Ceza duruşmasında tanığa, bilirkişiye veya sanığa soru sorulması; anlatımdaki belirsizliklerin giderilmesi, çelişkilerin ortaya çıkarılması ve savunmanın etkili biçimde yürütülmesi açısından önemlidir. CMK 201, kimlerin doğrudan soru sorabileceğini ve kimlerin sorularını hâkim aracılığıyla yöneltebileceğini düzenler. Soru yöneltilen kişi Türkçeyi yeterince bilmiyor veya iletişim engeli yaşıyorsa tercüman ve uygun anlatım desteği CMK 202 kapsamında sağlanır.

Cumhuriyet savcısı ile müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat doğrudan soru yöneltebilir. Sanık ve katılan ise sorularını mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla sorar. Bütün sorular duruşma disiplinine uygun olmalıdır.

CMK 201 Güncel Madde Metni

Doğrudan soru yöneltme

Madde 201 – (1) Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere, duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilirler. Sanık ve katılan da mahkeme başkanı veya hâkim aracılığı ile soru yöneltebilir. Yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine, mahkeme başkanı karar verir. Gerektiğinde ilgililer yeniden soru sorabilir.

(2) Heyet halinde görev yapan mahkemelerde, heyeti oluşturan hâkimler, birinci fıkrada belirtilen kişilere soru sorabilir.

CMK 201 Ne Amaçlar?

Düzenlemenin amacı, duruşmada ileri sürülen anlatım ve uzmanlık görüşlerinin etkili biçimde sınanabilmesini sağlamaktır. Soru yöneltme hakkı, mahkemenin maddi olayı aydınlatmasına katkı sağlarken iddia ve savunma makamlarının deliller üzerindeki görüşlerini somutlaştırmasına da imkân verir.

Bu hak sınırsız değildir. Sorunun davayla ilgili olması, kişilik haklarını gereksiz yere zedelememesi ve duruşmanın düzenine uygun biçimde sorulması gerekir. Duruşmayı yönetme yetkisinin genel çerçevesi CMK 192 duruşmanın yönetimi yazısında açıklanmıştır.

Kimler Doğrudan Soru Sorabilir?

Cumhuriyet savcısı, sanığın müdafii ve katılanın vekili duruşmada doğrudan soru yöneltebilir. Avukatın soru sormak için sorusunu önce hâkime aktarıp hâkimin aynı cümleyi tekrar etmesini beklemesi gerekmez; ancak söz alma ve duruşma düzenine uyma yükümlülüğü devam eder.

Bu kişiler sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılan diğer kişilere soru sorabilir. Sorunun muhatabı ve içeriği dosyanın konusu ile dinlenen kişinin sıfatına uygun olmalıdır.

Sanık ve Katılan Nasıl Soru Sorabilir?

Sanık ve katılanın soru yöneltme hakkı vardır; fakat bu kişiler sorularını doğrudan değil, mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla iletir. Sanık ya da katılan sormak istediği hususu hâkime bildirir, soru usule uygun görülürse muhatabına yöneltilir.

Sanığın müdafii varsa avukat doğrudan soru sorabilir. Müdafiin duruşmadaki bağımsız katılım yetkisi hakkında CMK 197 müdafiin duruşmaya katılması incelemesi yol göstericidir.

Tanığa Hangi Konularda Soru Sorulabilir?

Sorular tanığın olayı nasıl algıladığı, bilgiyi nereden edindiği, anlatımındaki zaman ve yer unsurları ile diğer delillerle görülen çelişkiler hakkında olabilir. Amaç tanığı küçük düşürmek değil, beyanın güvenilirliğini ve olayla bağlantısını sınamaktır.

Tanığın serbest anlatımı ve kendisine sorulabilecek temel hususlar CMK 59 tanığa sorulacak sorular yazısında; sanık yokken dinlemenin özel koşulları ise CMK 200 sanığın salondan çıkarılması kapsamında ele alınmıştır.

Bilirkişiye Doğrudan Soru Sorulabilir mi?

Evet. Cumhuriyet savcısı ile müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat bilirkişiye doğrudan soru yöneltebilir. Sorular rapordaki yöntem, veri, hesaplama, varsayım, çelişki ve ulaşılan sonucun dayanağı üzerinde yoğunlaşabilir.

Soru, bilirkişiden hukuki değerlendirme yapmasını istemek yerine uzmanlık alanındaki teknik açıklamayı netleştirmeye yönelmelidir. Gerekirse raporun anlaşılmayan veya eksik kalan bölümleri somut biçimde gösterilmelidir.

Sorulan Soruya İtiraz Edilebilir mi?

Evet. Yöneltilen soruya itiraz edildiğinde, sorunun sorulmasının gerekip gerekmediğine mahkeme başkanı karar verir. Buradaki itiraz, hükme karşı başvurulan kanun yolu anlamındaki itirazdan farklı olarak duruşma içindeki bir karşı çıkıştır.

