Ceza soruşturmasında kişinin gerçek kimliğinin belirlenmesi amacıyla fotoğraf, parmak izi, ses ve benzeri fiziksel kayıtlar alınabilir. Ancak bu işlem her suçta ve sınırsız biçimde uygulanamaz. CMK 81; suçun ceza sınırını, karar verecek makamı, kaydedilebilecek özellikleri ve kayıtların yok edilmesi gereken hâlleri düzenler.
CMK 81 Güncel Madde Metni
Fizik kimliğin tespiti
Madde 81 – (Değişik: 25/5/2005 – 5353/5 md.) (1) Üst sınırı iki yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan dolayı şüpheli veya sanığın, kimliğinin teşhisi için gerekli olması halinde, Cumhuriyet savcısı veya hâkim kararıyla, fotoğrafı, beden ölçüleri, parmak ve ayak izi, bedeninde yer almış olup teşhisini kolaylaştıracak diğer özellikleri ile sesi ve görüntüleri kayda alınarak, soruşturma ve kovuşturma işlemlerine ilişkin dosyaya konulur.
(2) Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilmesi hâllerinde söz konusu kayıtlar Cumhuriyet savcısının huzurunda derhâl yok edilir ve bu husus tutanağa geçirilir.
CMK 81 Neyi Düzenler?
Madde, şüpheli veya sanığın kimliğinin teşhisi amacıyla fiziksel özelliklerinin kayıt altına alınmasını düzenler. Buradaki amaç kişinin suçu işlediğini göstermek değil, dosyadaki kişinin gerçek kimliğini veya ayırt edici fiziksel özelliklerini belirlemektir.
Fizik kimliğin tespiti, kişinin beyan ettiği nüfus bilgilerini kontrol etmekten daha geniştir. Fotoğraf, parmak izi, ayak izi, beden ölçüsü, ses ve görüntü gibi kişiyi diğerlerinden ayırmaya yarayan kayıtlar bu kapsamda kullanılabilir.
Fizik Kimlik Tespiti İçin Hangi Şartlar Gerekir?
CMK 81’in uygulanabilmesi için üç temel koşul birlikte bulunmalıdır. Öncelikle işlem şüpheli veya sanık hakkında yapılmalıdır. İkinci olarak soruşturulan suçun kanundaki hapis cezasının üst sınırı iki yıl veya daha fazla olmalıdır. Son olarak kayıt alma işlemi, kişinin kimliğinin teşhisi için gerekli olmalıdır.
İki yıllık eşik, somut olayda verilmesi beklenen cezaya göre değil, suç için kanunda öngörülen hapis cezasının üst sınırına göre değerlendirilir. Üst sınırı tam iki yıl olan suçlar da madde kapsamındadır. Yalnız adlî para cezasını gerektiren veya üst sınırı iki yıldan az hapis cezası öngören suçlarda CMK 81’e dayanılarak bu kayıtlar alınamaz.
Kararı Kim Verebilir?
Güncel madde metnine göre fizik kimliğin tespiti için Cumhuriyet savcısı veya hâkim kararı gerekir. Kolluk, bağımsız ve belgesiz bir idari kararla CMK 81 kapsamındaki kayıtları oluşturamaz; işlemin dayanağı olan karar dosyada bulunmalıdır.
Kararda kimliği tespit edilecek kişi, soruşturulan suç ve hangi kayıtların alınmasının gerekli olduğu anlaşılabilir biçimde gösterilmelidir. İşlem, kararın amacı ve kapsamıyla sınırlı yürütülmelidir.
Hangi Kayıtlar Alınabilir?
CMK 81’de fizik kimliğin tespiti için kaydedilebilecek başlıca unsurlar şunlardır:
- Fotoğraf,
- Beden ölçüleri,
- Parmak izi,
- Ayak izi,
- Bedende bulunan ve teşhisi kolaylaştıran diğer özellikler,
- Ses kaydı,
- Görüntü kaydı.
Bedendeki ayırt edici özellikler; görünür iz, dövme veya benzeri tanımlayıcı unsurlar olabilir. Ancak yalnız kanunda sayılan kayıt türlerinden birinin bulunması yeterli değildir. Kaydın kişinin kimliğinin teşhisi bakımından gerekli olması gerekir.
Parmak İzi Alınması ile Beden Muayenesi Aynı Şey midir?
Hayır. Fizik kimliğin tespiti kişinin dış görünüşüne ve ayırt edici özelliklerine ilişkin kayıtlar oluşturur. CMK 75 kapsamındaki beden muayenesi ve vücuttan örnek alma ise delil elde etmek amacıyla tıbbî muayene yapılması veya biyolojik örnek alınmasıyla ilgilidir.
