CMK 50 Yemin Verilmeyen Tanıklar: Kimler Yeminsiz Dinlenir?

Ceza yargılamasında tanık kural olarak doğruyu söyleyeceğine ilişkin yemin ederek dinlenir. Ancak CMK 50, belirli kişilere hiçbir surette yemin verilmemesini öngörür. Bu kişiler tanık olarak dinlenebilir; yalnız beyanları yemin alınmadan kayda geçirilir.

Yeminsiz dinleme, tanığın sözlerinin otomatik olarak geçersiz olduğu veya dikkate alınmayacağı anlamına gelmez. Beyan, dosyadaki diğer deliller ve tanığın anlatım koşullarıyla birlikte değerlendirilir.

CMK 50 Güncel Madde Metni

Yemin verilmeyen tanıklar

Madde 50 – (1) Aşağıdaki kimseler yeminsiz dinlenir:

a) Dinlenme sırasında onbeş yaşını doldurmamış olanlar.

b) Ayırt etme gücüne sahip olmamaları nedeniyle yeminin niteliği ve önemini kavrayamayanlar.

c) Soruşturma veya kovuşturma konusu suçlara iştirakten veya bu suçlar nedeniyle suçluyu kayırmaktan ya da suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirmekten şüpheli, sanık veya hükümlü olanlar.

CMK 50’nin Amacı ve Kapsamı

Yemin, tanığın doğru ve eksiksiz anlatımda bulunması gerektiğini vurgulayan bir usul güvencesidir. Buna karşılık bazı kişilere yaşları, yeminin anlamını kavrama durumları veya incelenen suçla bağlantıları nedeniyle yemin verdirilmesi uygun görülmemiştir.

CMK 50’deki üç grup bakımından yeminsiz dinleme zorunludur. Hâkim veya Cumhuriyet savcısı bu kişilere yemin verip vermeme konusunda seçim yapamaz. Kişinin ilgili bentlerden birine girdiği belirlenirse beyan yeminsiz alınır.

15 Yaşını Doldurmamış Tanıklar

Tanık, dinlendiği sırada 15 yaşını doldurmamışsa yeminsiz dinlenir. Ölçüt olayın gerçekleştiği tarihteki yaş değil, tanık beyanının alındığı tarihteki yaştır.

Örneğin olay sırasında 13 yaşında olan kişi, 16 yaşında dinleniyorsa yalnız CMK 50/1-a nedeniyle yeminsiz dinlenmez. Buna karşılık olay sırasında 16 yaşında olup dinleme tarihinde henüz 15 yaşını doldurmamış bir kişi bulunması zamansal olarak mümkün olmadığından, uygulamada yaş hesabı doğrudan dinleme tarihine göre yapılır.

Çocuk tanığın yeminsiz dinlenmesi, anlatımının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Yaşı, gelişim düzeyi, soruların yöneltilme biçimi, anlatımın tutarlılığı ve diğer delillerle uyumu birlikte değerlendirilir.

Yeminin Niteliğini ve Önemini Kavrayamayanlar

İkinci grup, ayırt etme gücüne sahip olmamaları nedeniyle yeminin niteliğini ve önemini kavrayamayan kişilerdir. Burada yalnız bir tanı veya sağlık raporunun varlığına bakılmaz; kişinin yeminin anlamını anlayabilme durumu somut olarak değerlendirilir.

Her zihinsel, ruhsal veya nörolojik durum otomatik biçimde yeminsiz dinlemeyi gerektirmez. Belirleyici olan, kişinin dinleme anında yeminin niteliği ve önemini kavrayıp kavrayamadığıdır. Gerektiğinde uzman değerlendirmesinden yararlanılabilir.

Yeminin anlamını kavrayamamak ile olayları algılayıp anlatamamak aynı şey değildir. Kişi yemin edemese bile gördüğü veya duyduğu hususları anlayıp aktarabilecek durumda olabilir.

İncelenen Suçla Bağlantılı Kişiler

CMK 50/1-c, soruşturma veya kovuşturma konusu suçlara iştirakten şüpheli, sanık ya da hükümlü olanları yeminsiz dinlenecek kişiler arasında sayar. Aynı sonuç, bu suçlar nedeniyle suçluyu kayırma veya suç delillerini yok etme, gizleme ya da değiştirme şüphesi, sanıklığı veya hükümlülüğü bulunan kişiler için de geçerlidir.

Bu bent bakımından kişinin dosyadaki gerçek hukuki konumu önemlidir. Bir kişinin adı dosyada tanık olarak yazılmış olsa bile aynı olayla ilgili suç şüphesi altındaysa, sıfatı ve sahip olduğu güvenceler dikkatle belirlenmelidir.

Kişinin kendisini ceza kovuşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermeme hakkı ayrıca CMK 48 kapsamında değerlendirilir. Yeminsiz dinleme, kendini suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanabileceği anlamına gelmez.

Yeminsiz Dinleme ile Tanıklıktan Çekinme Aynı Şey midir?

Hayır. Tanıklıktan çekinme, kanuni koşulları bulunan kişinin tanıklık yapmama veya belirli sorulara cevap vermeme hakkıdır. Yeminsiz dinleme ise kişinin beyanının yemin alınmadan kayda geçirilmesidir.

