CMK 79 DNA İncelemesinde Hâkim Kararı ve Bilirkişi

Ceza dosyasında DNA karşılaştırması yapılması, yalnızca laboratuvarın teknik kararıyla yürütülebilecek bir işlem değildir. CMK 79, moleküler genetik incelemeyi hâkim kararına bağlar; incelemeyi yapacak bilirkişiyi ve genetik bilginin korunmasına yönelik temel güvenceleri de düzenler.

CMK 79 Güncel Madde Metni

Hâkimin kararı ve inceleme yapılması

Madde 79 – (1) 78 inci madde uyarınca moleküler genetik incelemeler yapılmasına sadece hâkim karar verebilir. Kararda inceleme ile görevlendirilen bilirkişi de gösterilir.

(2) Yapılacak incelemeler için resmen atanan veya bilirkişilikle yükümlü olan ya da soruşturma veya kovuşturmayı yürüten makama mensup olmayan veya bu makamın soruşturma veya kovuşturmayı yürüten dairesinden teşkilât yapısı itibarıyla ve objektif olarak ayrı bir birimine mensup olan görevliler, bilirkişi olarak görevlendirilebilirler. Bu kişiler, teknik ve teşkilât bakımından uygun tedbirlerle yasak moleküler genetik incelemelerin yapılmasını ve yetkisiz üçüncü kişilerin bilgi edinmesini önlemekle yükümlüdürler. İncelenecek bulgu, bilirkişiye ilgilinin adı ve soyadı, adresi, doğum tarihi bildirilmeksizin verilir.

CMK 79 Neyi Düzenler?

Madde, CMK 78 kapsamındaki moleküler genetik incelemenin kim tarafından karara bağlanacağını ve nasıl güvenli biçimde yürütüleceğini belirler. Temel kural açıktır: DNA veya başka bir moleküler genetik incelemeye yalnız hâkim karar verebilir.

Bu hüküm, biyolojik örneğin alınması ile örnek üzerinde genetik analiz yapılmasını birbirinden ayırır. Kan, saç, tükürük veya benzeri örneğin hukuka uygun biçimde elde edilmiş olması, moleküler genetik incelemenin kendiliğinden yapılabileceği anlamına gelmez. Genetik inceleme için ayrıca CMK 79’a uygun hâkim kararı gerekir.

DNA İncelemesine Kim Karar Verebilir?

CMK 79’da yalnız hâkim yetkilendirilmiştir. Cumhuriyet savcısı veya kolluk, kendi kararıyla CMK 78 anlamında moleküler genetik inceleme yaptıramaz. İşlemin soruşturma açısından acil görülmesi de kanundaki hâkim kararı şartını ortadan kaldırmaz.

İlgilinin örnek verilmesine rıza göstermesi ile genetik inceleme kararı da aynı şey değildir. Rıza, örneğin alınmasına ilişkin koşullar bakımından önem taşıyabilir; fakat kanunun yalnız hâkime verdiği moleküler genetik inceleme yetkisinin yerine geçmez.

Hâkim Kararında Neler Yer Almalıdır?

Kanuna göre kararda incelemeyi yapacak bilirkişi gösterilmelidir. Bunun yanında kararın hangi örnekler üzerinde, hangi amaçla ve hangi karşılaştırma için inceleme yapılacağını anlaşılır biçimde ortaya koyması gerekir. İncelemenin sınırı, CMK 78’de izin verilen amaçlarla uyumlu olmalıdır.

Belirsiz ve sınırsız bir inceleme talebi, genetik verilerin amaç dışı araştırılması riskini doğurur. Bu nedenle karar ile bilirkişiye yöneltilen sorular arasında açık bir bağlantı bulunmalı; soybağı veya bulgunun ilgili kişiye ait olup olmadığının tespiti dışına çıkılmamalıdır.

Genetik İncelemeyi Hangi Bilirkişi Yapabilir?

CMK 79, bilirkişi seçimini genetik verinin hassasiyetine uygun biçimde sınırlar. Resmen atanan veya bilirkişilikle yükümlü kişiler görevlendirilebilir. Bunun dışında, soruşturma veya kovuşturmayı yürüten makama mensup olmayan görevliler de bilirkişi olabilir.

İnceleme aynı kurum içindeki bir birimde yapılacaksa, bu birimin soruşturmayı yürüten daireden teşkilât yapısı bakımından ve objektif olarak ayrı olması gerekir. Böylece bilimsel incelemeyi yapan kişinin soruşturma faaliyetinden bağımsız hareket etmesi ve sonucun tarafsız biçimde hazırlanması amaçlanır.

Bilirkişinin Veri Güvenliği Yükümlülüğü

Görevlendirilen kişiler, yasak moleküler genetik incelemelerin yapılmasını önlemek zorundadır. Bu yükümlülük, örneğin yalnız yargısal kararda gösterilen amaç için incelenmesini gerektirir. Hastalık eğilimi, fiziksel özellik veya dosyayla ilgisiz başka genetik bilgiler araştırılamaz.

