Birim Fiyatlı İnşaat Sözleşmesi: Metraj, Hakediş ve Ek İş Bedeli

Birim fiyatlı inşaat sözleşmesi, her iş kalemi için belirlenen ücretin, sözleşmeye göre ödemeye esas gerçekleşen miktarla çarpılması yoluyla bedelin hesaplandığı sözleşmedir. Birim fiyatın sabit olması, toplam bedelin de sabit olduğu anlamına gelmez. Ödenecek tutarı belirlemek için işin kapsamı, ölçüm yöntemi, imalatın uygunluğu ve fiyatın içerdiği giderler birlikte incelenir. Miktar artışı, yeni iş kalemi ve maliyet artışına bağlı fiyat farkı birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

Bir inşaatta taraflar birim fiyatlar üzerinde anlaşmış olsa bile ödeme aşamasında önemli uyuşmazlıklar çıkabilir. İş sahibi bütçenin neden aşıldığını sorarken yüklenici yapılan imalatın tamamının hakedişe alınmadığını ileri sürebilir. Uyuşmazlığın nedeni bazen yanlış ölçüm, bazen belirsiz bir iş tarifi, bazen de yetkili onayı alınmadan değiştirilen projedir.

Birim fiyatlı sözleşmenin sağlıklı işlemesi, teklif cetveline fiyat yazılmasından daha fazlasını gerektirir. Hangi işin hangi birimle ölçüleceği, ortak ölçümün nasıl yapılacağı, ilave işin kim tarafından onaylanacağı ve ödeme takvimi başlangıçta belirlenmelidir. Bu makale, özellikle özel inşaat işlerinde iş sahibi, yüklenici ve alt yüklenicinin sözleşmeyi hazırlarken ve uygularken karşılaşabileceği sorunlara odaklanmaktadır.

Birim fiyatlı inşaat sözleşmesinin hukuki niteliği nedir?

İnşaat yapımını üstlenen kişinin belirli bir yapı veya imalat meydana getirmeyi, iş sahibinin de karşılığını ödemeyi üstlendiği ilişki kural olarak eser sözleşmesidir. Türk Borçlar Kanunu’nun 470. maddesi bu sözleşmenin temelini oluşturur. Birim fiyat, bu ilişkinin bedel belirleme yöntemlerinden biridir. [1]

Sözleşmenin adına “birim fiyatlı”, “anahtar teslim” veya “taşeron sözleşmesi” yazılması tek başına bütün hukuki sonuçları belirlemez. İşin kapsamı, ücret maddesi, ekler ve tarafların gerçek ortak iradesi birlikte değerlendirilir. Özellikle toplam rakamın kesin bedel mi yoksa tahmini bütçe mi olduğu açıklığa kavuşturulmalıdır.

Bedel modelinin seçimi bakımından anahtar teslim sözleşme ile birim fiyat arasındaki farklar ayrıca incelenebilir. Buradaki temel mesele ise birim fiyat yöntemi seçildikten sonra ölçüm, onay ve ödeme düzeninin nasıl kurulacağıdır.

Sözleşmenin noterde yapılması gerekir mi?

Yalnızca yapım işi ve para ödemesi içeren olağan bir eser sözleşmesi için genel olarak noter düzenlemesi şartı yoktur. Ancak taşınmaz devri veya satış vaadi içeren bir sözleşme, yalnızca ücretin birim fiyatla hesaplanacağı gerekçesiyle şekil şartından kurtulmaz. Sözleşmenin bütün edimleri incelenmelidir. [1, m. 12]

Yazılılık, şekil zorunluluğundan bağımsız olarak ispat bakımından önemlidir. İmzalı sözleşme, fiyat cetveli ve teknik şartname bulunmadığında hangi işin hangi fiyatla üstlenildiğini ortaya koymak güçleşebilir. Elektronik yazışmaların bulunması da her durumda imzalı bir sözleşmeyle aynı ispat sonucunu doğurmaz; içeriği, gönderenin yetkisi ve uygulanacak ispat kuralları değerlendirilir.

Birim fiyat cetvelinde hangi bilgiler bulunmalıdır?

İş kalemi, ayrıca tanımlanıp ölçülen imalattır. Birim fiyat tarifi, bu imalatın teknik özelliklerini, fiyata dâhil giderleri ve ölçüm esasını açıklar. Metraj ise imalat miktarının metre, metrekare, metreküp, ton veya adet gibi birimlerle belirlenmesidir.

