Kolluk görevlisinin görev sırasında öldürme, yaralama, işkence veya hukuka aykırı zor kullanma iddiasıyla karşılaşması, soruşturmanın tarafsız ve gecikmeden yürütülmesini özellikle önemli hâle getirir. CMK Ek Madde 1, belirli ağır suç iddialarında soruşturmanın Cumhuriyet savcısı tarafından bizzat ve öncelikle yapılmasını zorunlu tutar.

Düzenleme yalnız soruşturma evresini değil, açılacak davanın ve kanun yolu incelemesinin hızını da etkiler. Ancak madde, kolluk görevlisinin otomatik olarak suçlu sayılması anlamına gelmez; iddiaların kanuna uygun delillerle araştırılmasına ilişkin özel bir usul güvencesidir.

CMK Ek Madde 1 Güncel Metni

Kolluk görevlilerine yönelik özel hükümler

Ek Madde 1- (Ek: 3/5/2016-6713/10 md.)

(1) Kolluk görevlileri hakkındaki öldürme, kasten yaralama, işkence, zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması ve suç işlemek amacıyla örgüt kurma suçları ile örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarla ilgili iddialara ilişkin soruşturmaları Cumhuriyet savcıları bizzat ve öncelikle yapar. Bu suçlardan dolayı kolluk görevlileri hakkında açılan davalar, acele işlerden sayılır. Bu tür davaların kanun yolu incelemesi de öncelikli olarak yapılır.

Düzenlemenin Amacı ve Kapsamı

Maddenin amacı, kolluk görevlileri hakkındaki belirli ağır suç iddialarının etkin, doğrudan ve öncelikli biçimde araştırılmasını sağlamaktır. Cumhuriyet savcısının soruşturmayı bizzat yürütmesi, delillerin toplanması ve işlemlerin sevkinde savcının doğrudan sorumluluk üstlenmesini ifade eder.

Hüküm bütün kolluk görevlisi şikâyetlerini kapsamaz. Uygulanabilmesi için iddianın maddede sayılan suçlardan biriyle ilgili olması gerekir. Fiilin hukuki niteliği başlangıçta kesinleşmemiş olsa bile olayın özellikleri bu suçlardan birini gösterebiliyorsa soruşturmanın özel hükme uygun yürütülmesi önem taşır.

Hangi Suç İddiaları Özel Usule Tabidir?

• Öldürme,
• Kasten yaralama,
• İşkence,
• Zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması,
• Suç işlemek amacıyla örgüt kurma,
• Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar.

Bu liste kanunda açıkça sayılmıştır. Özellikle zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması iddiasında, görev gereği kullanılabilecek kuvvet ile olayın gerektirdiği ölçüyü aşan müdahale birbirinden ayrılmalıdır.

İşkence iddiasında ise fiilin niteliği, sürekliliği, amacı, mağdur üzerindeki etkisi ve kamu görevlisinin konumu birlikte değerlendirilir. Suçun maddi ve manevi şartları hakkında TCK 94 işkence suçu düzenlemesi ayrıca incelenebilir.

Cumhuriyet Savcısının Soruşturmayı Bizzat Yapması Ne Demektir?

Cumhuriyet savcısı, soruşturmanın yönünü ve yapılacak işlemleri doğrudan belirler. Olay yeri incelemesi, kamera kayıtlarının temini, tanıkların dinlenmesi, sağlık belgelerinin toplanması ve gerekli adli incelemelerin yaptırılması gibi işlemler savcının sevk ve denetiminde yürütülür.

“Bizzat” ibaresi, kolluğun hiçbir teknik işlem yapamayacağı anlamına gelmez. Esas olan soruşturmanın başka bir kolluk biriminin rutin takibine bırakılmaması ve Cumhuriyet savcısının süreci doğrudan yönetmesidir.

Soruşturmanın Öncelikli Yapılması Ne Sağlar?

Öncelik, özellikle kaybolabilecek delillerin gecikmeden toplanması bakımından önemlidir. Kamera kayıtlarının silinmesi, tanıkların olayı unutması veya fiziksel bulguların kaybolması ihtimali bulunan dosyalarda hızlı hareket edilmesi maddi gerçeğe ulaşmayı kolaylaştırır.

Öncelikli inceleme, soruşturma sonucunun önceden belli olduğu veya şikâyetin mutlaka davaya dönüşeceği anlamına gelmez. Savcı, hem suç şüphesini destekleyen hem de kolluk görevlisinin lehine olan delilleri toplamakla yükümlüdür.

Acele İş ve Öncelikli Kanun Yolu İncelemesi

Maddede sayılan suçlar nedeniyle kolluk görevlisi hakkında dava açılırsa bu dava acele işlerden sayılır. Duruşma planı ve yargısal işlemler, dosyanın gereksiz gecikmeye uğramaması hedefiyle yürütülür.