Yakınlık nedeniyle tanıklıktan çekinebilecek kişiler CMK 45’te; çekinme sebebinin dayanağının bildirilmesi ise CMK 49’da düzenlenir. Her olayda önce kişinin çekinme hakkı, ardından dinlenecekse yemin durumu ayrı ayrı belirlenmelidir.

Yeminsiz Tanık Beyanı Delil Olarak Kullanılabilir mi?

Evet. Kanuna uygun biçimde yeminsiz dinlenen tanığın beyanı delil değerlendirmesine konu olabilir. CMK 50, beyanı yasaklamaz; yalnız yemin işlemini kaldırır.

Bununla birlikte mahkeme, tanığın yaşını, algılama ve aktarma yeteneğini, olayla bağlantısını, olası kişisel menfaatini ve anlatımın diğer delillerle uyumunu değerlendirir. Yeminsiz beyana tek başına belirli ve değişmez bir delil değeri tanınamaz.

Yanlışlıkla Yemin Verilirse Ne Olur?

CMK 50 kapsamındaki kişiye yemin verdirilmesi usule aykırılık oluşturur. Bunun dosyaya ve hükme etkisi; kişinin hangi bent kapsamında bulunduğu, beyanın içeriği, diğer deliller ve ihlalin yargılamanın sonucuna etkisi birlikte incelenerek belirlenir.

Tutanağın, tanığın doğum tarihini, hukuki sıfatını ve yeminsiz dinlenme nedenini açıkça göstermesi bu nedenle önemlidir. Sadece “yeminsiz dinlendi” ifadesi yerine kanuni sebebin de kayda geçirilmesi denetimi kolaylaştırır.

Tanık Dinlenmeden Önce Neler Kontrol Edilmelidir?

• Tanığın kimliği ve dinleme tarihindeki yaşı doğrulanmalıdır.
• Yeminin anlamını kavrayıp kavrayamadığı gerektiğinde değerlendirilmelidir.
• Aynı suçla ilgili şüpheli, sanık veya hükümlü sıfatı bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.
• Suçluyu kayırma ya da delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme bağlantısı gözden geçirilmelidir.
• Tanıklıktan çekinme ve cevap vermeme hakları yeminsiz dinleme kuralından ayrı değerlendirilmelidir.
• Uygulanan usul ve gerekçesi tutanağa yazılmalıdır.

CMK 50 kapsamına girmeyen tanıklarda yeminin zamanı, ayrı ayrı verilmesi, beyan sonrasına bırakılabilecek hâller ve Cumhuriyet savcısının yetkisi CMK 54 tanıklara yemin verilmesi kapsamında düzenlenmiştir.

Sık Sorulan Sorular

15 yaşındaki tanığa yemin verilir mi?

Tanık dinleme tarihinde 15 yaşını doldurmuşsa CMK 50/1-a kapsamına girmez. Diğer bentlerden birinin bulunup bulunmadığı ayrıca kontrol edilir.

Olay tarihindeki yaş mı, ifade tarihindeki yaş mı önemlidir?

Kanun açıkça dinlenme sırasındaki yaşı esas alır. Bu nedenle tanığın beyanının alındığı tarihte 15 yaşını doldurup doldurmadığı belirlenir.

Yeminsiz dinlenen çocuğun beyanı geçersiz midir?

Hayır. Beyan geçersiz sayılmaz; çocuğun gelişim düzeyi, anlatım koşulları, tutarlılık ve diğer delillerle uyum birlikte değerlendirilir.

Akıl hastalığı bulunan herkes yeminsiz mi dinlenir?

Hayır. Belirleyici ölçüt, ayırt etme gücü bulunmaması nedeniyle yeminin niteliği ve öneminin kavranamamasıdır. Somut durum değerlendirilmelidir.

Aynı suçtan sanık olan kişi tanık olarak yemin eder mi?

CMK 50/1-c kapsamındaki şüpheli, sanık veya hükümlü yeminsiz dinlenir. Kişinin kendini suçlamama hakkı da ayrıca korunmalıdır.

Yeminsiz dinleme tanıklıktan çekinme anlamına gelir mi?

Hayır. Yeminsiz dinleme, beyanın yemin alınmadan verilmesidir. Tanıklıktan çekinme ise farklı koşullara bağlı ayrı bir haktır.

Yeminsiz tanık beyanıyla hüküm kurulabilir mi?

Beyan diğer delillerle birlikte değerlendirilebilir. Hükmün hangi delillere dayanabileceği, beyanın güvenilirliği ve dosyanın bütünü üzerinden belirlenir.

Sonuç

CMK 50; dinleme sırasında 15 yaşını doldurmamış kişilerin, yeminin anlamını kavrayamayanların ve incelenen suçla kanunda belirtilen biçimde bağlantılı şüpheli, sanık veya hükümlülerin yeminsiz dinlenmesini zorunlu kılar.

Yeminsiz dinleme, tanığın beyanını kendiliğinden geçersiz hâle getirmez. Tanığın sıfatı, yaşı, algılama durumu, çekinme hakları ve anlatımın diğer delillerle ilişkisi dosyaya özgü değerlendirilmelidir.

CMK 50’deki zorunlu yeminsiz dinleme hâllerinden farklı olarak, CMK 45 kapsamındaki yakının tanıklık yapmayı seçmesi durumunda CMK 51 uyarınca yemin hâkim veya mahkemenin takdirindedir ve tanık yeminden ayrıca çekinebilir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.