Yalnızca “beton”, “boya” veya “tesisat” yazılması çoğu projede yeterli açıklık sağlamaz. Betonun niteliği, uygulama koşulları; boyanın yüzey hazırlığı ve kat sayısı; tesisatın malzeme ve test kapsamı fiyatı etkileyebilir. Birim fiyat tarifinin proje ve teknik şartnameyle tutarlı olması gerekir.

Malzeme ve işçilik aynı fiyatın içinde mi olmalıdır?

Bu konu tarafların anlaşmasına bağlıdır. Malzemeyi yüklenicinin temin ettiği bir fiyat ile iş sahibinin malzemeyi verdiği işçilik fiyatı aynı kapsamda değildir. İş sahibinin malzeme sağlaması kararlaştırılmışsa teslim zamanı, uygunluk kontrolü, depolama, fire ve artan malzemenin iadesi de düzenlenmelidir.

Aynı giderin hem birim fiyatın içinde hem ayrı bir hakediş satırında hesaplanması mükerrer ödeme doğurabilir. Nakliye, pompa, iskele, vinç, test ve temizlik gibi giderlerin nerede karşılandığı açıkça gösterilmelidir. “Her şey dâhil” ifadesi, birbiriyle çelişen teknik tariflerin yerine geçmez.

Sözleşmedeki toplam tutar kesin üst sınır mıdır?

Birim fiyatlı işte başlangıçtaki miktarlar tahmini olabilir. Gerçekleşen ve ödemeye esas alınan miktarlar değiştikçe toplam bedel de değişebilir. Ancak bundan, yüklenicinin sınırsız miktarda iş yapabileceği veya her harcamasını iş sahibine yükleyebileceği sonucu çıkarılamaz.

Sözleşmede yazan toplam tutarın niteliği belirlenmelidir. “Tahmini keşif bedeli”, “azami bütçe”, “garanti edilen asgari miktar” ve “kesin toplam bedel” farklı anlamlar taşır. Birim fiyatlı hesapla birlikte üst sınır konulmuşsa bu sınıra yaklaşılması hâlinde bildirim ve onay süreci de düzenlenmelidir.

İş sahibi bakımından yalnızca nihai tutarı görmek yeterli değildir. Yapılan iş bedeli, kalan işin tahmini bedeli ve onay bekleyen değişiklikler birlikte izlenmelidir. Böylece bütçe aşımı, iş bittikten sonra ortaya çıkan bir tartışma olmaktan çıkarılabilir.

TBK m. 481 her hakedişte güncel piyasa fiyatını mı gerektirir?

Hayır. TBK m. 481, bedelin önceden belirlenmediği veya yaklaşık belirlendiği durumlarda işin yapıldığı yer ve zamandaki değer ile yüklenicinin giderlerini esas alır. Tarafların bağlayıcı birim fiyat kararlaştırdığı her sözleşmede bu fiyatları güncel piyasa fiyatlarıyla değiştiren genel bir kural değildir. [1]

Toplam miktarın başlangıçta kesin bilinmemesi ile birim fiyatın belirlenmemiş olması farklıdır. Bedel uyuşmazlığında önce hangi fiyatın kararlaştırıldığı araştırılır. Sözleşmede fiyatı bulunmayan bir iş için TBK m. 481’in değerlendirilmesi gerekebilir; ancak öncelikle işin yaptırıldığı, mevcut kapsam dışında olduğu ve ücret talebinin dayanağı ortaya konulmalıdır.

Yaklaşık bedelin aşılması iş sahibine hangi hakları verebilir?

TBK m. 482, başlangıçta yaklaşık belirlenen bedelin iş sahibinin kusuru olmadan aşırı ölçüde aşılmasını düzenler. Her tahmini miktar tablosu kendiliğinden bu madde anlamında yaklaşık bedel anlaşması değildir. Sözleşmenin bütünü incelenmelidir. [1]

Maddede genel olarak dönme; iş sahibinin arsası üzerine yapılan inşaat bakımından ise uygun indirim ve şartları varsa işi durdurarak yapılan kısım için hakkaniyete uygun bedelle fesih imkânı düzenlenmiştir. Kanun burada bütün sözleşmeler için geçerli sabit bir artış yüzdesi belirlemez. İş sahibinin sonradan istediği yeni imalatlarla oluşan bedel artışı da ayrıca değerlendirilir.

