TCK 90 İnsan Üzerinde Deney Suçu, Şartları ve Cezası

TCK 90 insan üzerinde deney suçu, bilimsel araştırma özgürlüğü ile insan onuru, beden bütünlüğü ve sağlık hakkı arasındaki sınırı belirler. Bir insan üzerinde bilimsel deney yapılması kural olarak cezalandırılır; ancak kanunda sayılan bütün güvence şartlarının birlikte gerçekleşmesi hâlinde rızaya dayalı deney ceza sorumluluğu doğurmaz.

Yalnızca “onam formu” imzalatılması yeterli değildir. Yetkili kurul izni, insan dışı veya hayvan deneylerinden elde edilen bilimsel veri, risk-külfet dengesi, yazılı ve bilgilendirilmiş rıza ile insan onuruna uygun yöntemler birlikte aranır. Çocuklarda ilave güvenceler; hasta kişilerde tedavi amaçlı denemeye ilişkin ayrı koşullar uygulanır.

TCK 90 Güncel Madde Metni

İnsan üzerinde deney

Madde 90- (1) İnsan üzerinde bilimsel bir deney yapan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(2) İnsan üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için;

a) Deneyle ilgili olarak yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmış olması,

b) Deneyin öncelikle insan dışı deney ortamında veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olması,

c) İnsan dışı deney ortamında veya hayvanlar üzerinde yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların insan üzerinde de yapılmasını gerekli kılması,

d) Deneyin, insan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı bir etki bırakmaması,

e) Deney sırasında kişiye insan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntemlerin uygulanmaması,

f) Deneyle varılmak istenen amacın, bunun kişiye yüklediği külfete ve kişinin sağlığı üzerindeki tehlikeye göre daha ağır basması,

g) Deneyin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak açıklanan rızanın yazılı olması ve herhangi bir menfaat teminine bağlı bulunmaması,

gerekir.

(3) Çocuklar üzerinde bilimsel deneyin ceza sorumluluğunu gerektirmemesi için ikinci fıkrada aranan koşulların yanı sıra;

a) Yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların çocuklar üzerinde de yapılmasını gerekli kılması,

b) Rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanı sıra ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakatinin de alınması,

c) Deneyle ilgili izin verecek yetkili kurullarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunması,

gerekir.

(4) Hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Ancak, bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin uygulanmasının sonuç vermeyeceğinin anlaşılması üzerine, kişi üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel yöntemlere uygun tedavi amaçlı deneme, ceza sorumluluğunu gerektirmez. Açıklanan rızanın, denemenin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak yazılı olması ve tedavinin uzman hekim tarafından bir hastane ortamında yapılması gerekir.

(5) Birinci fıkrada tanımlanan suçun işlenmesi sonucunda mağdurun yaralanması veya ölmesi halinde, kasten yaralama veya kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır.

(6) Bu maddede tanımlanan suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.

 

Madde Gerekçesi

Gerekçede insan üzerindeki deneylerin ilk defa açık bir suç tipi olarak düzenlendiği, bilimsel ilerlemenin insanı araç hâline getirmemesi gerektiği ve deney özgürlüğünün kişinin onuru ile beden bütünlüğüne ilişkin güvencelerle sınırlandırıldığı açıklanır.

Rıza tek başına yeterli görülmemiştir. Ön araştırma, bilimsel gereklilik, izin, riskin öngörülebilirliği ve amaç-külfet dengesi gibi nesnel şartlar da aranmıştır. Çocuklar ve tedavi ihtiyacı içindeki hastalar yönünden daha güçlü koruma mekanizmaları kurulmuştur.

Korunan Hukuki Değer

Suçla öncelikle insan onuru, beden bütünlüğü, yaşam ve sağlık hakkı korunur. Bunun yanında kişinin özgür iradesi, bilimsel araştırmalara duyulan güven ve sağlık hizmetlerinin etik-hukuki çerçevesi de koruma alanındadır.

Kişinin bir araştırmanın yalnızca aracı olarak görülmesi kabul edilmez. Bilimsel amaç ne kadar önemli olursa olsun, deney öznesinin hakları kanundaki güvenceler sağlanmadan ikinci plana bırakılamaz.

