe, kolay ulaşım veya kişinin duruşmaya katılabilecek durumda olması hâlinde sırf adres farklılığı istinabeyi zorunlu kılmaz. Mahkeme, doğrudan dinlemenin sağlayacağı yarar ile ulaşım ve zaman yükünü birlikte değerlendirir.
Büyükşehir Belediyesi Sınırlarında İstinabe Yasağı
Davayı gören mahkeme, zorunluluk bulunmadıkça büyükşehir belediyesi sınırları içindeki şikâyetçi, katılan, sanık, müdafi, vekil, tanık ve bilirkişinin istinabe yoluyla dinlenmesine karar veremez. Aynı büyükşehir içindeki idari veya adli bölünme tek başına istinabeyi haklı göstermez.
Buna karşılık zorunluluk varsa istinabe mümkündür. Zorunluluğun nedenleri kararda somutlaştırılmalıdır. Dördüncü fıkra da istinabe olunan mahkemenin, işlem büyükşehir sınırları içinde yerine getirilecekse kişi kendi yargı çevresinde bulunmuyor gerekçesiyle evrakı geri çeviremeyeceğini düzenler.
Görüntülü ve Sesli İletişimle Dinleme
Tanık veya bilirkişinin eş zamanlı görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle dinlenebilmesi mümkünse CMK 180/5 uyarınca bu yöntem uygulanır. Böylece kişi başka bir adliyede bulunurken duruşma salonuyla canlı bağlantı kurulur; kimliği, beyanı ve sorulara verdiği cevaplar eş zamanlı olarak izlenebilir.
Bağlantının yalnız sesli olması, görüntünün kesilmesi veya tarafların beyanı takip edememesi hâlinde sorun tutanağa geçirilmelidir. Kimlik tespiti, bağlantı yerinde kimlerin bulunduğu, teknik kesintiler ve beyanın anlaşılabilirliği kayıt altına alınmalıdır.
Uzaktan dinleme, tanığa soru yöneltme ve açıklamaya karşı beyanda bulunma imkânını ortadan kaldırmaz. Yöntem seçilirken tarafların oturumu takip edebilmesi ve müdahale haklarını kullanabilmesi sağlanmalıdır.
Mahkemeden İstinabe Talebi Nasıl Yapılır?
Sanık, müdafi, katılan veya vekil; tanık ya da bilirkişinin neden duruşmaya gelemeyeceğini açıklayan bir dilekçe sunabilir. Talep mahkemeyi bağlamaz; karar, CMK 180’deki koşulların bulunup bulunmadığı değerlendirilerek verilir.
Dilekçede kişinin açık kimliği ve adresi, dinleneceği konu, duruşmaya katılamama nedeni, engelin süresi ve varsa bunu gösteren belge belirtilmelidir. Görüntülü ve sesli bağlantı kurulabilecek adliye veya kurum biliniyorsa bu bilgi de eklenebilir.
Dinleme Sırasında Tarafların Hakları
Tanık veya bilirkişinin başka yerde bulunması, tarafların işlemden haberdar edilmesi gereğini kaldırmaz. Dinleme gününün taraflara bildirilmesi, tutanak örneği ve tutuklu sanığın hazır bulunması CMK 181 kapsamında ayrıca düzenlenir.
Taraflar beyanı takip edebilmeli, mahkeme aracılığıyla soru yöneltebilmeli ve beyana karşı açıklamalarını sunabilmelidir. Teknik veya usulî bir aksaklık bu hakları etkiliyorsa itiraz gecikmeden belirtilmeli ve tutanağa geçirilmesi istenmelidir.
Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Duruşmaya katılamama nedeni belge ve somut bilgilerle açıklanmalıdır.
- Engelin uzun ve süresi önceden bilinmeyen nitelikte olup olmadığı değerlendirilmelidir.
- Adresin yargı çevresi dışında olması yanında getirilmenin güçlüğü de gösterilmelidir.
- Büyükşehir sınırları içinde istinabe için zorunluluk bulunup bulunmadığı açıklanmalıdır.
- Görüntülü ve sesli bağlantı imkânı varsa öncelikle bu yöntem uygulanmalıdır.
- Kimlik tespiti, bağlantı yeri ve teknik kesintiler tutanağa yazılmalıdır.
- Tarafların soru sorma ve beyanda bulunma imkânı korunmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Tanık duruşmaya gelemezse beyanı alınamaz mı?
Hayır. CMK 180’deki şartlar varsa tanık naip hâkim, istinabe olunan mahkeme veya eş zamanlı görüntülü ve sesli bağlantı aracılığıyla dinlenebilir.
İstinabe ile dinleme ne demektir?
Davayı gören mahkemenin, kendi yargı çevresi dışında bulunan tanık veya bilirkişiyi dinlemesi için başka bir mahkemeden yardım istemesidir.
Başka şehirde yaşayan her tanık istinabe ile mi dinlenir?
Hayır. Adresin yargı çevresi dışında bulunmasının yanında tanık veya bilirkişinin getirilmesinin zor olması gerekir. Kararı mahkeme verir.
Hastalık raporu istinabe için yeterli midir?
Rapor önemli bir delildir ancak tek başına otomatik sonuç doğurmaz. Hastalığın duruşmaya katılımı engellemesi ve engelin uzun, süresi önceden bilinmeyen bir nitelik taşıması değerlendirilir.
Aynı büyükşehir içindeki tanık başka mahkemede dinlenebilir mi?
Zorunluluk olmadıkça hayır. CMK 180/3, büyükşehir belediyesi sınırları içindeki kişiler bakımından istinabeyi istisnai hâle getirir.
SEGBİS imkânı varsa istinabe yerine kullanılmalı mı?
Tanık veya bilirkişinin eş zamanlı görüntülü ve sesli iletişimle dinlenmesi mümkünse CMK 180/5 bu yöntemin uygulanmasını öngörür.
Uzaktan dinlenen tanığa soru sorulabilir mi?
Evet. Dinleme yöntemi tarafların beyanı takip etme, soru yöneltme ve açıklamaya karşı görüş bildirme imkânlarını ortadan kaldırmaz.
Sonuç
CMK 180, tanık ve bilirkişinin duruşmada fiziksel olarak bulunamadığı özel durumlarda beyanın naip hâkim, istinabe veya eş zamanlı görüntülü ve sesli iletişim yoluyla alınmasını sağlar. Hastalık ya da başka engelin niteliği, kişinin bulunduğu yer, getirilme güçlüğü ve büyükşehir sınırı birlikte değerlendirilir.
Talep veya kararda seçilen yöntemin gerekçesi açıklanmalı; kimlik tespiti, teknik bağlantı, soru sorma ve tutanak güvenceleri korunmalıdır. Her uzaklık veya geçici mazeret kendiliğinden istinabe nedeni oluşturmaz.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
