CMK 123 Muhafaza Altına Alma ve Elkoyma: Hangi Eşyaya Elkonulur?

Ceza soruşturmasında yetkili makam, delil niteliği taşıyan veya müsadere kapsamına giren eşya ya da malvarlığı değerini güvence altına alır. CMK 123, hangi değerlerin muhafaza altına alınacağını düzenler. Kişi bu değerleri kendiliğinden teslim etmezse yetkili makam elkoyma yoluna başvurur.

Madde yalnız eşyanın geçici olarak alınmasını düzenlemez. İşlemin konusu, amacı, tutanağı ve eşyanın kıymeti daha sonraki itirazlar ile iade veya müsadere değerlendirmesi bakımından önem taşır.

CMK 123 güncel madde metni

Eşya veya kazancın muhafaza altına alınması ve bunlara elkonulması

Madde 123 – (1) İspat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri, muhafaza altına alınır.

(2) Yanında bulunduran kişinin rızasıyla teslim etmediği bu tür eşyaya elkonulabilir.

(3) (Ek: 27/12/2020-7262/19 md.) Muhafaza altına alınan veya elkonulan eşya ya da malvarlığı değerlerinin kıymeti tespit edilir.

CMK 123’ün amacı ve kapsamı

Düzenlemenin iki temel amacı vardır. Birincisi, soruşturma veya kovuşturmada gerçeği ortaya çıkarmaya yarayan delilin kaybolmasını, değişmesini ya da erişim dışı kalmasını önlemektir. İkincisi, mahkemenin ileride eşya veya kazanç müsaderesine karar verme ihtimaline karşı ilgili malvarlığı değerini korumaktır.

Bu nedenle yetkili makam her eşyayı CMK 123 kapsamında alamaz. Yetkili makam, eşyanın somut ceza muhakemesiyle bağlantısını kurmalıdır. Ayrıca eşyanın delil olarak yararlı olabileceğini veya müsadere konusu oluşturabileceğini göstermelidir. Sırf kişide bulunması, tek başına yeterli bir hukuki gerekçe değildir.

Hangi eşya ve malvarlığı değerleri kapsama girer?

Tedbir bir araç üzerinde uygulanmışsa, uyuşturucu dosyasında araca elkoyma ile müsadere arasındaki ayrımı anlatan yazımızda araç sahibi ve üçüncü kişiler bakımından yapılacak belge incelemesini bulabilirsiniz.

Madde; ispat açısından yararlı belge, dijital cihaz, kayıt ve araçları kapsar. Failin suçta kullandığı veya suçtan kazandığı eşya ile ekonomik değerler de kapsama girer. Ancak yetkili makam, eşyanın niteliği ile soruşturulan olay arasındaki bağı somutlaştırmalıdır.

Yetkili makamın dijital cihazı fiziksel olarak alması, cihazdaki bütün verileri sınırsız biçimde inceleyebileceği anlamına gelmez. Arama, kopyalama ve inceleme işlemlerinin kendine özgü yasal koşulları vardır. Koruma tedbiri olarak arama ve çeşitleri yazısı, aramanın genel şartlarını ayrıca açıklar.

Muhafaza altına alma ile elkoyma arasındaki fark

Kişi, yetkili makamın istediği eşyayı rızasıyla teslim ederse makam eşyayı muhafaza altına alır. Tutanak, teslimin rızaya dayanıp dayanmadığını açık biçimde göstermelidir. Bu kayıt, daha sonra çıkacak uyuşmazlıkları önler.

Kişi eşyayı teslim etmezse yetkili makam, kanuni şartları taşıyan eşyaya elkoyar. Elkoyma, mülkiyeti kendiliğinden devretmez; eşya üzerindeki tasarruf yetkisini ceza muhakemesinin amacı doğrultusunda geçici olarak sınırlar. Nihai müsadere ise ayrı bir yargısal değerlendirmeyi gerektirir.

CMK 123, elkoyma kapsamına giren değerleri tanımlar. Kanunun devam eden maddeleri; kararı verecek mercii, gecikmesinde sakınca bulunan hâlleri ve hâkim onayı gibi usul koşullarını düzenler. CMK 128/A banka hesabının askıya alınması ve elkoyma yazısı, banka hesabı ve elektronik ödeme araçlarına ilişkin özel düzenlemeyi açıklar.

Kıymet tespiti neden önemlidir?

Üçüncü fıkra uyarınca yetkili makam, muhafaza altına aldığı veya elkonulan eşya ya da malvarlığı değerinin kıymetini tespit etmelidir. Bu kayıt; eşyanın korunması, değer kaybı iddiası, iade, tasfiye ve olası tazminat tartışmaları bakımından önemlidir.

Kıymet tespitini yapan görevli; eşyanın türünü, miktarını, ayırt edici özelliklerini ve mevcut durumunu tutanağa yazmalıdır. Görevli; seri numarası, marka-model, fiziksel durum veya miktar gibi bilgileri mümkün olduğu ölçüde kayda geçirmelidir. Görevliler, eşyanın teslim anındaki hâlini fotoğraf veya başka uygun yöntemlerle belgeler.

Elkoyma tutanağında hangi bilgiler yer alır?