Suçun Konusu ve Deney Kavramı

Suçun konusu, üzerinde bilimsel deney yapılan insandır. “Deney”, henüz doğrulanmamış bir bilimsel varsayımı sınamak, yeni bilgi üretmek veya bir yöntemin etkisini araştırmak amacıyla yapılan sistematik müdahaleyi ifade eder.

Rutin tanı ve tedavi, yerleşik tıbbi yöntemin hastaya uygulanmasıdır. Bilimsel deney ise öncelikle bilgi üretme amacına yönelir. Tedavi amaçlı deneme, bilinen yöntemlerin sonuç vermediği hasta bakımından yeni bir yöntemin doğrudan tedavi amacıyla uygulanmasıdır. Fiilin adı değil, gerçek amacı ve yürütülme biçimi esas alınır.

Fail ve Mağdur

Temel suçun faili herkes olabilir. Bununla birlikte deneyin tasarlanması ve yürütülmesi çoğu zaman araştırmacı, hekim, proje sorumlusu veya sağlık kuruluşu çalışanlarının katılımıyla gerçekleşir. Yetki ve görev dağılımı, her kişinin somut katkısı bakımından ayrı belirlenmelidir.

Mağdur, üzerinde deney veya hukuka aykırı tedavi amaçlı deneme yapılan kişidir. Çocuklar bakımından özel koşullar aranır. Rıza açıklama yeteneği bulunmayan yetişkinler yönünden ilgili sağlık ve araştırma mevzuatıyla birlikte daha sıkı bir değerlendirme gerekir.

Maddi Unsur: Hangi Hareketler Suçu Oluşturur?

Birinci fıkradaki hareket, insan üzerinde bilimsel deney yapmaktır. Kanundaki hukuka uygunluk şartlarından birinin eksik olması, rıza bulunsa bile ceza sorumluluğunu gündeme getirebilir. Örneğin etik kurul izni alınmadan deneysel ilaç verilmesi veya ön araştırma yapılmadan riskli yönteme geçilmesi bu kapsamda incelenir.

Dördüncü fıkrada ise hasta kişi üzerinde rızası olmadan tedavi amaçlı deneme yapılması ayrıca düzenlenmiştir. Yerleşik yöntemlerin sonuç vermediği anlaşılmadan ya da yazılı ve bilgilendirilmiş rıza alınmadan yeni yöntemin uygulanması hukuka uygun sayılmaz.

Manevi Unsur

Suç kasten işlenir. Fail, insan üzerinde bilimsel deney yaptığını ve gerekli şartların bulunmadığını bilerek hareket etmelidir. Taksirli biçim madde metninde ayrıca düzenlenmemiştir.

İzin veya rızanın geçerli olduğuna ilişkin hata, somut olayda hatanın konusu ve kaçınılabilirliği değerlendirilerek ele alınır. Sahte ya da kapsamı değiştirilmiş bir izin belgesine güvenen kişinin bilgi düzeyi ile belgeyi hazırlayan kişinin kastı aynı olmayabilir.

Rızaya Dayalı Bilimsel Deneyin Şartları

TCK 90/2’deki şartlar birlikte gerçekleşmelidir. Bunlardan yalnız birinin sağlanması yeterli değildir:

• Yetkili kurul veya makamdan gerekli izin alınmalıdır.
• Deney önce insan dışı ortamda veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmalıdır.
• Ön veriler, hedef için insan deneyini bilimsel olarak gerekli kılmalıdır.
• Öngörülebilir zararlı ve kalıcı etki bulunmamalıdır.
• İnsan onuruyla bağdaşmayan ölçüde acı veren yöntem kullanılmamalıdır.
• Bilimsel amaç, kişiye yüklenen külfet ve sağlık tehlikesinden ağır basmalıdır.
• Rıza yeterli bilgilendirmeye dayanmalı, yazılı olmalı ve menfaat teminine bağlanmamalıdır.

Bilgilendirilmiş rıza nasıl olmalıdır?

Kişiye deneyin amacı, yöntemi, süresi, beklenen yararı, öngörülebilir riskleri, alternatifleri ve çalışmadan çekilme imkânı anlaşılır biçimde açıklanmalıdır. Genel nitelikli veya boşlukları sonradan doldurulan bir form yeterli değildir.

