Ceza davasına katılan mağdur veya suçtan zarar gören kişi, bazı suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Bazı kişilerin ise bu yönde bir talepte bulunması aranmaz; şartlar varsa avukat resen görevlendirilir.

CMK 239, her katılana ve her suçta otomatik olarak avukat atanmasını düzenlemez. Hakkın doğması için önce davaya katılma kararı verilmesi, ardından maddedeki suç veya kişisel durum şartlarının gerçekleşmesi gerekir.

CMK 239 güncel madde metni

Katılanın hakları

Madde 239 – (1) Mağdur veya suçtan zarar gören davaya katıldığında, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir.

(2) Mağdur veya suçtan zarar görenin çocuk, sağır ve dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede akıl hastası olması halinde avukat görevlendirilmesi için istem aranmaz.

Katılan hangi durumlarda barodan avukat isteyebilir?

CMK 239/1’de isteme bağlı avukat görevlendirilmesi iki ayrı ölçüte bağlanmıştır. İlk ölçüt, maddede adı açıkça sayılan suçlardan birinin yargılama konusu olmasıdır. İkinci ölçüt ise isnat edilen suç için kanunda öngörülen hapis cezasının alt sınırının beş yıldan fazla olmasıdır.

Maddede açıkça sayılan suçlar cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip; kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarıdır. Bu grupta yer alan bir suç nedeniyle davaya katılan mağdur veya suçtan zarar gören kişi, barodan kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir.

Sayılı suçlar dışında kalan bir suç bakımından ceza miktarı ölçütü değerlendirilirken muhtemel sonuç ceza değil, ilgili suç maddesindeki hapis cezasının kanuni alt sınırı esas alınır. Alt sınırın tam olarak beş yıl olması, “beş yıldan fazla” şartını karşılamaz.

Önce davaya katılmak gerekir mi?

Evet. Birinci fıkradaki hakkın kullanılabilmesi için mağdur veya suçtan zarar görenin kamu davasına katılmış olması gerekir. Yalnızca şikâyetçi sıfatıyla dosyada bulunmak, CMK 239/1 uyarınca avukat görevlendirilmesini istemek için tek başına yeterli değildir.

Kimlerin ve hangi aşamaya kadar katılabileceği CMK 237 kamu davasına katılma yazısında; dilekçe veya duruşmadaki sözlü başvurunun nasıl yapılacağı ise CMK 238 katılma usulü yazısında açıklanmıştır.

Hangi kişiler için talep aranmadan avukat görevlendirilir?

Mağdur veya suçtan zarar gören çocuksa, sağır ve dilsizse ya da kendisini savunamayacak derecede akıl hastasıysa avukat görevlendirilmesi için talepte bulunması aranmaz. Bu kişiler yönünden görevlendirme resen yapılır.

İkinci fıkranın uygulanmasında kişinin mağdur veya suçtan zarar gören olması ve davaya katılması önemini korur. “Kendisini savunamayacak derecede” olma şartı, yalnız bir sağlık tanısının bulunmasından farklıdır; kişinin ceza muhakemesinde haklarını etkili biçimde kullanabilme durumu somut olarak değerlendirilir.

İsteme bağlı ve zorunlu görevlendirme arasındaki fark nedir?

Birinci fıkrada, suçun türü veya ceza alt sınırı nedeniyle katılana tanınmış bir istem hakkı vardır. İlgili kişi bu hakkı kullanmak istediğini bildirmelidir. İkinci fıkrada ise kişinin yaşı veya kendisini savunma kapasitesi nedeniyle istem şartı kaldırılmıştır.

Dolayısıyla mahkeme, birinci fıkra kapsamındaki katılana bu hakkı kullanıp kullanmayacağını sormalı ve açık talebi kayıt altına almalıdır. İkinci fıkra kapsamındaki kişide sessiz kalınması veya talep oluşturulamaması görevlendirmeye engel değildir.

Baro tarafından görevlendirilen avukatın rolü nedir?

