Ceza duruşmasının sağlıklı yürütülebilmesi için salondaki herkesin mahkemenin düzenine uygun davranması gerekir. CMK 203, düzeni sağlama görevini mahkeme başkanı veya hâkime verir; düzeni bozan kişinin hangi şartlarla salondan çıkarılabileceğini ve direnme hâlinde uygulanabilecek tedbiri belirler.
Salondan çıkarma yetkisi kullanılırken savunma hakkı korunmalıdır. Düzeni bozan kişinin avukat, çocuk, sanık, katılan veya izleyici olması sonuç bakımından farklılık yaratabilir. Bu nedenle kararın dayanağı, davranışın niteliği ve duruşma tutanağı birlikte değerlendirilmelidir.
CMK 203 Güncel Madde Metni
Hâkim veya başkanın yetkisi
Madde 203 – (1) Duruşmanın düzeni, mahkeme başkanı veya hâkim tarafından sağlanır.
(2) Mahkeme başkanı veya hâkim, duruşmanın düzenini bozan kişinin, savunma hakkının kullanılmasını engellememek koşuluyla salondan çıkarılmasını emreder.
(3) Kişi dışarı çıkarılması sırasında direnç gösterir veya karışıklıklara neden olursa yakalanır ve hâkim veya mahkeme tarafından, avukatlar hariç, verilecek bir kararla derhâl dört güne kadar disiplin hapsine konulabilir. Ancak çocuklar hakkında disiplin hapsi uygulanmaz.
CMK 203’ün Amacı ve Kapsamı
Duruşmada beyanların alınması, delillerin tartışılması ve tarafların söz hakkını kullanması belirli bir düzen gerektirir. Gürültü, sözlü müdahale, emre uymama veya oturumun ilerlemesini fiilen engelleyen davranışlar yargılama faaliyetini aksatabilir.
CMK 203 bu tür durumlarda başkan veya hâkime düzeni yeniden kurma yetkisi verir. Hüküm yalnız sanık hakkında değildir; duruşmada bulunan ve düzeni bozan kişiler bakımından uygulanabilir. Bununla birlikte savunma hakkı, avukatlar ve çocuklar için açık kanuni güvenceler vardır.
Duruşma Düzenini Kim Sağlar?
Heyet hâlinde çalışan mahkemede düzeni mahkeme başkanı, tek hâkimli mahkemede ise hâkim sağlar. Duruşmanın genel yönetimi, sanığın sorgusu ve delillerin ortaya konulmasına ilişkin görevler CMK 192 duruşmanın yönetimi kapsamında açıklanmıştır.
CMK 203 daha özel olarak salondaki düzenin korunmasına odaklanır. Başkan veya hâkim, davranışın duruşmayı gerçekten bozup bozmadığını değerlendirir ve gerekli emri verir. Tedbirin yargılamanın düzenli ilerlemesi amacıyla bağlantılı ve ölçülü olması gerekir.
Duruşma Düzenini Bozan Kişi Salondan Çıkarılabilir mi?
Evet. Mahkeme başkanı veya hâkim, duruşmanın düzenini bozan kişinin salondan çıkarılmasını emredebilir. Ancak Kanun, bu yetkinin savunma hakkının kullanılmasını engellemeyecek biçimde uygulanmasını açıkça şart koşar.
Her itiraz, yüksek sesle konuşma veya usule ilişkin talep kendiliğinden düzen bozma sayılmaz. Davranışın oturumun işleyişine etkisi, yapılan uyarılar ve daha hafif bir tedbirin yeterli olup olmayacağı somut olayda değerlendirilmelidir. Emir ile gerekçesinin tutanağa geçirilmesi sonradan yapılacak inceleme açısından önemlidir.
Sanığın Salondan Çıkarılması Savunma Hakkını Nasıl Etkiler?
Sanık duruşmanın öznesidir ve kural olarak oturumda bulunup delilleri takip etme hakkına sahiptir. CMK 203/2, çıkarma emrinin savunma hakkını engellememesini zorunlu tutar. Bu nedenle sanığın yokluğunda yapılabilecek işlemler ve müdafiin katılımı ayrıca gözetilmelidir.
Tanık veya suç ortağının gerçeği söylemesini sağlamak amacıyla sanığın geçici çıkarılması farklı bir kurumdur ve CMK 200 kapsamında sanığın salondan çıkarılması yazısında ele alınmıştır. CMK 203’te sebep, sanığın duruşma düzenini bozan davranışıdır.
Düzeni bozan kişinin sanık olması hâlinde yargılamanın yoklukta sürdürülmesi ve müdafi güvencesi CMK 204 sanığın dışarı çıkarılması hükmünde özel olarak düzenlenmiştir.
Çıkarma Emrine Direnilirse Ne Olur?
Salondan çıkarılan kişi emir yerine getirilirken direnç gösterir veya karışıklığa neden olursa yakalanabilir. Ardından hâkim veya mahkeme, kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere, kişiyi derhâl dört güne kadar disiplin hapsine koyabilir.
Düzeni bozmak tek başına üçüncü fıkradaki disiplin hapsi için yeterli değildir. Metin, çıkarılma sırasında direnç gösterilmesini veya karışıklığa neden olunmasını arar. Kararın hangi davranışa dayandığı tutanakta açık biçimde gösterilmelidir.
