Bir ceza soruşturmasında etkili savunma yapabilmek için isnadı ve dosyadaki delilleri bilmek gerekir. CMK 153, müdafiin soruşturma dosyasını inceleme ve belgelerden örnek alma yetkisini; bu yetkinin hangi şartlarda kısıtlanabileceğini düzenler.

Uygulamada “gizlilik kararı” denilen işlem çoğu kez CMK 153 kapsamındaki kısıtlama kararıdır. Bu karar her soruşturmada ve savcılığın tek başına vereceği bir emirle uygulanamaz.

CMK 153 Güncel Madde Metni

Müdafiin dosyayı inceleme yetkisi

Madde 153 – (Değişik: 2/12/2014-6572/44 md.)

(1) Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir.

(2) Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Bu karar ancak aşağıda sayılan suçlara ilişkin yürütülen soruşturmalarda verilebilir:

a) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;

1. Kasten öldürme (madde 81, 82, 83),

2. Cinsel saldırı (birinci fıkra hariç, madde 102),

3. Çocukların cinsel istismarı (madde 103),

4. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),

5. Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (madde 220),

6. Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 307, 308),

7. Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315, 316),

8. Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 326, 327, 328, 329, 330, 331, 333, 334, 335, 336, 337).

b) 10/7/1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları.

c) 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 160 ıncı maddesinde tanımlanan zimmet suçu.

d) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda tanımlanan suçlar.

(3) Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak ile bilirkişi raporları ve adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adlî işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında, ikinci fıkra hükmü uygulanmaz.

(4) Müdafi, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir; bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız olarak alabilir.

(5) Bu maddenin içerdiği haklardan suçtan zarar görenin vekili de yararlanır.

Dosya İnceleme Hakkı Neleri Kapsar?

Müdafi, soruşturma evresinde dosyanın içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin örneğini harç ödemeden alabilir. Bu yetki, savunmanın isnadı öğrenmesi, delilleri değerlendirmesi ve gerekli başvuruları zamanında yapabilmesi için tanınmıştır.

İnceleme, dosyadaki her bilginin kamuya açıklanabileceği anlamına gelmez. Soruşturma evresinin gizliliği devam eder; elde edilen bilgi ve belgeler savunma görevi kapsamında ve kişisel veriler gözetilerek kullanılmalıdır.

Kısıtlama Kararı Hangi Şartlarda Verilebilir?

Dosya inceleme hakkının kısıtlanabilmesi için öncelikle soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi ihtimali bulunmalıdır. Cumhuriyet savcısı kısıtlama isteyebilir; kararı hâkim verir. Sadece soruşturmanın gizli olduğu yönündeki genel ifade, tek başına bu yetkinin kullanılmasını engellemez.

Ayrıca kısıtlama yalnız CMK 153/2’de sınırlı olarak sayılan suçlara ilişkin soruşturmalarda mümkündür. Kasten öldürme, belirli cinsel suçlar, uyuşturucu ticareti, örgüt suçu, devlet güvenliği ve anayasal düzene karşı suçlar ile maddede gösterilen özel kanun suçları bu kapsamdadır.

Kararın somut dosyadaki gerekliliği ve kapsamı ayrıca değerlendirilmelidir. Kısıtlama kararı, kanunun mutlak biçimde erişime açık tuttuğu belgeleri kapsayamaz.

Kısıtlama Olsa Bile Hangi Belgeler Görülebilir?

CMK 153/3, savunma açısından temel bazı belgeleri kısıtlama dışında bırakır. Buna göre aşağıdaki kayıtlar incelenebilir:

• Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak,
• Bilirkişi raporları,
• Yakalanan kişinin veya şüphelinin hazır bulunmaya yetkili olduğu diğer adlî işlemlere ilişkin tutanaklar.

Bu ayrım özellikle ifade öncesinde önemlidir. İfade çağrısı alan kişinin hakları ve hazırlık süreci için polis ifadeye çağırdı yazısındaki açıklamalar da incelenebilir.

İddianame Kabul Edilince Dosya Erişimi Nasıl Değişir?

İddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesiyle kovuşturma evresi başlar. Bu tarihten itibaren müdafi, dosyanın içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir; bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız alabilir.

Bu nedenle soruşturma evresindeki kısıtlama ile iddianamenin kabulünden sonraki dosya erişimi aynı değildir. Dosyanın hangi aşamada olduğu, erişim talebinin kapsamını doğrudan etkiler.

Mağdurun Avukatı Dosyayı İnceleyebilir mi?

CMK 153/5 uyarınca maddedeki haklardan suçtan zarar görenin vekili de yararlanır. Mağdur veya suçtan zarar gören adına hareket eden avukat, dosyayı inceleme ve belge örneği alma taleplerini bu hükme dayandırabilir.

Avukatın ceza muhakemesindeki müdafi ve vekil sıfatları ile görev alanları hakkında ceza avukatının görevleri yazısında ayrıntılı bilgi bulunmaktadır.

Dosya İnceleme Talebi Uygulamada Nasıl Yapılır?

Talep, dosyanın bulunduğu Cumhuriyet başsavcılığına veya mahkemeye yöneltilir. Dosyanın aşamasına, talepte bulunan avukatın sıfatına ve mevcut bir kısıtlama kararına göre fizikî ya da elektronik inceleme yöntemi değişebilir.

Elektronik ortamda erişim sağlanıyorsa dosyadaki her belgenin aynı anda görünür olması gerekmez. UYAP’taki elektronik işlemlerin hukuki çerçevesi için CMK 38/A elektronik işlemler içeriği de yol göstericidir.

Sık Sorulan Sorular

Avukat soruşturma dosyasının tamamını görebilir mi?

Kural olarak müdafi dosya içeriğini inceleyebilir ve belge örneği alabilir. Ancak CMK 153/2’deki şartlar varsa hâkim kararıyla belirli soruşturmalarda erişim kısıtlanabilir.

Savcı tek başına dosyaya kısıtlama koyabilir mi?

Hayır. Cumhuriyet savcısı kısıtlama talep eder; CMK 153 kapsamındaki kararı hâkim verir.

Her suç soruşturmasında kısıtlama kararı verilebilir mi?

Hayır. Kısıtlama kararı ancak CMK 153/2’de sayılan suçlara ilişkin soruşturmalarda ve soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi şartıyla verilebilir.

Kısıtlama varken şüpheli ifade tutanağı görülebilir mi?

Evet. Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak, CMK 153/3 gereğince kısıtlama dışında tutulmuştur.

Bilirkişi raporu kısıtlama kararına rağmen incelenebilir mi?

Evet. Bilirkişi raporları, kanunda kısıtlanamayacak belgeler arasında açıkça sayılmıştır.

İddianame kabul edilince kısıtlama devam eder mi?

CMK 153/4 uyarınca iddianamenin kabulünden itibaren müdafi dosya içeriğini ve muhafaza altındaki delilleri inceleyebilir, tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız alabilir.

Mağdur vekili de dosyadan örnek alabilir mi?

Evet. Suçtan zarar görenin vekili de CMK 153’te tanınan haklardan yararlanır.

Sonuç

CMK 153 dosya inceleme hakkını savunmanın temel araçlarından biri olarak düzenler. Kısıtlama istisnadır; hâkim kararına, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi koşuluna ve kanundaki suç listesine bağlıdır. Şüpheli ifadesi, bilirkişi raporları ve hazır bulunulabilen işlemlerin tutanakları ise kısıtlama kapsamına alınamaz. Somut dosyada erişimin kapsamı belirlenirken suçlama, soruşturma aşaması ve kararın içeriği birlikte incelenmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.