Katılanı temsil eden avukat, dosyayı hukuki yönden takip eder; katılanın beyan, delil, duruşma ve kanun yolu haklarını usulüne uygun biçimde kullanmasına yardımcı olur. Avukat, katılan adına işlem yaparken temsil yetkisini ve ceza muhakemesindeki süreleri gözetir.

Katılan vekilinin bulunması, Cumhuriyet savcısının kamu davasını takip etme görevini ortadan kaldırmaz. Savcı iddia makamıdır; katılan vekili ise mağdur veya suçtan zarar görenin muhakemedeki hak ve menfaatlerini temsil eder.

Avukat görevlendirilmesi nasıl istenir?

İsteme bağlı hâllerde talep, davaya bakan mahkemeye yazılı dilekçeyle veya duruşmada sözlü olarak bildirilebilir. Sözlü talebin duruşma tutanağına geçirilmesi gerekir. Talepte davaya katılma kararının, yargılanan suçun ve CMK 239 kapsamındaki görevlendirme isteğinin açıkça belirtilmesi uygun olur.

Mağdur ve şikâyetçinin soruşturma ve kovuşturmadaki diğer hakları, CMK 234 mağdur ve şikâyetçi hakları kapsamında ayrıca düzenlenmiştir. CMK 239’daki hak, bu genel hakların katılma sonrasındaki özel bir görünümüdür.

Her suçta katılana avukat atanır mı?

Hayır. Katılanın avukatının bulunmaması, her dosyada mahkemenin barodan görevlendirme istemesini gerektirmez. Birinci fıkrada sayılan suçlardan biri veya kanuni alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren bir suç bulunmalı ve katılan bu hakkı istemelidir.

Buna karşılık ikinci fıkradaki kişisel durumlardan biri varsa istem şartı aranmaz. Somut dosyada isnadın hangi suç maddesine dayandığı, mağdurun durumu ve katılma kararı birlikte kontrol edilmelidir.

Sık sorulan sorular

Şikâyetçi olan herkese barodan avukat atanır mı?

Hayır. CMK 239/1 için kişinin davaya katılmış olması ve suçun maddede sayılan gruba veya ceza alt sınırı ölçütüne girmesi gerekir.

Alt sınırı beş yıl olan suçta bu hak kullanılabilir mi?

Madde “beş yıldan fazla” alt sınır arar. Alt sınırın tam beş yıl olması bu ceza ölçütünü tek başına karşılamaz; suç ayrıca açıkça sayılan suçlardan biri olabilir.

Çocuk mağdurun avukat istemesi gerekir mi?

Hayır. Davaya katılan çocuk mağdur veya suçtan zarar gören yönünden görevlendirme için istem aranmaz.

Kadına karşı her suçta avukat istenebilir mi?

CMK 239/1 kadın mağdur bakımından kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarını açıkça sayar. Diğer suçlarda maddedeki genel ceza alt sınırı şartı ayrıca değerlendirilir.

Katılma kararı verilmeden CMK 239 uygulanır mı?

Madde, mağdur veya suçtan zarar görenin davaya katıldığı durumu düzenler. Bu nedenle katılma talebi ve bu talep hakkında verilen karar önce kontrol edilmelidir.

Avukat talebi duruşmada sözlü yapılabilir mi?

Evet. Talep duruşmada açıklanabilir; sonradan tereddüt yaşanmaması için beyanın tutanağa geçirilmesi önemlidir.

Baro avukatı savcının yerine mi geçer?

Hayır. Cumhuriyet savcısı kamu davasının iddia makamıdır. Görevlendirilen avukat, katılanın muhakemedeki hak ve menfaatlerini temsil eder.

Sonuç

CMK 239, davaya katılan mağdur veya suçtan zarar görene belirli suçlarda barodan avukat görevlendirilmesini isteme hakkı tanır. Katılan çocuk, sağır ve dilsiz ya da kendisini savunamayacak derecede akıl hastasıysa istem aranmaz. Katılma kararı, suçun hukuki niteliği, cezanın kanuni alt sınırı ve mağdurun kişisel durumu birlikte değerlendirilmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.