CMK 123 Muhafaza Altına Alma ve Elkoyma: Hangi Eşyaya Elkonulur?

Ceza soruşturmasında bir eşyanın delil niteliği taşıdığı veya müsadere konusu olabileceği düşünülüyorsa, o eşya ya da malvarlığı değeri güvence altına alınabilir. CMK 123, hangi değerlerin muhafaza altına alınabileceğini ve kişinin bunları kendiliğinden teslim etmemesi hâlinde elkoyma yoluna başvurulabileceğini düzenler.

Maddenin uygulanması yalnız eşyanın geçici olarak alınmasından ibaret değildir. İşlemin konusu, amacı, tutanağı ve eşyanın kıymeti daha sonraki itirazlar ile iade veya müsadere değerlendirmesi bakımından önem taşır.

CMK 123 güncel madde metni

Eşya veya kazancın muhafaza altına alınması ve bunlara elkonulması

Madde 123 – (1) İspat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri, muhafaza altına alınır.

(2) Yanında bulunduran kişinin rızasıyla teslim etmediği bu tür eşyaya elkonulabilir.

(3) (Ek: 27/12/2020-7262/19 md.) Muhafaza altına alınan veya elkonulan eşya ya da malvarlığı değerlerinin kıymeti tespit edilir.

CMK 123’ün amacı ve kapsamı

Düzenlemenin iki temel amacı vardır. Birincisi, soruşturma veya kovuşturmada gerçeğin ortaya çıkarılmasına yarayabilecek delilin kaybolmasını, değiştirilmesini ya da erişilemez hâle gelmesini önlemektir. İkincisi, ileride eşya veya kazanç müsaderesine karar verilmesi ihtimalinde ilgili malvarlığı değerini korumaktır.

Bu nedenle her eşya CMK 123 kapsamında alınamaz. Eşyanın somut ceza muhakemesiyle bağlantısı kurulmalı; delil olarak yararlı olabileceği veya müsadere konusu oluşturabileceği ortaya konulmalıdır. Sırf kişide bulunması, tek başına yeterli bir hukuki gerekçe değildir.

Hangi eşya ve malvarlığı değerleri kapsama girer?

İspat aracı olarak yararlı görülen belge, dijital cihaz, kayıt, araç, suçta kullanıldığı veya suçtan elde edildiği değerlendirilen eşya ve ekonomik değerler maddenin kapsamına girebilir. Ancak eşyanın niteliği ile soruşturulan olay arasındaki bağ somutlaştırılmalıdır.

Dijital cihazın fiziksel olarak alınması, cihazdaki bütün verilerin sınırsız biçimde incelenebileceği anlamına gelmez. Arama, kopyalama ve inceleme işlemlerinin kendi yasal koşulları bulunur. Aramanın genel şartları için koruma tedbiri olarak arama ve çeşitleri yazısı ayrıca incelenebilir.

Muhafaza altına alma ile elkoyma arasındaki fark

Kişi, istenen eşyayı rızasıyla teslim ederse eşya muhafaza altına alınır. Teslimin rızaya dayanıp dayanmadığı, daha sonra çıkabilecek uyuşmazlıkları önlemek için tutanakta açık biçimde gösterilmelidir.

Kişi eşyayı teslim etmezse, kanuni şartları bulunan eşya hakkında elkoyma uygulanabilir. Elkoyma, mülkiyeti kendiliğinden devretmez; eşya üzerindeki tasarruf yetkisini ceza muhakemesinin amacı doğrultusunda geçici olarak sınırlar. Nihai müsadere ise ayrı bir yargısal değerlendirmeyi gerektirir.

CMK 123, elkoymaya konu olabilecek değerleri tanımlar. Kararı verecek merci, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ve hâkim onayı gibi usul koşulları Kanunun devam eden maddelerinde düzenlenir. Banka hesabı ve elektronik ödeme araçlarına ilişkin özel düzenleme için CMK 128/A banka hesabının askıya alınması ve elkoyma yazısına bakılabilir.

Eşyanın kıymeti neden tespit edilir?

Üçüncü fıkra uyarınca muhafaza altına alınan veya elkonulan eşya ya da malvarlığı değerinin kıymeti tespit edilmelidir. Bu kayıt; eşyanın korunması, değer kaybı iddiası, iade, tasfiye ve olası tazminat tartışmaları bakımından önemlidir.

Kıymet tespiti yapılırken eşyanın türü, miktarı, ayırt edici özellikleri ve mevcut durumu tutanakla belirlenmelidir. Seri numarası, marka-model, fiziksel durum veya miktar gibi bilgiler mümkün olduğu ölçüde kayda geçirilmelidir. Eşyanın teslim alındığı andaki hâli de fotoğraf ya da başka uygun yöntemlerle belgelenebilir.

Elkoyma sırasında hangi belgeler kontrol edilmelidir?