Rızanın özgür iradeye dayanması gerekir. Katılımın iş, tedavi, eğitim veya başka bir zorunlu hizmet için şart gibi sunulması; rızanın geçerliliğini zedeleyebilir.

Menfaat yasağının kapsamı

Kanun, rızanın herhangi bir menfaat teminine bağlı olmamasını arar. Katılım karşılığında ödeme, ayrıcalık veya baskı yaratacak avantaj vaat edilmesi özellikle incelenir. Zorunlu ve belgeli giderlerin karşılanması ile rızayı satın alan bir çıkarın ayrımı, somut düzenlemeye göre yapılmalıdır.

Çocuklar Üzerinde Deney

Çocuklarda ikinci fıkradaki bütün genel şartlara ek olarak, hedefe ulaşmak için deneyin çocuklar üzerinde yapılmasının gerekli olması gerekir. Yetişkinlerden elde edilebilecek veri yeterliyse çocukların araştırmaya dâhil edilmesi savunulamaz.

Rıza açıklama yeteneği bulunan çocuğun kendi rızası ile ana-babasının veya vasisinin yazılı muvafakati birlikte aranır. İzin veren kurulda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı bulunmalıdır. Çocuğun yararı ve gelişim düzeyi değerlendirmede merkezde tutulur.

Tedavi Amaçlı Deneme

Hasta üzerinde rıza olmadan tedavi amaçlı deneme yapılması bir yıla kadar hapis cezasını gerektirir. Buna karşılık bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin sonuç vermeyeceği anlaşıldığında; rızaya dayalı, bilimsel yöntemlere uygun bir deneme belirli şartlarla sorumluluk doğurmaz.

Rıza yazılı ve yeterli bilgilendirmeye dayalı olmalı; uygulama uzman hekim tarafından hastane ortamında gerçekleştirilmelidir. Hastanın tedavi umudu, risklerin olduğundan düşük gösterilmesini veya rızanın şeklen alınmasını haklı kılmaz.

Hukuka Uygunluk ve Hata

Kanundaki bütün şartların sağlandığı bilimsel deney ceza sorumluluğu doğurmaz. rıza ve hakkın kullanılması hakkındaki genel hükümler önemini korusa da TCK 90’daki özel şartlar bertaraf edilemez.

Etik kurul izninin kapsamı, protokoldeki değişiklikler, araştırma merkezinin yetkisi ve kişinin rızasının hangi müdahaleyi kapsadığı kontrol edilmelidir. Protokol dışına çıkılması, başlangıçta hukuka uygun olan süreci sonradan hukuka aykırı hâle getirebilir.

Teşebbüs

Suç, bilimsel deney niteliğindeki uygulamanın insan üzerinde başlamasıyla tamamlanır. Deney için hazırlık yapılması, katılımcı aranması veya malzeme temini kural olarak tek başına tamamlanmış suçu oluşturmaz.

Doğrudan uygulama hareketleri başlamış fakat failin iradesi dışındaki nedenle müdahale gerçekleştirilememişse teşebbüs hükümleri gündeme gelebilir. Gönüllü vazgeçmenin şartları ayrıca değerlendirilir.

İştirak

Deneyi tasarlayan, uygulayan, gerekli olmadığı hâlde katılımcı sağlayan veya protokol dışı müdahaleyi birlikte yöneten kişiler fail ya da yardım eden olarak sorumlu tutulabilir. Unvan değil, fiil üzerindeki hâkimiyet ve somut katkı belirleyicidir.

Yalnız idari görev üstlenen kişinin deneyin hukuka aykırı yönünü bilip bilmediği araştırılmalıdır. Kurumsal hiyerarşi, bireysel ceza sorumluluğunun yerine geçmez.

İçtima ve Netice Sebebiyle Sorumluluk

Temel deney fiili sonucunda kişinin yaralanması veya ölmesi hâlinde TCK 90/5 uyarınca kasten yaralama veya kasten öldürme hükümleri uygulanır. Netice, nedensellik bağı ve failin manevi durumu dikkatle belirlenmelidir.

