CMK 90 Yakalama ve Yakalanan Kişinin Hakları

Yakalama, kişinin özgürlüğünü geçici olarak sınırlayan bir koruma tedbiridir. CMK 90; suçüstünde vatandaşın hangi şartlarla yakalama yapabileceğini, kolluğun doğrudan yakalama yetkisini ve yakalanan kişiye uygulanacak ilk işlemleri düzenler.

Her şüphe veya tartışma yakalama yetkisi vermez. Kanundaki koşullar oluşmalı, müdahale yalnız gerekli ölçüde sürmeli ve kişi gecikmeden kolluğa teslim edilmelidir. Yakalama sonrasındaki gözaltı ise ayrı şartlara ve Cumhuriyet savcısının kararına bağlıdır.

CMK 90 Güncel Madde Metni

Yakalama ve yakalanan kişi hakkında yapılacak işlemler

Madde 90 –

(1) Aşağıda belirtilen hâllerde, herkes tarafından geçici olarak yakalama yapılabilir:

a) Kişiye suçu işlerken rastlanması.

b) Suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçması olasılığının bulunması veya hemen kimliğini belirleme olanağının bulunmaması.

(2) Kolluk görevlileri, tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde; Cumhuriyet savcısına veya âmirlerine derhâl başvurma olanağı bulunmadığı takdirde, yakalama yetkisine sahiptirler.

(3) Soruşturma ve kovuşturması şikâyete bağlı olmakla birlikte, çocuklara, beden veya akıl hastalığı, malûllük veya güçsüzlükleri nedeniyle kendilerini idareden aciz bulunanlara karşı işlenen suçüstü hallerinde kişinin yakalanması şikâyete bağlı değildir.

(4) Kolluk, yakalandığı sırada kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önleyecek tedbirleri aldıktan sonra, yakalanan kişiye kanunî haklarını derhal bildirir.

(5) Birinci fıkraya göre yakalanıp kolluğa teslim edilen veya ikinci fıkra uyarınca görevlilerce yakalanan kişi ve olay hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilerek, emri doğrultusunda işlem yapılır.

(6) Yakalama emrine konu işlemin yerine getirilmesi nedeniyle yakalama emrinin çıkarılma amacının ortadan kalkması durumunda mahkeme, hâkim veya Cumhuriyet savcısı tarafından yakalama emrinin derhâl iadesi istenir.

CMK 90 Hangi Durumlarda Herkese Yakalama Yetkisi Verir?

Vatandaşın geçici yakalama yetkisi iki durumla sınırlıdır. İlki, kişiye suç işlerken rastlanmasıdır. İkincisi, suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçma ihtimalinin bulunması veya kimliğinin hemen belirlenememesidir.

Bu yetki, cezalandırma veya sorgulama yetkisi değildir. Amaç, suçüstü durumundaki kişinin kaçmasını önleyip en kısa sürede kolluğa teslim edilmesini sağlamaktır. Yakalama için gereken sınır aşılarak kişiye zarar verilmesi ayrıca hukuki ve cezai sorumluluk doğurabilir.

Kolluk Hâkim Kararı Olmadan Yakalama Yapabilir mi?

CMK 90/2, sınırlı şartlarla kolluğa doğrudan yakalama yetkisi verir. Tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren bir durum bulunmalı, gecikmesinde sakınca olmalı ve Cumhuriyet savcısına ya da amire derhâl ulaşma olanağı bulunmamalıdır.

Bu koşullar birlikte değerlendirilir. Kolluğun her soruşturmada kişiyi kendiliğinden yakalayabileceği şeklinde genel bir yetki yoktur. Yakalamanın sebebi, zamanı, yeri ve nasıl gerçekleştirildiği tutanakta denetlenebilir biçimde gösterilmelidir.

Bu kaydın zorunlu içeriği ve hatalı kayıt karşısında dikkat edilmesi gerekenler CMK 97 yakalama tutanağı yazısında ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

Şikâyete Bağlı Suçlarda Yakalama Mümkün müdür?

Kural olarak şikâyete bağlı bir suçta mağdurun şikâyeti soruşturmanın yürütülmesi bakımından önemlidir. Ancak CMK 90/3, korunmaya özel ihtiyaç duyan kişilere karşı işlenen suçüstü hâlleri için istisna getirir.

Mağdur çocuksa veya beden ya da akıl hastalığı, malullük ya da güçsüzlük nedeniyle kendisini idare edemiyorsa, suçüstünde yakalama şikâyete bağlı değildir. Bu istisna, savunmasız mağdurun o anda korunmasını amaçlar.

Yakalanan Kişiye Hakları Ne Zaman Bildirilir?

Kolluk önce kişinin kaçmasını, kendisine veya başkasına zarar vermesini önleyecek tedbirleri alabilir. Bunun hemen ardından yakalanan kişiye kanuni hakları derhal bildirilmelidir.

Hak bildiriminin yalnızca bir form imzalatılmasından ibaret olmaması gerekir. Kişinin yakalama sebebini ve kendisine tanınan hakları anlayabilmesi önemlidir. Müdafi yardımından yararlanma, susma ve yakınlarına haber verilmesini isteme gibi güvenceler sonraki işlemler bakımından da belirleyicidir.

Vatandaş Tarafından Yakalanan Kişi Ne Yapılmalıdır?

CMK 90/1 kapsamında vatandaşın yaptığı yakalama geçicidir. Yakalanan kişi gecikmeden kolluğa teslim edilmeli; özel bir yerde tutulmamalı, sorgulanmamalı veya cezalandırılmamalıdır.