• İşlemin dayanağı olan karar veya yazılı emir,
• Elkonulan veya muhafaza altına alınan eşyanın ayrıntılı listesi,
• İşlemin yeri, tarihi ve saati,
• Eşyayı teslim eden ya da yanında bulunduran kişinin beyanı,
• Rıza ile teslim varsa bunun açık kaydı,
• Eşyanın fiziksel durumu, miktarı ve kıymetine ilişkin tespit,
• Tutanağın bir örneğinin ilgili kişiye verilip verilmediği.

Tutanakta eksiklik veya usule aykırılık gören kişi, dosyayı gecikmeden inceletmelidir. Eşyanın olayla ilgisiz olması veya kapsamın belirsiz kalması da ayrıca değerlendirme gerektirir. Elkoymanın haksız olduğunu düşünen kişi, somut olaya göre itiraz eder veya eşyanın iadesini ister. Diğer hukuki yollar da gündeme gelir. Haksız arama ve elkoyma sebebiyle tazminat yazısı, koruma tedbirlerinden doğan tazminatın genel çerçevesini açıklar.

Rıza ile teslimde nelere dikkat etmek gerekir?

Rıza, belirli eşya bakımından açık ve serbest iradeye dayanmalıdır. Tutanak; eşyanın teslim amacını, parça sayısını ve teslim anındaki durumunu göstermelidir. İlgili kişi boş veya içeriği belirsiz bir belgeyi imzalamamalıdır. Tutanağı okumalı ve bir örneğini istemelidir.

Rıza ile teslim, eşyanın müsadere edildiği veya mülkiyetinden vazgeçildiği anlamına gelmez. Ceza muhakemesindeki ihtiyaç ortadan kalktığında yetkili makam, eşyanın iadesini ayrıca değerlendirir.

Sık sorulan sorular

CMK 123 kapsamında her eşyaya elkoymak mümkün mü?

Hayır. Eşya, delil açısından yarar taşımalı veya eşya ya da kazanç müsaderesinin kapsamına girmelidir. Yetkili makam, işlem ile soruşturulan olay arasında somut bağlantı kurmalıdır.

Rıza ile teslim elkoyma mıdır?

CMK 123 bakımından yetkili makam, kişinin rızasıyla teslim ettiği eşyayı muhafaza altına alır. Kişi teslimden kaçınırsa ve kanuni koşullar varsa makam eşyaya elkoyar.

Eşyanın kıymetini tespit etmek zorunlu mu?

Evet. Maddenin üçüncü fıkrası, yetkili makamın muhafaza altındaki veya elkoyma konusu eşyanın kıymetini tespit etmesini öngörür.

Telefon veya bilgisayarın alınması bütün verilerin incelenmesine izin verir mi?

Hayır. Cihazın muhafaza altına alınması veya cihaza elkonulması ile dijital verilerin aranması ve incelenmesi aynı işlem değildir. Her tedbirin kendi kapsamı ve usul koşulları gözetilmelidir.

Elkoyma mülkiyetin devri anlamına gelir mi?

Hayır. Elkoyma geçici bir koruma tedbiridir. Eşyanın müsaderesi, iadesi veya başka şekilde tasfiyesi ayrı hukuki koşullara ve karara bağlıdır.

Tutanak örneğini nasıl alırım?

İlgili kişi, eşyanın ayrıntılarını ve görevlilerin tespitlerini görmek için tutanak örneğini almalıdır. Eksik veya yanlış bilgi varsa bunun derhâl kayda geçirilmesi istenmelidir.

Eşyanın iade zamanı nedir?

Delil veya müsadere amacı ortadan kalktığında yetkili makam, eşyanın iadesini değerlendirir. Dosyanın aşaması ve eşyanın niteliği, iadenin zamanını ve görevli mercii belirler.

Delil veya müsadere konusu eşya üçüncü kişinin elindeyse CMK 124 eşyayı teslim etmeme yazısı, gösterme ve teslim yükümlülüğünü açıklar. Yazı ayrıca teslimden kaçınmanın sonuçlarını ele alır.

CMK 127 elkoyma kararı yazısı, kararı verecek makamı ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerdeki yazılı emri açıklar. Yazıda 24–48 saatlik hâkim onayı süreleri de yer alır.

CMK 131 elkonulan eşyanın iadesi incelemesi, geri verme koşullarını ve başvuru merciini açıklar. İnceleme, ret kararına karşı itiraz yolunu da gösterir.

CMK 132 elkonulan eşyanın muhafazası yazısı, bozulma veya değer kaybı tehlikesindeki eşyanın nasıl korunacağını açıklar. Yazı, satış hâllerini ve teminatla geçici teslim koşullarını da ele alır.

Esas hüküm müsadere veya iade konusunu karara bağlamamışsa CMK 256 müsadere başvurusu yazısı, özel başvuru yolunu açıklar.

Sonuç

CMK 123, delil değeri taşıyan veya müsadere kapsamına giren eşyanın korunmasını sağlar. Rıza ile teslimde muhafaza altına alma, teslim edilmeyen eşya bakımından ise kanuni koşulları varsa elkoyma gündeme gelir. Hukuki değerlendirme; eşyanın olayla bağlantısını, işlem tutanağını ve kıymet tespitini somut dosya kapsamında birlikte ele almalıdır.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Bu içerik, somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu hakkında ayrıca değerlendirme yapılmasını gerektirir; hukuki görüşün yerini tutmaz.