Metraj nasıl ölçülür ve belgelendirilir?

Metrajın doğruluğu yalnızca toplam rakamla açıklanamaz. Hangi katta, hangi mahalde ve hangi proje üzerinden ölçüm yapıldığı izlenebilmelidir. Ölçümün teknik kuralları sözleşmede veya atıf yapılan belgelerde belirlenmelidir. Boşlukların düşülmesi, birleşim yerleri, bindirmeler ve farklı imalat sınırları açık olmadığında aynı alan için farklı sonuçlar çıkabilir.

Ataşman, sahadaki ölçüm ve imalat bilgilerini kroki, çizim veya tutanakla kayıt altına alan belgedir. İmalat daha sonra kapanacaksa, kapatılmadan önce kayıt oluşturulması özellikle önemlidir. Zeminin altında kalan tesisat veya sonraki imalatla örtülen bir bölümün miktarını iş bittikten sonra belirlemek daha güç olabilir.

Ölçüm düzeninde şu hususlar belirlenmelidir:

1. Ölçüme hangi taraf temsilcilerinin katılacağı.
2. Ölçüm için ne kadar önce ve hangi yolla bildirim yapılacağı.
3. Ölçümün hangi proje sürümüne ve teknik kurala dayanacağı.
4. Görüş ayrılığının tutanağa nasıl geçirileceği.
5. Kapatılacak imalat için kontrol ve kayıt süreci.
6. Bir temsilcinin ölçüme gelmemesinin nasıl belgeleneceği.
7. Fotoğraf, çizim ve sayısal kayıtların nasıl saklanacağı.

Tek taraflı ölçüm tutanağı tamamen önemsiz değildir; ancak diğer tarafı her durumda kesin olarak bağlamaz. Bildirim, katılım imkânı, teknik dayanak ve sonraki davranışlar birlikte değerlendirilir. Sözleşmede geçerli biçimde kurulmuş bir ortak ölçüm yöntemi, uyuşmazlığın çözümünü kolaylaştırabilir.

Satın alınan malzeme miktarı, ödenecek imalat miktarı mıdır?

Her zaman değildir. Depoya giren malzeme, sahaya sevk edilen miktar ve yapıya uygun biçimde uygulanan miktar farklı olabilir. Satın alma faturası gideri gösterebilir; fakat tek başına bütün malzemenin sözleşme konusu yapıda kullanıldığını kanıtlamaz.

Fire, kayıp, başka projeye aktarım veya yüklenicinin hatası nedeniyle yeniden yapılan imalat ayrıca değerlendirilmelidir. Yüklenicinin kendi kusurundan kaynaklanan söküm ve yeniden yapım, sırf miktar arttığı için iş sahibine ikinci defa fatura edilemez. Ödemeye esas miktar, sözleşme ve işin uygunluğu birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Birim fiyatlı işlerde hakediş hesabı nasıl kurulur?

Temel hesap şöyledir:

İş kalemi bedeli = Ödemeye esas gerçekleşen miktar × Uygulanacak sözleşme birim fiyatı.

Bütün iş kalemleri toplandıktan sonra varsa sözleşmeye uygun fiyat ayarlamaları ve onaylı ilave işler ayrı gösterilir. Önceki hakedişler, avans mahsupları, teminat kesintileri ve vergiler ödeme hesabında kendi kurallarına göre dikkate alınır. Brüt imalat tutarı ile o ay ödenecek net tutar karıştırılmamalıdır.

Kümülatif, yani başlangıçtan itibaren toplamı gösteren hakediş düzenleniyorsa önceki dönem miktarları yeniden ödeme konusu yapılmamalıdır. Aynı imalatın önceki hakedişte hangi satırda bulunduğu izlenebilmelidir. İptal edilen veya düzeltilen kalemler de gerekçesiyle gösterilmelidir.

Hakedişe imza atılması bütün haklardan vazgeçildiği anlamına gelir mi?

Her belge bakımından aynı cevap verilemez. İmzanın ölçümü mü, hesaplamayı mı, ödeme alındığını mı yoksa kesin hesap ve ibra beyanını mı kapsadığı önemlidir. İbra, borcun sona erdirilmesine yönelik anlaşmadır; sıradan bir kontrol imzasıyla aynı işlem değildir.

