CMK 45 Tanıklıktan Çekinme: Kimler Tanıklık Yapmayabilir?

CMK 45 tanıklıktan çekinme hakkını, şüpheli veya sanıkla belirli yakınlığı bulunan kişilere tanır. Eş, eski eş, nişanlı, kanunda belirtilen kan ve kayın hısımları ile evlatlık bağı bulunan kişiler tanıklık yapmaya zorlanamaz.

Bu bir tanıklık yasağı değildir. Hak sahibi isterse tanıklık yapabilir; isterse dinlenmeden önce veya dinlenme devam ederken çekinme hakkını kullanabilir. Yetkili makam, kişiye bu hakkı tanıklık başlamadan bildirmelidir.

CMK 45 Güncel Madde Metni

Tanıklıktan çekinme

Madde 45 –

(1) Aşağıdaki kimseler tanıklıktan çekinebilir:

a) Şüpheli veya sanığın nişanlısı.

b) Evlilik bağı kalmasa bile şüpheli veya sanığın eşi.

c) Şüpheli veya sanığın kan hısımlığından veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyu.

d) Şüpheli veya sanığın üçüncü derece dahil kan veya ikinci derece dahil kayın hısımları.

e) Şüpheli veya sanıkla aralarında evlâtlık bağı bulunanlar.

(2) Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle tanıklıktan çekinmenin önemini anlayabilecek durumda olmayanlar, kanunî temsilcilerinin rızalarıyla tanık olarak dinlenebilirler. Kanunî temsilci şüpheli veya sanık ise, bu kişilerin çekinmeleri konusunda karar veremez.

(3) Tanıklıktan çekinebilecek olan kimselere, dinlenmeden önce tanıklıktan çekinebilecekleri bildirilir. Bu kimseler, dinlenirken de her zaman tanıklıktan çekinebilirler.

Madde metni 26 Ağustos 2026 tarihinde Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat üzerinden kontrol edilmiştir.

Tanıklıktan Çekinme Hakkının Amacı

Tanıklık kural olarak kamusal bir yükümlülüktür. Bununla birlikte kişinin yakınını suçlayan beyanda bulunmaya zorlanması, aile ilişkileri ve gerçeğe uygun anlatım bakımından ciddi bir çatışma yaratabilir.

CMK 45, bu çatışmayı tanığa seçim hakkı tanıyarak çözer. Yakın kişi tanıklık yapmak zorunda değildir; fakat dilerse bildiklerini anlatabilir.

Kimler Tanıklıktan Çekinebilir?

Şüpheli veya Sanığın Nişanlısı

Nişanlı, şüpheli veya sanık hakkında tanıklık yapmaktan çekinebilir. Hakkın uygulanabilmesi için nişanlılık ilişkisinin varlığı somut olayda belirlenmelidir.

Eşi ve Eski Eşi

Şüpheli veya sanığın eşi çekinme hakkına sahiptir. Kanun, evlilik sona ermiş olsa bile eski eşe de bu hakkı tanır. Boşanma, tanıklıktan çekinme hakkını ortadan kaldırmaz.

Üstsoy ve Altsoy

Anne, baba, büyükanne ve büyükbaba gibi üstsoy ile çocuk ve torun gibi altsoy tanıklıktan çekinebilir. Aynı hak kan ve kayın hısımlığından üstsoy veya altsoy için de geçerlidir.

Üçüncü Dereceye Kadar Kan Hısımları

Kardeşler ikinci derece kan hısmıdır. Amca, dayı, hala, teyze ve yeğen üçüncü derece kan hısımları arasında yer alır. Bu kişiler tanıklıktan çekinebilir.

Kuzenler dördüncü derece kan hısmı olduğundan sırf kuzenlik ilişkisi CMK 45/1-d kapsamındaki çekinme hakkını doğurmaz.

İkinci Dereceye Kadar Kayın Hısımları

Kanun, üstsoy ve altsoy dışındaki kayın hısımlarında ikinci dereceye kadar çekinme hakkı tanır. Örneğin eşin kardeşi ikinci derece kayın hısmıdır.

Kayın hısımlığının derecesi, eş üzerinden kurulan hukuki ilişkiye göre belirlenir. Aile içinde günlük dilde “akraba” sayılmak tek başına yeterli değildir.