Parmak izi, fotoğraf veya ses kaydı alınması DNA analizi anlamına gelmez. Moleküler genetik inceleme farklı koşullara ve ayrıca hâkim kararına tabidir. İşlemin hukuki dayanağı, ulaşılmak istenen amaca göre doğru belirlenmelidir.
Fizik Kimlik Tespiti ile Teşhis İşlemi Arasındaki Fark
CMK 81’deki “kimliğinin teşhisi” ifadesi, şüpheli veya sanığın fiziksel kimliğinin belirlenmesine ilişkindir. Bir tanığın veya mağdurun faili kişiler arasından seçmesine dayanan teşhis işlemiyle aynı değildir.
Fizik kimlik kaydı, kişinin dosyada doğru kimlikle yer almasını ve gerektiğinde karşılaştırma yapılmasını sağlar. Mağdur veya tanık tarafından yapılan teşhis ise olayın failinin belirlenmesine yönelik ayrı bir delil işlemidir.
Kayıtlar Nerede Saklanır?
Kanun, alınan kayıtların soruşturma ve kovuşturma işlemlerine ilişkin dosyaya konulmasını öngörür. Bu nedenle fotoğraf, parmak izi, ses veya görüntü kaydı soruşturmayla ilgisiz amaçlarla kullanılamaz ve yetkisiz kişilerle paylaşılmamalıdır.
Fizik kimlik kayıtları ile DNA inceleme sonuçları aynı veri türü değildir. Bu işlemlerin uygulama ayrıntıları, CMK 82’nin atıf yaptığı yönetmelikte gösterilir. Genetik verilerin gizliliği ve akıbeti CMK 80 kapsamında; fizik kimlik kayıtlarının yok edilmesi ise CMK 81’in ikinci fıkrası uyarınca değerlendirilir.
Fizik Kimlik Kayıtları Ne Zaman Yok Edilir?
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse veya yargılama beraatle sonuçlanırsa CMK 81 kapsamındaki kayıtlar derhâl yok edilmelidir. Yok etme işlemi Cumhuriyet savcısının huzurunda yapılır ve işlem tutanağa geçirilir.
Madde, ceza verilmesine yer olmadığı gibi diğer karar türlerini ikinci fıkrada ayrıca saymaz. Bu nedenle kayıtların yok edilmesi değerlendirilirken kararın hukuki niteliği ve yürürlükteki özel hükümler dikkatle incelenmelidir. Takipsizlik veya beraat hâlinde ise kanundaki imha emri açıktır.
Hukuka Uygunluk Denetiminde Neler Kontrol Edilir?
- İşlem şüpheli veya sanık hakkında mı yapılmış?
- Suçun hapis cezası üst sınırı en az iki yıl mı?
- Kimliğin teşhisi bakımından gerçek bir gereklilik var mı?
- Cumhuriyet savcısı veya hâkim kararı dosyada bulunuyor mu?
- Alınan kayıtlar kararın kapsamıyla sınırlı mı?
- Kayıtlar soruşturma veya kovuşturma dosyasına usulüne uygun konulmuş mu?
- Takipsizlik ya da beraat sonrasında kayıtlar derhâl yok edilmiş mi?
- Yok etme işlemi savcı huzurunda tutanağa bağlanmış mı?
Sık Sorulan Sorular
Her suçta parmak izi alınabilir mi?
CMK 81 bakımından hayır. Soruşturulan suçun hapis cezası üst sınırı iki yıl veya daha fazla olmalı ve kayıt kişinin kimliğinin teşhisi için gerekli bulunmalıdır.
CMK 81 kararını kim verir?
Güncel hükme göre fizik kimliğin tespitine Cumhuriyet savcısı veya hâkim karar verebilir.
Üst sınırı tam iki yıl olan suçlar madde kapsamında mıdır?
Evet. Kanun “iki yıl veya daha fazla” ifadesini kullandığı için üst sınırı tam iki yıl olan suçlar da eşik koşulunu karşılar.
Hangi fiziksel kayıtlar alınabilir?
Fotoğraf, beden ölçüleri, parmak ve ayak izi, teşhisi kolaylaştıran diğer bedensel özellikler ile ses ve görüntü kaydedilebilir.
Fizik kimlik tespiti DNA testi midir?
Hayır. DNA ve moleküler genetik inceleme CMK 78 ve 79’daki ayrı koşullara tabidir. CMK 81 dış görünüş ve ayırt edici fiziksel kayıtlarla ilgilidir.
Beraat edilirse parmak izi ve fotoğraf kayıtları silinir mi?
Evet. CMK 81, beraat hâlinde söz konusu kayıtların Cumhuriyet savcısının huzurunda derhâl yok edilmesini ve işlemin tutanağa geçirilmesini emreder.
Takipsizlik kararında kayıtlar ne olur?
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse fizik kimlik kayıtları derhâl yok edilir. İmha savcı huzurunda yapılmalı ve tutanakla belgelenmelidir.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