Kolluğa teslimden sonra kişi ve olay hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilir. Sonraki işlem savcının emrine göre yürütülür. Yakalama ile gözaltı arasındaki ayrım ve devam eden süreç, yakalama ve gözaltı tedbirleri yazısında daha geniş biçimde ele alınmıştır.

Yakalama Otomatik Olarak Gözaltı Anlamına Gelir mi?

Hayır. Yakalama, kişinin geçici olarak denetim altına alınmasıdır. Gözaltı ise yakalanan kişinin Cumhuriyet savcılığınca serbest bırakılmaması ve soruşturmanın tamamlanması için tutulmasına karar verilmesidir.

Bu nedenle yakalanan herkesin gözaltına alınması zorunlu değildir. Savcı, olayın özelliklerine ve gözaltı şartlarına göre serbest bırakma veya gözaltı yönünde işlem yapılmasını emredebilir.

Yakalama Emri Ne Zaman İade Edilir?

Yakalama emrinin çıkarılmasına neden olan işlem yerine getirilmiş ve emrin amacı ortadan kalkmışsa emrin sürdürülmemesi gerekir. CMK 90/6 uyarınca mahkeme, hâkim veya Cumhuriyet savcısı yakalama emrinin derhal iadesini ister.

Bu hüküm, amacı kalmamış bir yakalama emrinin sistemde tutulması nedeniyle kişinin yeniden ve gereksiz biçimde özgürlüğünden yoksun bırakılmasını önlemeye yöneliktir.

Hukuka Aykırı Yakalamada Ne Yapılabilir?

Yakalama nedeninin bulunmadığı, yetkinin aşıldığı veya kanuni güvencelerin ihlal edildiği düşünülüyorsa işlem tutanakları ve zaman çizelgesi dikkatle incelenmelidir. Yakalama ve gözaltı işlemlerine karşı kanunda öngörülen başvuru yolları somut duruma göre kullanılabilir.

Kanuna aykırı yakalama nedeniyle maddi veya manevi zarar doğmuşsa tazminat şartları da gündeme gelebilir. Bu yolun kapsamı ve süreleri haksız koruma tedbirleri nedeniyle tazminat yazısında açıklanmıştır.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Yakalamanın dayandığı somut olay ve suçüstü şartları kayda geçirilmelidir.
• Vatandaşın yakalama yetkisinin geçici olduğu unutulmamalıdır.
• Yakalanan kişi gecikmeden kolluğa teslim edilmelidir.
• Kolluk tarafından alınan güvenlik tedbirleri gerekli ve ölçülü olmalıdır.
• Yakalama sebebi ile kanuni haklar kişiye derhal ve anlaşılır biçimde bildirilmelidir.
• Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilmesi ve verilen emrin kayda geçirilmesi gerekir.
• Yakalama emrinin amacı ortadan kalkmışsa iade işlemi geciktirilmemelidir.

Sık Sorulan Sorular

Bir vatandaş suç işlediğini düşündüğü herkesi yakalayabilir mi?

Hayır. Vatandaşın yetkisi, suç işlerken rastlama veya suçüstü fiilden dolayı izlenen kişinin kaçma ihtimali ya da kimliğinin hemen belirlenememesi hâlleriyle sınırlıdır.

Vatandaş yakaladığı kişiyi ne kadar süre tutabilir?

Yetki yalnız kolluğa teslim için gerekli geçici süreyi kapsar. Kişinin sorgulanması, cezalandırılması veya gereksiz biçimde bekletilmesi bu yetkinin kapsamında değildir.

Polis savcıya ulaşmadan yakalama yapabilir mi?

CMK 90/2’deki koşullar birlikte varsa yapabilir. Yakalama emri veya tutuklama kararı gerektiren durum, gecikme tehlikesi ve savcıya ya da amire derhal ulaşamama olmalıdır.

Yakalanan kişiye hakları hemen bildirilmek zorunda mı?

Evet. Kolluk, kaçmayı veya zarar verme riskini önleyen tedbirlerden sonra kanuni hakları derhal bildirmelidir.

Yakalanan herkes gözaltına alınır mı?

Hayır. Yakalama ile gözaltı farklı işlemlerdir. Yakalanan kişinin serbest bırakılması veya gözaltına alınması, savcının emri ve gözaltının kanuni şartlarına göre belirlenir.

Şikâyet yoksa suçüstünde yakalama yapılamaz mı?

Şikâyete bağlı suçlarda genel kuralın bir istisnası vardır. Çocuklara veya kendisini idare edemeyecek durumda olan kişilere karşı işlenen suçüstü hâllerinde yakalama şikâyete bağlı değildir.

Yakalama emrinin amacı ortadan kalkarsa ne olur?

Emre konu işlem tamamlanmış ve amaç ortadan kalkmışsa mahkeme, hâkim veya Cumhuriyet savcısı yakalama emrinin derhal iadesini ister.

Yakalamadan sonra verilebilecek gözaltı kararının şartları, süre hesabı ve itiraz yolu CMK 91 gözaltı süresi yazısında açıklanmıştır.

Hâkim veya mahkemenin yakalama emri uygulandıktan sonraki aşamada, kişinin CMK 94 uyarınca yirmi dört saat içinde yargı merciine çıkarılması gerekir; fiziki sevk mümkün değilse SEGBİS usulü gündeme gelir.

Şikâyete bağlı suçta CMK 90/3 uyarınca şikâyetten önce yakalama yapılmışsa, CMK 96 gereğince şikâyete yetkili kişiye bildirim yapılması da gerekir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.