Evlatlık Bağı Bulunanlar

Şüpheli veya sanık ile arasında evlatlık bağı bulunan kişi de tanıklıktan çekinebilir. Düzenleme evlat edinen ile evlatlık arasındaki hukuki aile bağını korur.

Tanıklıktan Çekinmek Zorunlu mudur?

Hayır. CMK 45 kişiye tanıklık yapmama hakkı verir; tanıklığı yasaklamaz. Hak sahibi, sonuçlarını anlayarak tanıklık yapmak istediğini bildirirse dinlenebilir.

Tanıklık yapmayı seçen kişinin anlatımı diğer delillerle birlikte değerlendirilir. Yakınlık ilişkisi beyanı kendiliğinden geçersiz kılmaz; ancak anlatımın güvenilirliği ve dosyadaki diğer deliller önem taşır.

Çekinme Hakkı Ne Zaman Kullanılabilir?

Hak, dinleme başlamadan önce kullanılabilir. Kişi başlangıçta tanıklık yapmayı kabul etmiş olsa bile dinlenme sırasında her zaman çekinme hakkına dönebilir.

Bu yönüyle seçim tek seferlik ve geri alınamaz değildir. Tanık, sorular ilerledikçe tanıklığı sürdürmek istemediğini açıklayabilir.

Tanığa Hakkı Bildirilmek Zorunda mı?

Evet. Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme; CMK 45 kapsamında bulunan kişiye dinlenmeden önce tanıklıktan çekinebileceğini bildirmelidir.

Bu bilgilendirme, hakkın bilinçli kullanılabilmesi için zorunludur. Dosyada uyarının yapılıp yapılmadığı ve tanığın ne yönde irade açıkladığı tutanak üzerinden denetlenebilmelidir.

Çocuklar ve Hakkın Önemini Anlayamayan Kişiler

Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle çekinmenin önemini anlayamayan kişi, kanuni temsilcisinin rızasıyla tanık olarak dinlenebilir.

Kanuni temsilci aynı dosyada şüpheli veya sanık ise bu konuda karar veremez. Böylece temsilcinin kendi ceza sorumluluğuyla çocuğun veya korunması gereken kişinin menfaati arasındaki çatışmanın etkisi önlenir.

Her çocuk otomatik olarak çekinme hakkının önemini anlayamayacak kabul edilmez. Yaş, gelişim düzeyi ve somut durumu değerlendirilmelidir.

Tanık Çağrıya Gitmek Zorunda mı?

Çekinme hakkı bulunan kişi de kendisine yapılan çağrıyı görmezden gelmemelidir. Usulüne uygun çağrı üzerine yetkili makama başvurarak yakınlık ilişkisini ve çekinme iradesini bildirmesi gerekir.

Tanıkların çağrılma yöntemleri CMK 43 tanıkların çağrılması yazısında; mazeretsiz gelmemenin zorla getirme ve gider sonuçları ise CMK 44 çağrıya uymayan tanık yazısında açıklanmıştır.

CMK 45 ile Sorulara Cevap Vermekten Çekinme Arasındaki Fark

CMK 45, şüpheli veya sanıkla belirli yakınlığı bulunan kişiye tanıklığın tamamından çekinme imkânı verir. CMK 48 ise tanığın kendisini veya CMK 45’teki yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek nitelikteki belirli sorulara cevap vermemesini düzenler.

Dolayısıyla birinde yakınlık nedeniyle tanıklık görevinin bütünü, diğerinde ise sorunun doğurabileceği ceza kovuşturması riski öne çıkar. Somut olayda hangi hakkın kullanıldığı tutanağa açıkça geçirilmelidir.

Çekinme Hakkı Kullanılırsa Önceki Beyan Ne Olur?

Tanığın önceki aşamada ifade vermiş, daha sonra duruşmada çekinme hakkını kullanmış olması ayrı bir delil değerlendirmesi doğurur. Önceki beyanın duruşmada okunup okunamayacağı CMK’nın duruşmada okunabilecek ve okunamayacak belgeler hakkındaki hükümlerine göre değerlendirilir.