Geçici hakedişin kesin hesap niteliği taşıyıp taşımadığı ve hangi düzeltmelere açık olduğu sözleşmeden anlaşılmalıdır. Tartışmalı kalem varsa itirazın hangi miktar veya fiyata ilişkin olduğu yazılmalıdır. “Bütün haklarım saklıdır” şeklindeki genel açıklama, sözleşmede öngörülen özel itiraz yönteminin her durumda yerine geçtiği varsayılarak kullanılmamalıdır.

Hakediş belgelerinin hukuki etkisi için inşaat sözleşmelerinde hakediş raporları ve alacağa etkileri başlıklı açıklamalar birlikte değerlendirilebilir. Hakediş, fatura ve banka ödemesi farklı işlemleri gösterir; bunların birbiriyle uyumu kontrol edilmelidir.

Birim fiyatın taşeron işlerine uygulanması ve ödeme ilişkisinin sözleşmede kurulması için alt yüklenici ve taşeron sözleşmesi rehberindeki bedel ve hakediş bölümlerini de inceleyebilirsiniz.

Miktar artışı, ek iş ve fiyat farkı nasıl ayrılır?

Bedel talebinde önce artışın nedenini belirlemek gerekir. Aynı işten daha fazla yapılması, tamamen yeni bir imalat istenmesi ve mevcut imalatın maliyetinin artması aynı hukuki sorun değildir.

Bu ayrım yapılmadan hazırlanan ek bedel talebi, gerçek alacağın da anlaşılmasını güçleştirebilir. Talep her kalem için miktar, fiyat ve dayanak yönünden açıklanmalıdır. Yeni imalat eskisinin yerine yapılıyorsa yapılmayan eski işin hesaptan çıkarılıp çıkarılmadığı da kontrol edilmelidir.

Sözleşmede bulunmayan işin birim fiyatı nasıl belirlenir?

Özel inşaat işlerinde ilk bakılacak yer sözleşmedeki değişiklik ve fiyatlandırma düzenidir. Benzer iş kaleminden uyarlama, maliyet analizi veya tarafların ayrıca anlaşması öngörülmüş olabilir. Sözleşmede kamu birim fiyatlarına atıf varsa hangi yılın, hangi kurumun ve hangi kapsamın esas alınacağı belirlenmelidir.

Yeni fiyatın hesabında yalnızca malzeme faturası değil, işçilik, ekipman, nakliye, genel gider ve kârın sözleşmedeki durumu da önemlidir. Aynı giderin farklı başlıklarla tekrar hesaplanmaması gerekir. Taraflar arasında anlaşma sağlanmamış olması, yüklenicinin tek taraflı fiyatının mutlaka kabul edileceği anlamına gelmez.

Şantiye şefinin veya mimarın talimatı yeterli midir?

Teknik koordinasyon yetkisi ile iş sahibini yeni bedelle borçlandırma yetkisi aynı olmayabilir. Talimatı veren kişinin temsil yetkisi, sözleşmedeki onay sistemi ve iş sahibinin sonraki davranışları incelenir. Her saha görevlisinin bütün ek işleri onaylayabileceği varsayılmamalıdır.

Değişiklik emri, yapılacak değişikliği ve sonuçlarını kayıt altına alan belgedir. İşin tarifi, talep eden ve onaylayan kişi, fiyat yöntemi, miktar, süre etkisi ve ilgili proje sürümü birlikte yazılmalıdır. Sadece “yapılması uygundur” şeklindeki teknik not, bedel ve süre üzerindeki bütün tartışmaları çözmeyebilir.

İşin zamanında veya gereği gibi yapılmasını tehlikeye düşüren koşullarda yüklenicinin bildirim yükümlülüğü de gündeme gelir. TBK m. 472/3 kapsamındaki bu yükümlülük ve sonuçları için inşaat sözleşmelerinde müteahhidin ihbar borcu ayrıca önem taşır. [1]

Malzeme pahalanırsa birim fiyat artırılabilir mi?

Birim fiyatlı sözleşme, yüklenicinin maliyet artışlarını sınırsız biçimde iş sahibine aktarabildiği bir model değildir. Sabit birim fiyat kararlaştırılmışsa olağan maliyet riski kural olarak bu fiyatın içinde değerlendirilir. Miktarın artması ile bir ölçü biriminin maliyetinin artması ayrılmalıdır.