İlk derece mahkemesi kararına karşı istinaf veya temyiz yoluna başvurulduğunda inceleme de öncelikli yapılır. Bu kural, kanun yolu şartlarını veya başvuru sürelerini değiştirmez; incelemenin diğer işlere göre öncelikle ele alınmasını sağlar.

Şikâyette Bulunan Kişi Hangi Delilleri Korumalıdır?

• Olayın tarihi, saati ve yerini gösteren ayrıntılı anlatım,
• Hastane raporu ve diğer sağlık belgeleri,
• Fotoğraf, video ve ses kaydı gibi hukuka uygun materyaller,
• Olayı gören kişilerin isim ve iletişim bilgileri,
• Görevli ekip, araç veya birim bilgisini gösteren belgeler,
• Kamera kayıtlarının bulunduğu yerlerin açık adresleri.

Deliller üzerinde değişiklik yapılmamalı; orijinal dosyalar ve tarih bilgileri korunmalıdır. Kamera kaydının kısa sürede silinebileceği düşünülüyorsa kaydın ilgili makamlarca derhâl temini talep edilmelidir.

Kolluk Görevlisinin Savunma Hakları

Özel soruşturma usulü, şüpheli kolluk görevlisinin savunma hakkını ortadan kaldırmaz. Masumiyet karinesi, müdafi yardımından yararlanma, delil sunma ve kanun yollarına başvurma hakları aynen devam eder.

Olayın görev sırasında meydana gelmesi de tek başına ceza sorumluluğu doğurmaz veya sorumluluğu kaldırmaz. Kullanılan kuvvetin kanuni dayanağı, zorunluluğu, ölçülülüğü ve olayın şartları somut delillerle değerlendirilir.

İki Kısa Örnek

Gözaltı sırasında yaralama iddiası

Bir kişi gözaltı sırasında gereksiz güç kullanılarak yaralandığını ileri sürerse sağlık raporu, nezarethane ve çevre kamera kayıtları ile görevli personel bilgileri gecikmeden toplanmalıdır. İddia kasten yaralama veya zor kullanma sınırının aşılmasını gösteriyorsa soruşturma Cumhuriyet savcısınca bizzat ve öncelikle yürütülür.

Örgüt faaliyeti kapsamında suç iddiası

Birden fazla kolluk görevlisinin örgüt faaliyeti çerçevesinde suç işlediği iddia ediliyorsa Ek Madde 1 kapsamındaki özel usul gündeme gelir. Yalnız birlikte hareket edildiği iddiası örgüt suçunun oluştuğunu göstermez; örgütün kanuni unsurları ayrıca araştırılır.

Sık Sorulan Sorular

Her polis şikâyetinde CMK Ek Madde 1 uygulanır mı?

Hayır. İddianın maddede açıkça sayılan suçlardan biriyle ilgili olması gerekir.

Soruşturmayı kolluk birimi mi, savcı mı yürütür?

Kanun, kapsamdaki soruşturmaların Cumhuriyet savcısı tarafından bizzat ve öncelikle yapılmasını öngörür.

Savcının bizzat soruşturması teknik işlemleri engeller mi?

Hayır. Teknik işlemler yaptırılabilir; ancak soruşturmanın sevk ve yönetimi doğrudan Cumhuriyet savcısında olmalıdır.

Bu davalar mutlaka kısa sürede biter mi?

Dava acele iş sayılır; fakat bitiş süresi delillerin kapsamına, taraf sayısına ve dosyanın özelliklerine göre değişir.

Kanun yolu başvuru süresi kısalır mı?

Hayır. Öncelik kuralı inceleme sırasına ilişkindir; ilgili kanun yolu süresi ayrıca uygulanır.

Sağlık raporu tek başına yeterli midir?

Rapor önemli bir delildir; ancak olayın nasıl gerçekleştiği diğer kayıtlar, tanık anlatımları ve tüm dosya kapsamıyla birlikte değerlendirilir.

Kolluk görevlisi peşinen suçlu kabul edilir mi?

Hayır. Özel usul etkin soruşturmayı sağlar; masumiyet karinesi ve savunma hakları devam eder.

Sonuç

CMK Ek Madde 1, kolluk görevlileri hakkındaki belirli ağır suç iddialarında Cumhuriyet savcısının soruşturmayı bizzat ve öncelikle yürütmesini emreder. Açılan davalar acele iş sayılır ve kanun yolu incelemesi öncelikli yapılır. Somut olayda suçun niteliği kadar sağlık raporu, kamera kaydı, tanık bilgisi ve işlemlerin zamanında yapılması da belirleyicidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.