Bu nedenle soruşturma ifadesinin varlığı, tanığın sonradan kullandığı çekinme hakkını anlamsız hâle getirmez. Önceki anlatımın hükme esas alınabilmesi otomatik kabul edilmemelidir.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

• Tanık ile şüpheli veya sanık arasındaki hukuki yakınlık doğru belirlenmelidir.
• Eski eşin de çekinme hakkı bulunduğu gözden kaçırılmamalıdır.
• Üçüncü derece kan hısımlığı ile ikinci derece kayın hısımlığı sınırları karıştırılmamalıdır.
• Tanığa çekinme hakkı dinlenmeden önce açıkça bildirilmelidir.
• Tanığın başlangıçta kabul etse bile dinleme sırasında çekinebileceği unutulmamalıdır.
• Hakkın önemini anlayamayan kişinin kanuni temsilcisinin rızası ve temsil çatışması kontrol edilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Eş, eşi hakkında tanıklık yapmak zorunda mı?

Hayır. Şüpheli veya sanığın eşi CMK 45 uyarınca tanıklıktan çekinebilir. İsterse tanıklık yapmayı da seçebilir.

Boşanmış eş tanıklıktan çekinebilir mi?

Evet. Kanun, evlilik bağı sona ermiş olsa bile eski eşe tanıklıktan çekinme hakkı tanır.

Kardeş tanıklıktan çekinebilir mi?

Evet. Kardeş ikinci derece kan hısmı olduğundan CMK 45 kapsamındadır.

Kuzen tanıklıktan çekinebilir mi?

Kuzen dördüncü derece kan hısmıdır. Sırf kuzenlik ilişkisi, üçüncü derece dâhil sınırını aşması nedeniyle CMK 45/1-d kapsamında çekinme hakkı vermez.

Tanıklık başladıktan sonra çekinilebilir mi?

Evet. Hak sahibi kişi, dinlenme devam ederken her zaman tanıklıktan çekinebilir.

Çocuk tanık yakınını suçlayan olayda dinlenebilir mi?

Çocuk çekinme hakkının önemini anlayabilecek durumdaysa kendi iradesi değerlendirilir. Bu önemi anlayamıyorsa kanuni temsilcisinin rızası gerekir; temsilci şüpheli veya sanıksa karar veremez.

Çekinme hakkı olan kişi mahkeme çağrısını cevapsız bırakabilir mi?

Çağrı görmezden gelinmemelidir. Kişi yetkili makama başvurarak yakınlık ilişkisini ve tanıklıktan çekinme iradesini bildirmelidir.

Sonuç

CMK 45, şüpheli veya sanığın belirli yakınlarını aile ilişkileri ile tanıklık yükümlülüğü arasında seçim yapmaya zorlamamak için tanıklıktan çekinme hakkıyla korur. Hak; nişanlı, eş ve eski eş, kanunda belirtilen kan ve kayın hısımları ile evlatlık bağı bulunan kişiler tarafından kullanılabilir.

Yakınlık derecesi, bilgilendirme tutanağı, tanığın iradesi ve çocuk ya da korunması gereken kişi bakımından temsil koşulları dosyaya özgü incelenmelidir.

Aile yakınlığından doğan çekinme hakkından farklı olarak avukat, hekim, noter ve bazı meslek mensuplarının mesleki bilgiye dayalı hakkı CMK 46 meslek sırrı nedeniyle tanıklıktan çekinme yazısında açıklanmıştır.

Yakınlık nedeniyle tanıklığın tamamından çekinme hakkından farklı olarak, belirli bir cevabın tanığı veya yakınını ceza kovuşturmasına uğratma riski CMK 48 aleyhe sorulara cevap vermeme kapsamında ayrıca değerlendirilir.

Tanıklıktan çekinme hakkı bulunan kişi ifade vermeyi seçerse, yemin verilip verilmemesi ve tanığın yeminden ayrıca çekinebilmesi CMK 51 tanığa yemin kapsamında değerlendirilir.

Yakınlık nedeniyle tanıklıktan çekinme hakkı, belirli yazışmalara elkoyma bakımından da sonuç doğurur. Şüpheli veya sanık ile CMK 45 kapsamındaki kişi arasındaki mektup ve belgelerin hangi koşullarda korunduğu CMK 126 elkonulamayacak belgeler yazısında açıklanmıştır.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.