Disiplin Hapsi Kaç Gün Uygulanabilir?
CMK 203 kapsamında disiplin hapsinin üst sınırı dört gündür. Kanun “dört güne kadar” dediği için her olayda dört gün uygulanması gerekmez. Davranışın ağırlığı ve düzen üzerindeki etkisi değerlendirilerek kanuni sınır içinde karar verilir.
Bu tedbir, isnat edilen asıl suç nedeniyle verilen mahkûmiyet cezası değildir. Duruşma düzenini anında korumaya yönelik usulî bir yaptırımdır. Kararın derhâl verilmesi öngörülmüş olsa da dayanak davranışın ve kararın tutanağa geçirilmesi gerekir.
Avukat Hakkında Disiplin Hapsi Verilebilir mi?
CMK 203/3, avukatları bu maddeye göre verilecek disiplin hapsinin dışında tutar. Bu istisna, avukatın savunma görevini yerine getirirken hapsedilme tehdidiyle karşılaşmamasını ve savunmanın bağımsızlığını korur.
Metindeki istisna disiplin hapsine ilişkindir. Duruşma düzenine ilişkin diğer usul kuralları avukatlar için de geçerlidir. Ayrıca bir davranışın başka mevzuat bakımından doğurabileceği sonuçlar, CMK 203’teki disiplin hapsinden ayrı değerlendirilir.
Çocuk Hakkında Disiplin Hapsi Uygulanabilir mi?
Hayır. Kanun, çocuklar hakkında disiplin hapsi uygulanamayacağını açıkça belirtir. Çocuğun duruşma düzenini bozan davranışı karşısında uygun başka düzen tedbirleri değerlendirilebilir; ancak CMK 203/3 uyarınca dört güne kadar disiplin hapsi verilemez.
Çocuk kavramının belirlenmesinde kişinin olay ve işlem tarihindeki yaşı önem taşır. Çocuk sanığın duruşmasının kapalı yapılmasına ilişkin özel kural ise CMK 185 çocuk sanığın duruşması yazısında açıklanmıştır.
Karar Tutanağa Geçirilmeli midir?
Duruşmada gerçekleşen davranış, yapılan uyarı, salondan çıkarma emri, direnme veya karışıklık ve disiplin hapsi kararı tutanaktan anlaşılabilmelidir. Soyut bir “düzen bozuldu” ifadesi yerine olayın nasıl geliştiğinin kaydedilmesi hukuki denetimi kolaylaştırır.
Sanık veya müdafi, savunma hakkının etkilendiğini düşünüyorsa itirazını ve talebini açıkça bildirerek tutanağa geçirilmesini istemelidir. Başkanın duruşma yönetimine ilişkin tedbirine karşı mahkemeden karar istenmesinin çerçevesi CMK 192/2’de yer alır.
Düzeni bozan davranış aynı zamanda bağımsız bir suç oluşturuyorsa olayın tespiti, tutanak ve yetkili makama bildirim süreci CMK 205 duruşmada işlenen suç hükmüne göre yürütülür.
Sık Sorulan Sorular
Duruşma düzenini kim sağlar?
Heyetli mahkemede mahkeme başkanı, tek hâkimli mahkemede hâkim duruşma düzenini sağlar.
Düzeni bozan herkes salondan çıkarılabilir mi?
Başkan veya hâkim, düzeni bozan kişinin çıkarılmasını emredebilir; fakat tedbir savunma hakkının kullanılmasını engellememelidir.
Duruşmadan çıkarılmaya direnmenin sonucu nedir?
Kişi direnç gösterir veya karışıklık çıkarırsa yakalanabilir ve kanuni istisnalar dışında dört güne kadar disiplin hapsi kararı verilebilir.
Disiplin hapsi mutlaka dört gün müdür?
Hayır. Dört gün üst sınırdır; hâkim veya mahkeme somut davranışı değerlendirerek dört güne kadar karar verebilir.
Avukata CMK 203’e göre disiplin hapsi verilebilir mi?
Hayır. Maddenin üçüncü fıkrası avukatları bu disiplin hapsi uygulamasının dışında bırakır.
Çocuğa duruşma düzenini bozduğu için disiplin hapsi verilir mi?
Hayır. CMK 203 çocuklar hakkında disiplin hapsi uygulanamayacağını açıkça düzenler.
Salondan çıkarma kararına karşı ne yapılabilir?
Kararın savunma hakkını ihlal ettiği düşünülüyorsa gerekçeli itiraz ve talepler açıklanmalı, mahkemeden karar istenmeli ve bunların tutanağa geçirilmesi talep edilmelidir.
Sonuç
CMK 203, duruşma düzenini sağlama görevini başkan veya hâkime verir. Düzeni bozan kişi savunma hakkı korunarak salondan çıkarılabilir; çıkarma sırasında direnç veya karışıklık hâlinde avukatlar ve çocuklara ilişkin istisnalar saklı olmak üzere dört güne kadar disiplin hapsi gündeme gelebilir.
Kararın hukuka uygunluğunun değerlendirilebilmesi için davranışın, uyarıların, çıkarma emrinin ve varsa disiplin hapsi kararının duruşma tutanağında açıkça yer alması önemlidir.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
