Yapı Ruhsatının Süresinin Dolması Üzerine İmar Kanunu’nun 42. Maddesine Göre İdari Para Cezası Verilebilir mi?

Ruhsat Süresi Nasıl Dolar? (İmar Kanunu m.29)

İmar Kanunu m.29, ruhsata iki ayrı süre bağlar ve sürenin dolmasının hukuki sonucunu bizzat gösterir:

“Yapıya başlama müddeti ruhsat tarihinden itibaren iki yıldır. Bu müddet zarfında yapıya başlanmadığı veya yapıya başlanıp da her ne sebeple olursa olsun, başlama müddetiyle birlikte beş yıl içinde bitirilmediği takdirde verilen ruhsat hükümsüz sayılır. Bu durumda yeniden ruhsat alınması mecburidir. Başlanmış inşaatlarda müktesep haklar saklıdır.”

Metnin son iki cümlesi kritiktir. Kanun koyucu, ruhsatın hükümsüz kalmasının sonucunu “yeniden ruhsat alma mecburiyeti” olarak tanımlamış; ayrıca başlanmış inşaatlarda müktesep hakları saklı tutarak, sürenin dolmasının yapıyı otomatik olarak “kaçak/cezaya tabi yapı” haline getirmediğini açıkça ortaya koymuştur. Yani m.29’un yaptırımı ceza değil, yenilemedir.

İmar Para Cezası Neyi Cezalandırır? (İmar Kanunu m.42)

m.42’nin ceza tetikleyen çekirdek hükmü, cezayı bir fiile — inşai faaliyete — bağlar:

“Ruhsat alınmaksızın veya ruhsata, ruhsat eki etüt ve projelere ve imar mevzuatına aykırı olarak yapılan ya da 27 nci madde kapsamında ruhsat alınmadan yapılabilen yapılardan aynı maddede belirtilen koşullar sağlanmadan yapılanların sahibine, yapı müteahhidine … idari para cezaları uygulanır.”

Cezanın konusu “aykırı olarak yapılan yapı”dır; yani kâğıt üzerinde bir sürenin geçmesi değil, hukuka aykırı bir yapma eylemidir. Bu mantık, maddenin artırım bentlerinden birinde çıplak biçimde görülür:

“9) Ruhsatı hükümsüz hale gelmesine rağmen inşaatı sürdürülüyor ise cezanın % 50’si”

Kanun, “ruhsatın hükümsüz hale gelmiş olmasını” tek başına ceza sebebi saymamış; cezayı buna rağmen inşaatın sürdürülmesi haline bağlamıştır. Dolayısıyla süre dolmuş, ama inşaat da durmuşsa, cezalandırılacak bir “sürdürme” fiili yoktur — mevzuatın kendisi bunu teyit eder.

Güncel cezaların hesap esası da not edilmelidir. m.42, 7/5/2026 tarihli 7579 sayılı Kanun dahil son değişikliklerle birlikte, para cezasını sabit lira aralıklarıyla değil, aşağıdaki gibi yapının sınıf/grubuna göre metrekare esaslı belirler:

Danıştay Ne Diyor?

Sorunu doğrudan yanıtlayan içtihat, Danıştay 6. Dairesi’nin 2003/281 E., 2004/3882 K. sayılı ve 16.06.2004 tarihli kararıdır. Olayda kooperatif 30.4.1993 ruhsatıyla inşaata başlamış, yapılar ruhsat ve projesine uygun bitmiş; 5 yıllık süre 30.4.1998’de dolmuş, idare 13.4.1999 denetiminde “süre dolduğu için ruhsatsız duruma düştü” gerekçesiyle mühürleme yapıp para cezası kesmiştir. İdare Mahkemesi cezayı yerinde bulmuş, Danıştay bu kararı bozmuştur. Dairenin ilke cümlesi şudur:

“Yukarıda anılan 3194 sayılı İmar Kanunun 42.maddesi uyarınca, ancak ruhsat alınmadan veya ruhsat veya eklerine veya imar mevzuatına aykırı olarak yapı yapılması durumunda para cezası verilmesi mümkün olup, ruhsat ve eklerine aykırılık bulunmadığı ve ruhsat süresinin dolmasından sonra inşaata devam edilmediği sürece, sadece ruhsat süresinin dolduğundan ve inşaatın ruhsatsız duruma düştüğünden bahisle anılan madde hükmü uyarınca para cezası verilmesi mümkün değildir.”

Daire; yapıya ruhsat alınarak başlandığını, ruhsat ve eklerine aykırılık tespit edilmediğini ve süre dolduktan sonra inşaata devam edildiğine dair bir iddia veya tespit bulunmadığını vurgulayarak, salt süre dolması gerekçeli para cezasını mevzuata aykırı bulmuş ve İdare Mahkemesi kararını oybirliğiyle bozmuştur. Bu karar, incelediğimiz sorunun tam merkezindedir.

Peki Ceza Ne Zaman Verilebilir?

Bu ayrım, Danıştay’ın para cezası usulüne ilişkin yaklaşımıyla da uyumludur. Daire, m.42’ye dayalı cezanın, önce m.32’deki sürecin işletilmesini — yapı tatil tutanağı ile mühürleme ve yapı sahibine en çok bir aylık süre tanınması — ve somut bir aykırılığın usulünce tespitini gerektirdiğini kabul eder. Nitekim Danıştay 6. Dairesi’nin 2020/1230 E., 2020/12678 K. ile 2020/1742 E., 2020/12674 K. sayılı, her ikisi de 10.12.2020 tarihli kararlarında; m.42/3 uyarınca para cezası verilebilmesi için yapı sahibinin m.32’deki mükellefiyetlerini yerine getirmemiş olması ve mühürlemeden itibaren (süre verilmişse o sürenin, verilmemişse tespitten itibaren) bir aylık sürenin dolmuş bulunması gerektiği; bu süre beklenmeden kesilen cezanın hukuka aykırı olduğu benimsenmiştir. Kısacası idare, eldeki bir eksikliği “otomatik ceza sebebi” gibi kullanamaz; kanunun öngördüğü tespit ve süre usulünü tüketmek zorundadır.