Kişisel sağlık verilerinin hukuka aykırı kaydedilmesi, açıklanması veya aktarılması söz konusuysa veri suçları ayrıca gündeme gelebilir. Araştırma dosyasındaki tıbbi veriler bakımından TCK 135 kişisel verilerin kaydedilmesi hükümleriyle ilişki kurulmalıdır.

Tüzel Kişiler Hakkında Güvenlik Tedbirleri

Suç bir şirket, vakıf, özel hastane veya başka bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenirse TCK 90/6 uyarınca tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir. Ceza sorumluluğu gerçek kişilere ait olmakla birlikte, izin iptali ve müsadere gibi sonuçlar gündeme gelebilir.

Yaptırım

İnsan üzerinde bilimsel deney yapan kişi hakkında bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür. Hasta üzerinde rıza olmadan tedavi amaçlı deneme yapan kişi ise bir yıla kadar hapis cezasıyla karşılaşır.

Deney sonucunda yaralanma veya ölüm meydana gelirse kasten yaralama ya da kasten öldürme hükümleri uygulanır. Bu durumda yaptırım, ortaya çıkan neticenin niteliğine göre önemli ölçüde ağırlaşabilir.

Şikâyet, Uzlaştırma ve Önödeme

TCK 90 kapsamındaki suçların soruşturulması şikâyete bağlı değildir. Yetkili makamların fiili öğrenmesiyle soruşturma kendiliğinden yürütülür; mağdurun sonradan vazgeçmesi dosyayı sona erdirmez.

Suç uzlaştırma kapsamında değildir. Somut isnadın ceza miktarı ve fıkrası, önödeme ve diğer usul kurumları bakımından ayrıca kontrol edilmelidir; temel bilimsel deney suçu bakımından doğrudan uzlaştırma yolu bulunmaz.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Temel suç ve rızasız tedavi amaçlı deneme bakımından görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Yaralanma veya ölüm sonucunda uygulanan suçun niteliği görevli mahkemeyi değiştirebilir.

Yetkili yer, deneysel müdahalenin gerçekleştirildiği yerdir. Araştırmanın birden fazla merkezde yürütülmesi veya planlama ile uygulamanın farklı yerlerde yapılması hâlinde bağlantı ve kesintisiz suç kuralları değerlendirilir.

Dava Zamanaşımı

Temel suç bakımından genel dava zamanaşımı süresi sekiz yıldır. Yaralanma veya ölüm nedeniyle daha ağır bir suç hükmünün uygulanması hâlinde zamanaşımı o suçun ceza üst sınırına göre belirlenir.

Kesilme ve durma nedenleri süre hesabını etkiler. Araştırma başlangıcı, her müdahalenin tarihi ve soruşturma işlemleri kronolojik olarak çıkarılmalıdır.

Deliller

• Etik kurul ve yetkili makam izinleri
• Araştırma protokolü ile sonradan yapılan değişiklikler
• Bilgilendirme ve yazılı rıza formları
• İnsan dışı ortam ve hayvan çalışması sonuçları
• Risk değerlendirmesi ve güvenlik izleme kayıtları
• Hasta dosyaları, laboratuvar sonuçları ve görüntülemeler
• Araştırmacı görev dağılımı ve merkez sözleşmeleri
• Katılımcılara yapılan ödeme ve gider kayıtları
• İlaç, cihaz ve numune takip belgeleri
• Sağlık verilerine erişim ve aktarım kayıtları

Belgenin varlığı kadar içeriği, tarihi ve fiilî uygulamayla uyumu önemlidir. Sonradan düzenlenen form veya protokol, müdahale tarihindeki eksikliği kendiliğinden gidermez.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

• Yazılı rızayı tek başına yeterli görmek
• Etik kurul izni ile tüm ceza hukuku şartlarının sağlandığını varsaymak
• Bilimsel deney ile tedavi amaçlı denemeyi karıştırmak
• Çocuğun kendi rızasını tamamen göz ardı etmek
• Protokol değişiklikleri için yeni değerlendirme yapmamak
• Risk ve bilimsel yarar dengesini somutlaştırmamak
• Katılım karşılığındaki menfaatin rızaya etkisini incelememek
• Araştırmacılar arasındaki görev dağılımını bireysel olarak belirlememek