Fiyat ayarlama maddesi bulunuyorsa hangi endeksin, hangi başlangıç ayının ve hangi işlere uygulanacağı incelenir. İşçilik ile malzeme için farklı ağırlıklar belirlenmiş olabilir. Gecikme dönemindeki ayarlamanın nasıl yapılacağı ve gecikmenin kimden kaynaklandığı da ayrıca önem taşır.

Uyarlama, sözleşmenin değişen koşullara göre yeniden düzenlenmesinin istenmesidir. TBK m. 138’in şartları ve eser sözleşmesine ilişkin özel hükümlerle ilişkisi somut sözleşmeye göre değerlendirilir. TBK m. 480/2’deki götürü bedel düzenlemesi, her birim fiyatlı ilişkiye açıklamasız biçimde uygulanmamalıdır. Öngörülemezlik, risk paylaşımı, maliyet değişiminin ağırlığı ve ifanın hangi kayıtlarla sürdürüldüğü önemlidir. [1]

Fiyat ayarlama maddesinde hangi noktalar açık olmalıdır?

Endeksin adı tek başına yeterli olmayabilir. Başlangıç tarihi, hesap dönemi, kapsama alınan maliyetler, sabit kalan pay, artış ve azalışın etkisi ile endeks yayımlanmadığında uygulanacak yöntem belirlenmelidir. Dövizle veya dövize endeksli bedel düşünülüyorsa ayrıca ilgili kambiyo düzenlemelerine uygunluk değerlendirilmelidir.

Bir kamu kurumunun yayımladığı birim fiyat listesinin varlığı, özel sözleşmede kararlaştırılan fiyatların her yıl kendiliğinden değiştiği anlamına gelmez. Böyle bir uygulama isteniyorsa sözleşmedeki atfın kapsamı ve geçerliliği açık olmalıdır.

Kamu ihalesindeki birim fiyat sözleşmesi farklı mıdır?

Evet. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu kapsamındaki yapım işleri, özel kişiler arasındaki sözleşmelerle aynı serbestlik içinde değiştirilemez. Kanunun 6. maddesi sözleşme türlerini, 8. maddesi fiyat farkını, 24. maddesi ise ilave iş ve iş eksilişi çerçevesini düzenler. Kanuni şart ve sınırlar, yalnızca tarafların mutabakatıyla aşılamaz. [2]

Yeni birim fiyat, revize birim fiyat ve fiyat farkı da farklı işlemlerdir. Yeni iş kaleminin fiyatlandırılması ile mevcut kalemdeki miktar değişikliğinin fiyat üzerindeki etkisi ayrı kurallara bağlanabilir. İhale dokümanı, Yapım İşleri Genel Şartnamesi ve ilgili tarihte uygulanacak düzenleme birlikte incelenmelidir.

Kamu İhale Kurumunun 30 Temmuz 2025 tarihli duyurusunda yeni birim fiyat hesabı, fiyat farkı, revize birim fiyat ve hakediş işlemlerinde değişiklikler açıklanmıştır. Duyuru, değişikliklerin ilanı veya duyurusu 1 Eylül 2025 tarihinden sonra yapılan ihaleler ve bunların sözleşmeleri bakımından uygulanacağını belirtmektedir. Bu nedenle yalnızca hakedişin düzenlendiği yıla bakılması yeterli değildir. [3]

Kamu şartnamesindeki bir yöntemin özel sözleşmeye alındığı ileri sürülüyorsa atıf hükmü incelenmelidir. Şartnamenin kamu işleri için mevcut olması, özel kişiler arasındaki her sözleşmeye kendiliğinden uygulanmasını sağlamaz.

Kamu işleri bakımından ihale, sözleşme, iş artışı ve kabul aşamalarının bütünü kamu yapım işleri sözleşmeleri rehberinde ele alınmaktadır.

Hakediş ödenmezse veya imalat ayıplıysa ne yapılır?

Öncelikle alacağın muaccel, yani ödenmesi istenebilir hâle gelip gelmediği belirlenmelidir. TBK m. 479’daki temel kural teslimle muacceliyettir; tarafların geçerli bir hakediş ve ara ödeme takvimi kurmuş olması ayrıca değerlendirilir. Fatura düzenlenmesi, her durumda tek başına vadenin geldiğini göstermez. [1]

Ödeme talebinde sözleşme maddesi, hakediş dönemi, onay durumu, yapılan ödeme ve kalan bakiye açıkça gösterilmelidir. Temerrüt, borcun zamanında yerine getirilmemesinin hukuki sonuçlarını doğuran durumdur. İhtar gerekip gerekmediği, belirli vade ve sözleşme hükümleri dikkate alınarak incelenir.