Görevli Yargı Yeri ve İtiraz Yolu

İmar para cezaları idari nitelikte olduğundan, bunlara karşı açılacak iptal davaları idare mahkemesinde görülür; kanun yolu istinaf (bölge idare mahkemesi) ve sınırlı hâllerde temyiz (Danıştay) biçiminde işler. Bu nedenle konuya emsal içtihat da Yargıtay değil Danıştay kararlarından oluşur. Encümenin para cezası kararına karşı, tebliğden itibaren yasal süre içinde (özel süre yoksa İYUK m.7 uyarınca kural olarak 60 gün) iptal davası açılmalı, koşulları varsa yürütmenin durdurulması talep edilmelidir.

Yapı sahibi için pratik strateji ikili olmalıdır: bir yandan m.29 kapsamında ruhsatı yenileyerek yapının hukuki statüsünü düzeltmek, öte yandan salt süre dolmasına dayanan bir para cezası varsa yukarıdaki içtihat çerçevesinde iptalini istemek.

Sıkça Sorulan Sorular

Ruhsatımın süresi doldu; doğrudan para cezası öder miyim? Kural olarak hayır. Ruhsat ve projeye aykırılık yoksa ve süre dolduktan sonra inşaata devam etmediyseniz, salt süre dolması ceza sebebi değildir; yükümlülüğünüz ruhsatı yenilemektir (m.29).

Ruhsatın hükümsüz kalması yapıyı “kaçak” yapar mı? Yapıyı otomatik olarak yaptırıma tabi bir kaçak yapı haline getirmez. m.29, başlanmış inşaatlarda müktesep hakları saklı tutar; sonuç yeniden ruhsat alma mecburiyetidir.

Ceza gerçekten hangi hallerde kesilir? Süre dolup ruhsat hükümsüz olduğu halde inşaatın sürdürülmesi (m.42/2-c-9), ruhsata/projeye aykırı imalat veya baştan ruhsatsız yapım hallerinde. Cezalandırılan, sürenin geçmesi değil, hukuka aykırı inşai faaliyettir.

Süre dolar dolmaz kesilen cezaya karşı ne yapabilirim? İdare mahkemesinde iptal davası açabilir, koşulları varsa yürütmenin durdurulmasını isteyebilirsiniz. Danıştay içtihadı bu tür cezaların iptalini destekler niteliktedir.

Yapı ruhsatının süresinin dolması, İmar Kanunu m.29 anlamında bir yenileme sebebidir; m.42 anlamında tek başına bir ceza sebebi değildir. Kanunun cezayı bağladığı olgu, ruhsatsız veya aykırı bir inşai faaliyettir — nitekim madde, cezayı “ruhsat hükümsüz olmasına rağmen inşaatın sürdürülmesi” haline özgüler. Danıştay 6. Dairesi de bu ilkeyi açıkça ortaya koymuştur. Bu itibarla, ruhsat ve eklerine aykırılık ile süre sonrası inşaata devam bulunmadıkça, salt sürenin dolduğu gerekçesiyle kesilen idari para cezaları hukuka aykırı olup iptal edilebilir.

Kaynaklar

• Danıştay 6. Daire 2003/281 E., 2004/3882 K. (16.06.2004)
• Danıştay 6. Daire 2020/1230 E., 2020/12678 K. (10.12.2020)
• Danıştay 6. Daire 2020/1742 E., 2020/12674 K. (10.12.2020)
• 3194 sayılı İmar Kanunu (m.29, m.32, m.42)

3194 sayılı ik.42. maddesinin 1.fıkrasında; ruhsat alınmadan veya ruhsat veya eklerine veya imar mevzuata aykırı olarak yapılan yapının yapı sahibine ve müteahhidine 500.000 liradan 25.000.000.-liraya kadar para cezası verileceği ayrıca fenni mesule bu cezaların 1/5’inin uygulanacağı hükme bağlanmış, bu maddede belirtilen ceza miktarları 765 sayılı Yasanın 4421 sayılı Yasa ile değişik Ek-l maddesi uyarınca 393 kat artırılmış ve Ek 2. maddesi uyarınca da her takvim yılı başından geçerli olmak üzere o yıl için belirlenen yeniden değerlenme oranına tabi tutulmuştur.

Yukarıda anılan 3194 sayılı İmar Kanunun 42.maddesi uyarınca, ancak ruhsat alınmadan veya ruhsat veya eklerine veya imar mevzuatına aykırı olarak yapı yapılması durumunda para cezası verilmesi mümkün olup, ruhsat ve eklerine aykırılık bulunmadığı ve ruhsat süresinin dolmasından sonra inşaata devam edilmediği sürece, sadece ruhsat süresinin dolduğundan ve inşaatın ruhsatsız duruma düştüğünden bahisle anılan madde hükmü uyarınca para cezası verilmesi mümkün değildir.

DANIŞTAY 6. D  2003/281E. 2004/3882k. 16.6.2004

Av. iltan Ekmekçioğlu