CMK 110 Adlî Kontrol Kararı: Kim Verir, Nasıl Değişir?

Adlî kontrol kararı, soruşturma ile kovuşturmada aynı merci tarafından verilmez. CMK 110; soruşturmada Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkiminin, kovuşturmada ise görevli ve yetkili mahkemenin karar vereceğini düzenler.

Madde ayrıca yükümlülüklerin artırılması, azaltılması, değiştirilmesi veya kişiye geçici muafiyet tanınması ile tedbirin en geç dört aylık aralıklarla incelenmesi usulünü belirler.

CMK 110 Güncel Madde Metni

Adlî kontrol kararı ve hükmedecek merciler

Madde 110 – (1) Şüpheli, Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararı ile soruşturma evresinin her aşamasında adlî kontrol altına alınabilir.

(2) Hâkim, Cumhuriyet savcısının istemiyle, adlî kontrol uygulamasında şüpheliyi bir veya birden çok yeni yükümlülük altına koyabilir; kontrolün içeriğini oluşturan yükümlülükleri bütünüyle veya kısmen kaldırabilir, değiştirebilir veya şüpheliyi bunlardan bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir.

(3) 109 uncu madde ile bu maddenin birinci ve ikinci fıkra hükümleri, gerekli görüldüğünde, görevli ve yetkili diğer yargı mercileri tarafından da, kovuşturma evresinin her aşamasında uygulanır.

(4) (Ek:8/7/2021-7331/16 md.) Şüpheli veya sanığın adli kontrol yükümlülüğünün devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda en geç dört aylık aralıklarla; soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde ise resen mahkeme tarafından 109 uncu madde hükümleri göz önünde bulundurularak karar verilir.

Soruşturmada Adlî Kontrol Kararını Kim Verir?

Soruşturma evresinde süreç iki makamın katılımını gerektirir. Cumhuriyet savcısı adlî kontrol uygulanmasını ister; kararı sulh ceza hâkimi verir. Böylece özgürlüğe müdahale eden yükümlülükler yargısal karara dayanır.

Hâkim, talebi dosyanın koşulları ve CMK 109’daki adlî kontrol yükümlülükleri çerçevesinde değerlendirir. Yurt dışına çıkış yasağı, düzenli başvuru veya konutu terk etmeme gibi bir ya da birden fazla yükümlülük uygulanabilir.

Kararda yükümlülüğün türü ve uygulanma biçimi açık olmalıdır. Kişinin hangi kurala, nerede ve ne sıklıkta uyacağı belirsiz bırakıldığında tedbirin yerine getirilmesi ve denetlenmesi güçleşir.

Kovuşturmada Karar Verecek Merci

İddianamenin kabulünden sonra kovuşturma evresi başlar. Bu aşamada CMK 109 ve CMK 110’un ilk iki fıkrasındaki yetkiler, gerekli görüldüğünde görevli ve yetkili yargı mercii tarafından kullanılabilir.

Kovuşturma sırasında adlî kontrolün uygulanması, devamı veya kapsamının değiştirilmesi dosyaya bakan mahkemece değerlendirilir. Kanunun görevli ve yetkili diğer yargı mercilerine verdiği yetki, dosyanın bulunduğu aşamaya göre ele alınır.

Yükümlülükler Sonradan Değiştirilebilir mi?

Adlî kontrol kararı değişmez bir tedbir değildir. Soruşturmada hâkim, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine kişiyi yeni yükümlülükler altına koyabilir; mevcut yükümlülükleri tamamen veya kısmen kaldırabilir ya da değiştirebilir.

Kanun geçici muafiyete de izin verir. Belirli bir yükümlülüğün kısa bir süre uygulanmaması gerektiği ileri sürüldüğünde bu durum kendiliğinden sonuç doğurmaz; yetkili merciin açık kararı gerekir.

Değişiklik değerlendirilirken ilk karardaki risklerin sürüp sürmediği, yükümlülüğün amaca ulaşmak için hâlâ gerekli olup olmadığı ve daha hafif bir tedbirin yeterli kalıp kalmayacağı incelenir.