Ödeme yapılmadığı gerekçesiyle işin derhâl bırakılması her durumda hukuka uygun değildir. İfadan kaçınma, süre verme, fesih veya tazminat seçenekleri somut sözleşmeye göre değerlendirilmelidir. Şantiyenin korunması ve yapılan işin kayıt altına alınması da ihmal edilmemelidir.

Ayıplı iş için ödeme ve bildirim nasıl değerlendirilir?

Miktarın doğru olması, imalatın sözleşmeye uygun olduğu anlamına gelmez. Kalite eksikliği veya teknik uygunsuzluk varsa TBK’nin ayıba ilişkin hükümleri çerçevesinde inceleme yapılır. İş sahibinin gözden geçirme ve bildirim yükümlülükleri önem taşır. [1, m. 474–478]

İş sahibinin bütün ödemeyi gerekçesiz biçimde durdurması ile somut uygunsuzluk nedeniyle hak ileri sürmesi aynı değildir. Tartışmalı imalat, kusurun niteliği ve talebin kapsamı belirlenmelidir. Bildirim süreci için inşaat sözleşmelerinde ayıp bildirimi hakkındaki açıklamalar dikkate alınabilir.

İş sahibi devam eden işi gerekçe göstermeden sona erdirmek istiyorsa yalnızca gerçekleşen miktarı ödeyerek her durumda sorumluluktan kurtulacağı söylenemez. TBK m. 484 uyarınca tazminat karşılığı fesih şartları gündeme gelebilir. Bu konu iş sahibinin inşaat sözleşmesini gerekçe göstermeden feshetmesi başlığında ayrıca ele alınmaktadır. [1]

Uyuşmazlık çıkarsa hangi belgeler hazırlanmalıdır?

Alacak hesabı teknik ve hukuki incelemeyi birlikte gerektirebilir. Önce sözleşmedeki ödeme hakkı belirlenmeli, sonra hangi miktara hangi fiyatın uygulanacağı hesaplanmalıdır. Bilirkişiye yalnızca fatura toplamı sunulması, sahadaki işin ve sözleşme kapsamının anlaşılması için yeterli olmayabilir.

Hazırlanacak dosyada imzalı sözleşme ve ekleri, başlangıç ve revize projeler, birim fiyat cetvelleri, ölçüm tutanakları, ataşmanlar, değişiklik onayları, hakedişler, itirazlar, faturalar, banka kayıtları ve teslim belgeleri birlikte bulunmalıdır. Belgeler tarihe ve iş kalemine göre eşleştirilmelidir.

İmalatın kapanması, sökülmesi veya başka yüklenici tarafından değiştirilmesi nedeniyle delilin kaybolması ihtimali varsa HMK m. 400 ve devamındaki delil tespiti değerlendirilebilir. Delil tespiti, alacağın kesin olarak kabul edildiği bir karar değildir; ileride yapılacak incelemede kullanılacak mevcut durumun korunmasına hizmet eder. [4]

Görevli mahkeme ve arabuluculuk nasıl belirlenir?

Her inşaat alacağı ticaret mahkemesinde görülmez. Tarafların sıfatı, işin ticari işletmeyle bağlantısı ve işlemin tüketici işlemi olup olmadığı incelenir. Buna göre asliye hukuk, asliye ticaret veya tüketici yargısı gündeme gelebilir. Tüketici uyuşmazlıklarında hakem heyeti kapsamı da ayrıca kontrol edilmelidir.

Ticari nitelikteki belirli para alacağı davalarında ve istisnaları dışında tüketici mahkemesinde görülecek uyuşmazlıklarda dava öncesi arabuluculuk gerekebilir. Bu inceleme, başvurunun türüne göre yapılmalıdır. Sözleşmedeki tahkim veya yetki hükmünün geçerliliği de ayrıca değerlendirilir. [5]

Hakediş alacağında zamanaşımı ne kadardır?