Somut Olay Kontrol Listesi

• Uygulamanın amacı bilgi üretmek mi, hastayı tedavi etmek mi?
• Yetkili kurul veya makam izni mevcut ve geçerli midir?
• İnsan dışı veya hayvan çalışmaları yeterli midir?
• İnsan üzerinde uygulama bilimsel olarak gerekli midir?
• Kalıcı zarar riski öngörülebilir mi?
• Kullanılan yöntem insan onuruna uygun mudur?
• Amaç ile kişiye yüklenen külfet arasında uygun denge var mıdır?
• Bilgilendirme yeterli, anlaşılır ve kişiye özgü müdür?
• Rıza yazılı, özgür ve menfaatten bağımsız mıdır?
• Çocuklarda ilave şartların tamamı sağlanmış mıdır?
• Tedavi amaçlı deneme uzman hekimce hastanede mi yapılmıştır?
• Protokol dışına çıkılmış veya yeni risk ortaya çıkmış mıdır?
• Yaralanma ya da ölüm ile deney arasında nedensellik bağı var mıdır?

Sık Sorulan Sorular

İnsan üzerinde her bilimsel deney suç mudur?

Hayır. TCK 90/2’deki izin, ön araştırma, bilimsel gereklilik, risk dengesi ve yazılı bilgilendirilmiş rıza dâhil bütün şartlar birlikte sağlanırsa ceza sorumluluğu doğmaz.

Etik kurul izni tek başına yeterli midir?

Hayır. İzin zorunlu şartlardan yalnız biridir. Ön deneyler, risk, insan onuru, amaç-külfet dengesi ve geçerli yazılı rıza ayrıca aranır.

Sözlü rıza yeterli olur mu?

Hayır. Bilimsel deney ve hukuka uygun tedavi amaçlı deneme için rızanın yeterli bilgilendirmeye dayanması ve yazılı olması gerekir.

Çocuk üzerinde deney yapılabilir mi?

Yalnız genel şartlarla birlikte deneyin çocuklar üzerinde yapılmasının bilimsel olarak gerekli olması, rıza yeteneği bulunan çocuğun rızası, kanuni temsilci muvafakati ve kurulda çocuk sağlığı uzmanı bulunması hâlinde mümkündür.

Yeni bir tedavi yönteminin uygulanması her zaman deney midir?

Hayır. Tedavi amaçlı deneme, bilinen yöntemlerin sonuç vermediği hasta için doğrudan tedavi amacı taşır. Bilimsel deney ise öncelikle yeni bilgi üretmeye yönelir. Somut uygulamanın gerçek amacı incelenir.

Deney sonucunda yaralanma meydana gelirse ne olur?

TCK 90/5 uyarınca kasten yaralama hükümleri uygulanır. Yaralanmanın niteliği, nedensellik bağı ve failin manevi durumu yaptırımın belirlenmesinde önemlidir.

Şirket veya özel hastane sorumlu tutulabilir mi?

Ceza sorumluluğu gerçek kişilere aittir. Bununla birlikte suç tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmişse tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.

Sonuç

TCK 90 insan üzerinde deney suçu, bilimsel araştırmanın insan haklarına uygun yürütülmesini güvence altına alır. Rıza önemli olmakla birlikte tek başına yeterli değildir; izin, ön çalışma, bilimsel gereklilik, risk dengesi ve insan onuruna uygunluk birlikte sağlanmalıdır.

Çocuklar ve tedavi ihtiyacı içindeki hastalar bakımından ek güvenceler uygulanır. Somut olayda protokol, izinler, rıza süreci, görev dağılımı, tıbbi sonuçlar ve veri işlemleri bir bütün olarak incelenmelidir.

Bilimsel deney fiilinin özel saiklerle toplumun bir kesimine karşı planlı ve sistemli saldırının parçası olması hâlinde, münferit deney suçundan farklı olarak TCK 77 insanlığa karşı suçlar yönünden bağlam unsurları da ayrıca değerlendirilir.

Kaynakça

• Adalet Bakanlığı, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu güncel metni, m.90
• TBMM, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kabul metni
• TBMM Adalet Komisyonu raporu ve madde gerekçeleri
• 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu

Av. iltan Ekmekçioğlu