• İşlemin dayanağı olan karar veya yazılı emir,
• Elkonulan veya muhafaza altına alınan eşyanın ayrıntılı listesi,
• İşlemin yeri, tarihi ve saati,
• Eşyayı teslim eden ya da yanında bulunduran kişinin beyanı,
• Rıza ile teslim varsa bunun açık kaydı,
• Eşyanın fiziksel durumu, miktarı ve kıymetine ilişkin tespit,
• Tutanağın bir örneğinin ilgili kişiye verilip verilmediği.

Tutanakta eksiklik, eşyanın olayla ilgisiz olması, kapsamın belirsiz bırakılması veya usule aykırı işlem iddiası varsa konu gecikmeden dosya üzerinden değerlendirilmelidir. Elkoymanın haksız olduğu düşünülüyorsa somut olaya göre itiraz, iade talebi ve diğer hukuki yollar gündeme gelebilir. Koruma tedbirleri nedeniyle tazminatın genel çerçevesi haksız arama ve elkoyma sebebiyle tazminat yazısında ele alınmıştır.

Rıza ile teslim nelere dikkat edilerek yapılmalıdır?

Rıza, belirli eşya bakımından açık ve serbest iradeye dayanmalıdır. Hangi eşyanın hangi amaçla teslim edildiği, kaç parça olduğu ve teslim anındaki durumu tutanakta gösterilmelidir. Boş veya içeriği belirsiz bir belge imzalanmamalı; tutanağın okunması ve bir örneğinin alınması istenmelidir.

Rıza ile teslim, eşyanın müsadere edildiği veya mülkiyetinden vazgeçildiği anlamına gelmez. Ceza muhakemesindeki ihtiyaç ortadan kalktığında eşyanın iadesi ayrıca değerlendirilir.

Sık sorulan sorular

CMK 123 kapsamında her eşyaya elkonulabilir mi?

Hayır. Eşyanın delil olarak yararlı görülmesi veya eşya ya da kazanç müsaderesine konu olabilecek nitelikte bulunması gerekir. İşlem ile soruşturulan olay arasında somut bağlantı kurulmalıdır.

Eşya rızayla verilirse yine elkoyma sayılır mı?

CMK 123 bakımından rıza ile teslim edilen eşya muhafaza altına alınır. Kişi teslim etmezse ve kanuni koşullar varsa elkoyma uygulanabilir.

Elkonulan eşyanın değeri belirlenmek zorunda mı?

Evet. Maddenin üçüncü fıkrası, muhafaza altına alınan veya elkonulan eşya ya da malvarlığı değerinin kıymetinin tespit edilmesini öngörür.

Telefon veya bilgisayarın alınması bütün verilerin incelenmesine izin verir mi?

Hayır. Cihazın muhafaza altına alınması veya cihaza elkonulması ile dijital verilerin aranması ve incelenmesi aynı işlem değildir. Her tedbirin kendi kapsamı ve usul koşulları gözetilmelidir.

Elkoyma mülkiyetin devri anlamına gelir mi?

Hayır. Elkoyma geçici bir koruma tedbiridir. Eşyanın müsaderesi, iadesi veya başka şekilde tasfiyesi ayrı hukuki koşullara ve karara bağlıdır.

Tutanağın bir örneği istenebilir mi?

İşleme konu eşyanın ayrıntılarını ve yapılan tespitleri görebilmek için tutanak örneğinin alınması önemlidir. Eksik veya yanlış bilgi varsa bunun derhâl kayda geçirilmesi istenmelidir.

Elkonulan eşya ne zaman geri verilir?

Eşyanın delil olarak korunmasına veya müsadere ihtimali için elde tutulmasına artık ihtiyaç kalmadığında iade değerlendirilir. İadenin zamanı ve mercii dosyanın aşamasına ve eşyanın niteliğine göre belirlenir.

Delil veya müsadere konusu eşya üçüncü kişinin elindeyse, bu kişinin eşyayı gösterme ve teslim yükümlülüğü ile kaçınmanın sonuçları CMK 124 eşyayı teslim etmeme yazısında ele alınmıştır.

Elkoymanın hangi makam tarafından karara bağlanacağı, gecikmesinde sakınca hâlindeki yazılı emir ve 24–48 saatlik hâkim onayı süreleri CMK 127 elkoyma kararı yazısında ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

Eşyaya delil olarak artık ihtiyaç kalmadığında veya müsadere edilmeyeceği anlaşıldığında geri verme koşulları, başvuru mercii ve ret kararına itiraz yolu CMK 131 elkonulan eşyanın iadesi incelemesinde açıklanmıştır.

Elkonulan eşyanın bozulma veya ciddi değer kaybı tehlikesinde nasıl korunacağı, satılabileceği hâller ve teminatla geçici teslim koşulları CMK 132 elkonulan eşyanın muhafazası yazısında açıklanmıştır.

Sonuç

CMK 123, delil değeri bulunan veya müsadere konusu olabilecek eşyanın korunmasını sağlar. Rıza ile teslimde muhafaza altına alma, teslim edilmeyen eşya bakımından ise kanuni koşulları varsa elkoyma gündeme gelir. Eşyanın olayla bağlantısı, işlem tutanağı ve kıymet tespiti somut dosyada birlikte incelenmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.