Eser sözleşmesinden doğan alacaklarda TBK m. 147/6’daki beş yıllık süre temel düzenlemedir; maddede yüklenicinin ağır kusurlu ifa etmeme hâline ilişkin istisna bulunur. Yüklenicinin iş bedeli talebi ile iş sahibinin ayıp veya başka bir sorumluluk talebi aynı başlık altında değerlendirilmemelidir. [1]

Başlangıçta TBK m. 149 uyarınca muacceliyet önemlidir. Ayrı vadelerle ödenen hakedişlerde her alacağın vadesi ayrıca incelenebilir. Ayıptan doğan taleplerin TBK m. 478’deki özel süreleri de farklıdır. Noter ihtarı gönderilmesinin zamanaşımını her durumda kestiği düşünülmemelidir; kesilme ve durma sebepleri ayrıca kontrol edilmelidir.

İki karşılaştırmalı örnek

Karşılaştırmalı örnek 1: Gerçek miktar artışı ile hatalı imalatın tekrarı

Birinci durum: Sözleşmede uygun biçimde tamamlanan yüzey kaplaması için 800 TL/m² belirlenmiştir. Başlangıç tahmini 1.000 m² iken ortak ölçümde sözleşme kapsamına uygun 1.150 m² imalat tespit edilir. Toplam tutarın tahmini olduğu ve üst sınır bulunmadığı varsayımında kalem bedeli 920.000 TL olur. Başlangıç hesabına göre 120.000 TL fark, miktardan kaynaklanır.

İkinci durum: Aynı işte uygun imalat 1.000 m²’dir. Yüklenici kendi uygulama hatası nedeniyle 150 m² alanı söküp yeniden yapmıştır. Bu tekrar, ayrıca ödeme gerektiren bağımsız bir iş olarak onaylanmamıştır. Salt yeniden çalışma yapılmış olması, miktarı 1.150 m² sayarak ücret istemeyi haklı kılmaz.

Karşılaştırma: Birim fiyat yönteminde ödeme, toplam emek veya tüketim miktarından değil, sözleşmeye göre ödemeye esas imalattan hareketle belirlenir. Hesaplar anlatım amaçlıdır; vergi, fiyat farkı ve kesintiler dâhil değildir.

Karşılaştırmalı örnek 2: Mevcut fiyatın uygulanması ile yeni iş kaleminin fiyatlandırılması

Birinci durum: İş sahibi, aynı teknik özellikteki boru hattının onaylı projede uzatılmasını ister. Mevcut tarif, döşeme koşulları ve kapsanan giderler değişmemiştir. Artan miktarın sözleşmeye uygun onayıyla mevcut birim fiyat üzerinden hesap gündeme gelir.

İkinci durum: İş sahibi, hattın farklı malzemeden, farklı çapta ve özel yangın dayanımı koşullarına uygun yapılmasını ister. İş artık önceki tarifle aynı değildir. Eski birim fiyatın otomatik uygulanması yerine değişikliğin kapsamı ve uygun fiyat yöntemi belirlenmelidir.

Karşılaştırma: İlk durumda esas sorun miktardır. İkinci durumda teknik nitelik ve fiyat tarifi de değişmiştir. Her iki durumda yetkili onayı ve süre etkisinin kaydı önemlidir; birim fiyat cetvelinde bir satır bulunması bütün değişiklikleri o satıra dâhil etmez.

Sık sorulan sorular

1. Birim fiyatlı sözleşmede toplam bedel kesin midir?

Her zaman değildir. Toplam bedel ödemeye esas miktarlara göre değişebilir. Ancak sözleşmede üst sınır, kesin bedel veya asgari miktar taahhüdü varsa bunlar ayrıca değerlendirilir. Toplam rakamın yanındaki nitelendirme ve diğer hükümler birlikte okunmalıdır.

2. Birim fiyat sabitse yüklenici hiç ek ücret isteyemez mi?

İsteyebilir; fakat talebin dayanağı belirlenmelidir. Aynı işin uygun miktar artışı, onaylı yeni iş veya uygulanabilir fiyat ayarlaması farklı sebeplerdir. Sabit fiyat, her yeni işi ücretsiz yapma yükümlülüğü anlamına gelmez.

3. Malzeme faturası bütün iş bedelini kanıtlar mı?

Tek başına kanıtlamaz. Malzemenin ilgili işte kullanılması, sözleşmedeki tarife uygunluğu ve ölçüm esasları ayrıca incelenir. Satın alınan miktar ile ödemeye esas tamamlanmış imalat miktarı aynı olmayabilir.

4. İş sahibi ölçüme gelmezse yüklenicinin ölçümü kesinleşir mi?

Kendiliğinden kesinleştiği söylenemez. Sözleşmedeki ölçüm ve bildirim yöntemi, çağrının ulaşıp ulaşmadığı ve teknik kayıtlar incelenir. Tek taraflı tutanağın fotoğraf, çizim ve diğer belgelerle desteklenmesi önemlidir.