İtiraz; sorunun ilgisiz, tekrarlayıcı, yönlendirici, yanıltıcı, küçük düşürücü veya duruşma disiplinine aykırı olduğu gerekçesiyle ileri sürülebilir. Başkan, sorunun olayın aydınlatılmasına katkısını ve usule uygunluğunu değerlendirir.

Reddedilen Sorular Tutanakta Gösterilmeli midir?

Savunma veya iddia bakımından önemli görülen bir sorunun sorulmasına izin verilmemişse, sorunun ve ret kararının tutanağa geçirilmesi talep edilmelidir. Böylece hangi hususun açıklığa kavuşturulmak istendiği ve mahkemenin buna ilişkin kararı dosyadan anlaşılabilir.

Tutanak içeriği, sonradan yapılacak hukuki değerlendirme bakımından belirleyici olabilir. Bu nedenle yalnız “soruya izin verilmedi” şeklindeki genel bir kayıt yerine, mümkünse sorunun içeriğinin de açıkça yazılması istenmelidir.

Aynı Kişiye Yeniden Soru Sorulabilir mi?

Evet. CMK 201, gerektiğinde ilgililerin yeniden soru sorabileceğini açıkça belirtir. Yeni bir cevap başka bir belirsizlik veya çelişki doğurursa tamamlayıcı soru yöneltilebilir.

Bununla birlikte yeniden soru hakkı, aynı soruların gereksiz biçimde tekrarlanması anlamına gelmez. Mahkeme başkanı duruşmanın düzenini ve makul biçimde ilerlemesini sağlar.

Heyet Üyesi Hâkimler Soru Sorabilir mi?

Heyet hâlinde görev yapan mahkemelerde yalnız başkan değil, heyeti oluşturan diğer hâkimler de maddede belirtilen kişilere soru sorabilir. Bu yetki, dosyanın bütün üyeler tarafından doğrudan değerlendirilmesine katkı sağlar.

Üye hâkimlerin soruları da yargılamanın konusu, tarafsızlık ve duruşma disipliniyle sınırlıdır. Soru ve cevapların tutanağa doğru geçirilmesi gerekir.

Doğrudan Soru Sorma Çapraz Sorgu mudur?

CMK 201’deki yöntem, tarafların delilleri soru yoluyla sınamasına imkân verse de Anglo-Amerikan hukukundaki çapraz sorguyla bütünüyle aynı sistem değildir. Türk ceza muhakemesinde mahkemenin duruşmayı yönetme ve delilleri değerlendirme yetkisi devam eder.

Bu nedenle uygulamada “çapraz sorgu” ifadesi kullanılsa bile, somut hakkın kapsamı CMK 201’in metni ve diğer duruşma kuralları esas alınarak belirlenmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Avukat tanığa doğrudan soru sorabilir mi?

Evet. Müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat, duruşma disiplinine uygun biçimde tanığa doğrudan soru yöneltebilir.

Sanık tanığa doğrudan soru sorabilir mi?

Sanığın soru hakkı vardır ancak sorusunu mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla yöneltmesi gerekir.

Katılan sanığa soru sorabilir mi?

Katılan, sorusunu mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla iletebilir. Katılan vekili olan avukat ise kanundaki şartlarla doğrudan soru sorabilir.

Bilirkişiye raporu hakkında soru sorulabilir mi?

Evet. Raporun yöntemi, dayanakları, hesaplamaları ve çelişkileri hakkında açıklayıcı sorular yöneltilebilir.

Hâkim bir sorunun sorulmasını engelleyebilir mi?

Sorunun gerekli olup olmadığına itiraz edilirse kararı mahkeme başkanı verir. Duruşma düzenine aykırı veya ilgisiz sorulara izin verilmeyebilir.

Reddedilen soru için ne yapılmalıdır?

Sorunun içeriğinin, itirazın ve mahkemenin kararının duruşma tutanağına geçirilmesi talep edilmelidir.

Tanığa ikinci kez soru sorulabilir mi?

Evet. Gerekli olduğunda yeniden soru sorulabilir; ancak gereksiz tekrarlar duruşma düzeni kapsamında sınırlandırılabilir.

Sonuç

CMK 201, Cumhuriyet savcısı ve avukatlara doğrudan; sanık ile katılana hâkim aracılığıyla soru yöneltme imkânı tanır. Tanık, bilirkişi ve diğer kişilerin anlatımlarının sınanması, delillerin tartışılması ve savunmanın somutlaştırılması bakımından bu hak önemlidir.

Sorular duruşma disiplinine ve davanın konusuna uygun olmalıdır. İtiraz hâlinde başkan karar verir; gerekli görülen tamamlayıcı sorular yeniden yöneltilebilir. Önemli bir sorunun reddi hâlinde soru ile kararın tutanağa geçirilmesi istenmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.