CMK 78 DNA ve Moleküler Genetik İnceleme Şartları

DNA ve diğer moleküler genetik incelemeler, ceza soruşturmasında bir bulgunun kime ait olduğunu belirleyebilen güçlü delil araçlarıdır. Ancak bu incelemeler kişinin genetik verilerine temas ettiği için sınırsız biçimde yapılamaz. CMK 78, incelemenin amacını ve kullanılabilecek örnekleri açıkça sınırlar.

CMK 78 Güncel Madde Metni

Moleküler genetik incelemeler

Madde 78 – (1) 75 ve 76 ncı maddelerde öngörülen işlemlerle elde edilen örnekler üzerinde, soybağının veya elde edilen bulgunun şüpheli veya sanığa ya da mağdura ait olup olmadığının tespiti için zorunlu olması hâlinde moleküler genetik incelemeler yapılabilir. Alınan örnekler üzerinde bu amaçlar dışında tespitler yapılmasına yönelik incelemeler yasaktır.

(2) Birinci fıkra uyarınca yapılabilen incelemeler, bulunan ve kime ait olduğu belli olmayan beden parçaları üzerinde de yapılabilir. Birinci fıkranın ikinci cümlesi, bu hâlde de uygulanır.

CMK 78 Neyi Düzenler?

Madde, ceza muhakemesinde alınan biyolojik örnekler üzerinde moleküler genetik inceleme yapılmasının maddi sınırlarını belirler. İnceleme iki amaçtan biri için zorunlu olmalıdır: soybağının tespiti veya olayda elde edilen bulgunun şüpheli, sanık ya da mağdura ait olup olmadığının belirlenmesi.

Bu düzenleme, örnek alınmasıyla genetik analiz yapılmasını birbirinden ayırır. Beden muayenesi ve genetik incelemeye ilişkin uygulama usulleri ise CMK 82 kapsamında yönetmelikte ayrıntılandırılır. Önce örneğin hukuka uygun şekilde elde edilmesi gerekir. Şüpheli veya sanıktan örnek alınması bakımından CMK 75 beden muayenesi ve vücuttan örnek alma şartları; mağdur veya diğer kişiler yönünden ise CMK 76 mağdurun beden muayenesi ve rıza hükümleri uygulanır.

Hangi Amaçlarla Genetik İnceleme Yapılabilir?

CMK 78’de izin verilen ilk amaç soybağının belirlenmesidir. Ceza dosyasının çözümü bakımından gerekli olduğunda, usulüne uygun alınmış örnekler arasında genetik bağ bulunup bulunmadığı incelenebilir.

İkinci amaç, olay yerinden veya ilgili kişiden elde edilen biyolojik bulgunun kime ait olduğunun belirlenmesidir. Kan, saç, tükürük veya benzeri bir bulgunun şüpheli, sanık ya da mağdurla eşleşip eşleşmediği araştırılabilir. İncelemenin dosyadaki somut uyuşmazlık bakımından zorunlu olması gerekir.

DNA İncelemesinde Amaç Dışı Tespit Yasağı

Kanun, alınan örnekler üzerinde izin verilen amaçlar dışında tespit yapılmasını açıkça yasaklar. Bu nedenle genetik örnek; kişinin hastalık eğilimi, fiziksel özellikleri veya soruşturmayla ilgisiz başka genetik bilgileri araştırmak için kullanılamaz.

Amaçla sınırlılık, yalnız raporun sonuç bölümünü değil incelemenin tamamını kapsar. Laboratuvara yöneltilen soru, kullanılacak yöntem ve raporlanan bulgular dosyada çözülmesi gereken meseleyle sınırlı olmalıdır. Genetik materyalin elde edilmiş olması, başka araştırmalar yapılmasına izin vermez.

Kime Ait Olduğu Bilinmeyen Beden Parçaları

CMK 78’in ikinci fıkrası, bulunan ve kime ait olduğu belli olmayan beden parçaları üzerinde de moleküler genetik inceleme yapılmasına imkân verir. Bu hüküm özellikle kimliklendirme ve olayla bağlantının belirlenmesi bakımından önem taşır.

Bu durumda da amaç dışı inceleme yasağı aynen devam eder. Beden parçasının kimliğinin belirlenmesi için inceleme yapılabilmesi, genetik verinin başka amaçlarla araştırılabileceği veya kullanılabileceği anlamına gelmez.

Genetik İnceleme Kararını Kim Verir?