5. Sözlü istenen ek işin bedeli alınabilir mi?

Her durumda alınamaz veya alınabilir şeklinde kesin cevap verilemez. Siparişin varlığı, temsil yetkisi, şekil ve ispat kuralları, sözleşmedeki onay sistemi ve iş sahibinin davranışları değerlendirilir. Yazılı onay, kapsam ve fiyat anlaşması uyuşmazlık riskini azaltır.

6. Hakediş imzalandıysa sonradan itiraz mümkün müdür?

Belgenin niteliğine ve sözleşmeye bağlıdır. Geçici hakediş, kesin hesap, ödeme makbuzu ve ibra farklı sonuçlar doğurabilir. İtiraz yöntemi ve süresi varsa bunlara uyulmalı; tartışılan kalem açıkça gösterilmelidir.

7. Kamu birim fiyatları özel sözleşmede zorunlu mudur?

Genel olarak kendiliğinden zorunlu değildir. Tarafların bunlara atıf yapıp yapmadığı ve atfın kapsamı önemlidir. Fiyatı belirlenmemiş işlerin bedel tespitinde değerlendirme yapılması ile mevcut sözleşme fiyatının otomatik değiştirilmesi aynı şey değildir.

8. Metraj az çıkarsa yüklenici başlangıçtaki toplamı isteyebilir mi?

Gerçek miktara göre ödeme kararlaştırılmışsa kural olarak gerçekleşen miktar esas alınır. Ancak garanti edilen asgari miktar, iş eksiltme, kapsamın başkasına verilmesi veya fesih hükümleri farklı sonuçlar doğurabilir. Sadece tahmini miktarın yazılmış olması mutlaka alım garantisi değildir.

9. Enflasyon nedeniyle birim fiyat otomatik artar mı?

Hayır. Sözleşmedeki fiyat ayarlama hükmü veya koşulları oluşmuş kanuni bir talep değerlendirilmelidir. Maliyet artışının varlığı, tek taraflı fiyat değişikliğini kendiliğinden haklı kılmaz. Artışın sözleşmeye ve işe etkisi somutlaştırılmalıdır.

10. Alacak için dava açmadan önce delil tespiti gerekir mi?

Her dosyada zorunlu değildir. Ancak yapılan imalat değişecek, kapanacak veya sökülecekse mevcut durumun korunması önemli olabilir. Delil tespitinin gerekli olup olmadığı hukuki yarar ve delilin kaybolma riski üzerinden değerlendirilir.

Sözleşme imzalanmadan önce son kontrol

İş sahibi toplam bütçenin hangi koşullarda değişebileceğini, yüklenici ise hangi imalatın hangi kayıtla ödeneceğini bilmelidir. Teknik tarif, ölçüm ve hakediş maddeleri birbirinden kopuk hazırlanmamalıdır. Proje değişikliklerinde yetkili onayı, fiyat ve süre etkisi aynı işlem içinde ele alınmalıdır.

Hukuki destek; sözleşme hükümlerinin düzenlenmesi, birim fiyat cetveli ile teknik şartnamenin uyumunun kontrolü, değişiklik taleplerinin yazılılaştırılması ve alacak belgelerinin hazırlanması bakımından yarar sağlar. Teknik miktar hesabında mühendis veya mimarın değerlendirmesiyle hukuki incelemenin birlikte yürütülmesi gerekebilir.

Hukuki kaynaklar

1. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat. İlgili hükümler: m. 12, 19, 26, 117, 138, 147, 149 ve 470–484.
2. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu, Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat. Özellikle m. 4, 6, 8 ve 24. Kamu İhale Kurumu mevzuat sayfası, sözleşmeler ve ilgili ikincil düzenlemeler.
3. 30 Temmuz 2025 tarihli Kamu İhale Mevzuatında Değişiklik Duyurusu, Kamu İhale Kurumu. Yeni ve revize birim fiyat, fiyat farkı, hakediş işlemleri ve geçiş kapsamı.
4. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat. Özellikle m. 400 ve devamı, delil tespiti.
5. Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı, dava şartı arabuluculuk açıklamaları. Ticari ve tüketici uyuşmazlıklarında başvuru çerçevesi; ilgili kanunlar TTK m. 5/A ve TKHK m. 73/A.