Dört Aylık Adlî Kontrol İncelemesi

CMK 110/4, adlî kontrolün devamının en geç dört aylık aralıklarla denetlenmesini zorunlu kılar. Dört ay incelemeler arasında geçebilecek azami süredir; gerekli olduğunda daha erken değerlendirme yapılmasına engel değildir.

Soruşturma evresinde inceleme, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yapılır. Kovuşturma evresinde ise mahkeme bu incelemeyi re’sen, yani ayrıca talep beklemeden gerçekleştirir.

İncelemede CMK 109 hükümleri göz önünde bulundurulur. Tedbirin şartlarının, türünün ve ağırlığının güncel dosya koşullarıyla uyumu yeniden değerlendirilir. Tutukluluğa ilişkin ayrı periyodik denetim için CMK 108 tutukluluk incelemesi yazısı incelenebilir.

Dört Aylık İnceleme ile Kaldırma Talebi Aynı Şey mi?

Dört aylık inceleme, kanunun yetkili mercie yüklediği periyodik denetimdir. Şüpheli veya sanığın tedbirin kaldırılmasını ya da değiştirilmesini istemesi ise ayrı bir başvuru yoludur.

Kişi dört aylık sürenin dolmasını beklemek zorunda değildir. Adlî kontrolün kaldırılması, değiştirilmesi ve bu konuda verilecek kararlara ilişkin özel usul CMK 111’de düzenlenir. Tutuklu kişi bakımından serbest bırakılma istemi ise CMK 104 tahliye talebi kapsamında açıklanmıştır.

Karar Değerlendirilirken Nelere Bakılır?

Adlî kontrolün devamı yalnız geçen zamana göre belirlenmez. Tedbire yol açan kaçma veya delillere müdahale riskinin sürüp sürmediği, yargılamanın geldiği aşama ve kişinin yükümlülüklere uyumu birlikte değerlendirilir.

Her yükümlülük ulaşılmak istenen amaçla bağlantılı olmalıdır. Daha hafif bir yükümlülük yeterliyse ağır müdahalenin sürdürülmesi ayrıca değerlendirilmelidir. Birden çok yükümlülük varsa her biri bakımından gereklilik incelemesi yapılır.

Sık Sorulan Sorular

Soruşturmada adlî kontrol kararını savcı verebilir mi?

CMK 110/1’e göre Cumhuriyet savcısı istemde bulunur; adlî kontrol kararını sulh ceza hâkimi verir.

Kovuşturmada adlî kontrol kararını kim verir?

Kovuşturma evresinde gerekli kararı görevli ve yetkili yargı mercii, uygulamada dosyaya bakan mahkeme verir.

Adlî kontrol yükümlülüğü sonradan ağırlaştırılabilir mi?

Evet. Yetkili merci, kanundaki usule uyarak kişiyi bir veya birden fazla yeni yükümlülük altına koyabilir.

İmza veya yurt dışı yasağı geçici olarak kaldırılabilir mi?

Yetkili merci yükümlülüğü değiştirebilir, kaldırabilir veya kişiyi belirli bir yükümlülükten geçici olarak muaf tutabilir.

Adlî kontrol kaç ayda bir incelenir?

Tedbirin devamının gerekip gerekmediği en geç dört aylık aralıklarla incelenir. Gerektiğinde daha erken inceleme yapılabilir.

Kovuşturmada dört aylık inceleme için başvuru gerekir mi?

Hayır. CMK 110/4 uyarınca kovuşturma evresinde mahkeme incelemeyi re’sen yapar.

Dört aylık süre dolmadan kaldırma istenebilir mi?

Evet. Periyodik inceleme süresi, kişinin tedbirin kaldırılması veya değiştirilmesi için ayrıca başvurmasına engel değildir.

Sonuç

CMK 110, adlî kontrol kararını verecek makamları ve tedbirin değişen koşullara göre yeniden düzenlenmesini güvence altına alır. Soruşturmada savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturmada ise görevli mahkeme karar verir. Tedbirin devamı en geç dört aylık aralıklarla yeniden incelenmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.