CMK 78, incelemenin kapsamını düzenler. Karar mercii ise CMK 79’da ayrıca belirlenmiştir: Moleküler genetik incelemeye yalnız hâkim karar verebilir. Kararda incelemeyi yapacak bilirkişi de gösterilir.

Bu nedenle kolluk veya Cumhuriyet savcısı, kendi kararıyla CMK 78 kapsamında moleküler genetik inceleme yaptıramaz. Örneğin alınmasına ilişkin karar ile örnek üzerinde genetik inceleme yapılmasına ilişkin hâkim kararı birbirinden ayrı denetlenmelidir.

DNA Raporu Tek Başına Mahkûmiyet İçin Yeterli midir?

DNA eşleşmesi önemli bir bilimsel bulgudur; fakat sonucu somut dosyanın tamamından bağımsız değerlendirilmez. Örneğin nereden ve nasıl elde edildiği, muhafaza zinciri, bulaşma ihtimali, karşılaştırma yöntemi ve raporun gösterdiği olasılık dikkate alınmalıdır.

Bir örneğin kişiye ait olması, o kişinin suçu işlediğini her durumda tek başına göstermez. Bulguyla suç arasındaki bağlantı; olayın zamanı, yeri ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir. Raporun yöntem veya sonuçlarına ilişkin teknik bir uyuşmazlık varsa ek rapor veya uzman görüşü gündeme gelebilir.

Genetik Verilerin Gizliliği ve Yok Edilmesi

Genetik inceleme sonuçları kişisel veri niteliğindedir ve başka amaçlarla kullanılamaz. Dosya içeriğini öğrenme yetkisi bulunan kişiler de bu bilgileri yetkisiz kişilere aktaramaz.

İnceleme sonuçlarının kullanılması, saklanması ve yok edilmesi bakımından CMK 80 genetik verilerin gizliliği ve silinmesi hükümleri ayrıca dikkate alınmalıdır. Somut dosyada kararın türü ve kesinleşme durumu, verilerin akıbetinin belirlenmesinde önem taşır.

Hukuka Uygunluk Denetiminde Neler İncelenir?

• Biyolojik örnek CMK 75 veya CMK 76’ya uygun şekilde alınmış mı?
• Moleküler genetik inceleme için hâkim kararı bulunuyor mu?
• İnceleme soybağı veya bulgunun kime ait olduğu amacıyla sınırlı mı?
• İncelemenin dosyanın çözümü için zorunluluğu açıklanmış mı?
• Örneğin teslimi ve muhafaza zinciri kayıt altına alınmış mı?
• Rapor soruşturmayla ilgisiz genetik bilgiler içeriyor mu?
• Sonuçların gizliliği ve yok edilme kuralları korunmuş mu?

Sık Sorulan Sorular

CMK 78 DNA incelemesine izin verir mi?

Evet. Ancak inceleme, usulüne uygun elde edilen örnekler üzerinde ve yalnız soybağının ya da bulgunun şüpheli, sanık veya mağdura ait olup olmadığının belirlenmesi için zorunluysa yapılabilir.

Her biyolojik örnek üzerinde otomatik olarak DNA testi yapılabilir mi?

Hayır. Örneğin hukuka uygun alınması yeterli değildir. Moleküler genetik incelemenin zorunlu olması ve CMK 79 uyarınca hâkim kararı bulunması gerekir.

Savcı tek başına moleküler genetik inceleme kararı verebilir mi?

Hayır. CMK 79, CMK 78 kapsamındaki moleküler genetik incelemelere yalnız hâkimin karar verebileceğini düzenler.

DNA örneğinden hastalık veya fiziksel özellik araştırılabilir mi?

Hayır. CMK 78, soybağı ve bulgunun kime ait olduğu dışındaki amaçlarla tespit yapılmasına yönelik incelemeleri yasaklar.

Kimliği bilinmeyen beden parçalarında DNA incelemesi yapılabilir mi?

Evet. Maddenin ikinci fıkrası buna izin verir. Ancak inceleme yine kanunda gösterilen amaçlarla sınırlıdır ve amaç dışı tespit yasağı devam eder.

DNA eşleşmesi sanığın mutlaka suçlu olduğunu gösterir mi?

Hayır. Eşleşme, örneğin kişiye ait olabileceğini gösteren bilimsel bir bulgudur. Bulguyla suç arasındaki bağlantı ve diğer deliller ayrıca değerlendirilir.

Genetik inceleme sonuçları ne zaman yok edilir?

Sonuçların gizliliği ve yok edilmesi CMK 80’e göre belirlenir. Dosyada verilen kararın türü, itiraz süreci ve kesinleşme durumu somut süre bakımından incelenmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.