Bilirkişi ve ilgili kurum, yetkisiz üçüncü kişilerin bilgi edinmesini önleyecek teknik ve teşkilî önlemleri de almalıdır. Numuneye erişim yetkisi, laboratuvar kayıtları, sonuçların aktarılması ve raporun muhafazası bu güvenliğin parçalarıdır.

Örneğin Bilirkişiye Kimlik Bilgileri Olmadan Verilmesi

CMK 79’un önemli güvencelerinden biri kimliksizleştirmedir. İncelenecek bulgu bilirkişiye verilirken ilgilinin adı, soyadı, adresi ve doğum tarihi bildirilmez. Bilirkişi, numuneyi kişisel kimlik bilgileri yerine dosyada kullanılan kod veya benzeri bir işaret üzerinden inceler.

Bu yöntem hem kişisel verilerin korunmasına hem de incelemenin tarafsızlığına hizmet eder. Kimlik bilgisinin laboratuvara gönderilmemesi, numunenin hangi dosyaya ait olduğunun güvenli biçimde izlenmesi gereğini ortadan kaldırmaz. Kodlama ve teslim kayıtları, örnek karışmasını önleyecek şekilde tutulmalıdır.

Hâkim Kararı Bulunmadan Yapılan İnceleme

Hâkim kararı şartının bulunmaması, delilin hukuka uygunluğu bakımından ciddi bir sorun oluşturur. Böyle bir durumda kararın varlığı, kapsamı, tarihi, incelemeyi yapan bilirkişinin kararda gösterilip gösterilmediği ve numunenin teslim süreci dosya üzerinden denetlenmelidir.

İncelemenin hukuka aykırı yapıldığı ileri sürülüyorsa bu itirazın soruşturma veya kovuşturma aşamasında somut belgelerle kayda geçirilmesi önemlidir. Delilin hükme esas alınıp alınamayacağına ilişkin nihai değerlendirme, işlemin tüm koşulları ve dosyadaki diğer deliller gözetilerek yargı makamınca yapılır.

Bilirkişi Raporu Nasıl Denetlenir?

Rapor; incelenen örnekleri, kullanılan yöntemi, karşılaştırmanın kapsamını ve ulaşılan sonucu açıklamalıdır. Raporun hâkim kararındaki sınırları aşıp aşmadığı, numunelerin karışma ihtimali ve muhafaza zinciri ayrıca kontrol edilmelidir.

Teknik açıklama yetersizse veya sonuçlar arasında çelişki varsa bilirkişi raporuna itiraz ve uzman mütalaası yolları değerlendirilebilir. İnceleme sonucunda oluşan kişisel verilerin gizliliği ve yok edilmesi bakımından ise CMK 80 genetik veri güvenceleri uygulanır.

Uygulamada Kontrol Edilecek Hususlar

• Moleküler genetik inceleme için hâkim kararı var mı?
• Kararda incelemeyi yapacak bilirkişi açıkça gösterilmiş mi?
• İncelemenin amacı ve örnekleri yeterince belirli mi?
• Bilirkişi soruşturmayı yürüten birimden bağımsız mı?
• Yasak genetik incelemeleri önleyen teknik önlemler alınmış mı?
• Bulgu bilirkişiye kimlik bilgileri açıklanmadan teslim edilmiş mi?
• Numunenin teslim ve muhafaza zinciri kayıtlarla izlenebiliyor mu?

Sık Sorulan Sorular

DNA incelemesine savcı karar verebilir mi?

Hayır. CMK 79’a göre moleküler genetik inceleme yapılmasına yalnız hâkim karar verebilir.

Örnek alınmasına rıza gösterilmesi hâkim kararını gereksiz kılar mı?

Hayır. Örnek alma ile moleküler genetik inceleme ayrı işlemlerdir. Rıza, CMK 79’daki hâkim kararı zorunluluğunun yerine geçmez.

Hâkim kararında bilirkişi belirtilmeli midir?

Evet. Kanun, incelemeyle görevlendirilen bilirkişinin kararda gösterilmesini açıkça zorunlu tutar.

DNA incelemesini kolluk laboratuvarı yapabilir mi?

İncelemeyi yapacak birimin soruşturmayı yürüten daireden teşkilât yapısı bakımından ve objektif olarak ayrı olması, ayrıca görevlendirmenin kanundaki bilirkişi koşullarına uyması gerekir.

Bilirkişiye kişinin adı verilir mi?

Hayır. İncelenecek bulgu verilirken ilgilinin adı, soyadı, adresi ve doğum tarihi bilirkişiye bildirilmez.

Bilirkişi DNA örneğinden başka özellikleri araştırabilir mi?

Hayır. CMK 78’de izin verilen amaçların dışındaki moleküler genetik tespitler yasaktır ve bilirkişi bu tür incelemeleri önlemekle yükümlüdür.

DNA raporuna itiraz edilebilir mi?

Raporun yöntemi, kapsamı, örneklerin muhafazası veya sonuçları hakkında itiraz sunulabilir; ek rapor, yeni bilirkişi incelemesi veya uzman mütalaası talep edilebilir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.