Bir suçun aydınlatılması için yalnız şüpheli veya sanığın değil, mağdurun bedeninde muayene yapılması ya da mağdurdan kan, saç, tükürük ve benzeri örnekler alınması gerekebilir. CMK 76, bu işlemleri mağdurun sağlığı, rızası ve özel hayatı bakımından güvencelere bağlar.

Hüküm; dış ve iç beden muayenesini, biyolojik örnek alınmasını, çocuğun soybağının araştırılmasını ve muayeneden çekinme hakkını düzenler. İşlemin amacı yalnız soruşturulan suça ilişkin delil elde etmek olabilir.

CMK 76 Güncel Madde Metni

Diğer kişilerin beden muayenesi ve vücuttan örnek alınması

Madde 76 – (Değişik: 25/5/2005 – 5353/3 md.)

(1) Bir suça ilişkin delil elde etmek amacıyla, mağdurun vücudu üzerinde dış veya iç beden muayenesi yapılabilmesine veya vücudundan kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilmesine; sağlığını tehlikeye düşürmemek ve cerrahî bir müdahalede bulunmamak koşuluyla; Cumhuriyet savcısının istemiyle ya da re’sen hâkim veya mahkeme, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından karar verilebilir. Cumhuriyet savcısının kararı, yirmidört saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulur. Hâkim veya mahkeme, yirmidört saat içinde kararını verir. Onaylanmayan kararlar hükümsüz kalır ve elde edilen deliller kullanılamaz.

(2) Mağdurun rızasının varlığı halinde, bu işlemlerin yapılabilmesi için birinci fıkra hükmüne göre karar alınmasına gerek yoktur.

(3) Çocuğun soy bağının araştırılmasına gerek duyulması halinde; bu araştırmanın yapılabilmesi için birinci fıkra hükmüne göre karar alınması gerekir.

(4) Tanıklıktan çekinme sebepleri ile muayeneden veya vücuttan örnek alınmasından kaçınılabilir. Çocuk ve akıl hastasının çekinmesi konusunda kanunî temsilcisi karar verir. Çocuk veya akıl hastasının, tanıklığın hukukî anlam ve sonuçlarını algılayabilecek durumda olması hâlinde, görüşü de alınır. Kanunî temsilci de şüpheli veya sanık ise bu konuda hâkim tarafından karar verilir. Ancak, bu hâlde elde edilen deliller davanın ileri aşamalarında şüpheli veya sanık olmayan kanunî temsilcinin izni olmadıkça kullanılamaz.

(5) Bu madde gereğince verilen hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz edilebilir.

CMK 76 Hangi Kişiler ve İşlemler İçin Uygulanır?

Madde başlığı diğer kişileri kapsasa da hüküm özellikle mağdurun bedeni üzerindeki işlemleri düzenler. Mağdur üzerinde hem dış hem de iç beden muayenesi yapılabilir; kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük ve tırnak örneği alınabilir.

Şüpheli veya sanığın iç beden muayenesi ise farklı şartlarla CMK 75 beden muayenesi kapsamında düzenlenmiştir. Kişinin dosyadaki sıfatı, uygulanacak hükmü belirlediğinden bu iki madde birbirine karıştırılmamalıdır.

Mağdurun Beden Muayenesine Kim Karar Verir?

Mağdur rıza göstermiyorsa veya rızaya dayanmayan bir işlem söz konusuysa, kural olarak Cumhuriyet savcısının istemi üzerine ya da kendiliğinden hâkim veya mahkeme karar verir.

Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı karar verebilir. Savcının kararı yirmi dört saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulmalı; hâkim veya mahkeme de yirmi dört saat içinde karar vermelidir.

Onaylanmayan savcılık kararı hükümsüz kalır. Bu karara dayanılarak elde edilen deliller kullanılamaz.

Mağdur Rıza Gösterirse Karar Gerekir mi?

Mağdurun rızası varsa, CMK 76/1’deki karar usulüne gerek bulunmaz. Bununla birlikte rızanın belirli işlem için, özgür iradeyle ve kişinin neye rıza gösterdiğini anlayabileceği biçimde verilmesi önemlidir.

Bir muayeneye rıza gösterilmesi, sınırı belirsiz bütün tıbbi işlemlere veya örneklerin başka amaçlarla kullanılmasına izin verildiği anlamına gelmez. İşlemin amacı ve kapsamı açık olmalıdır.

Sağlığın Korunması ve Cerrahî Müdahale Yasağı

Muayene veya örnek alma, mağdurun sağlığını tehlikeye düşürmemelidir. Ayrıca CMK 76 kapsamında cerrahî müdahalede bulunulamaz.

Bu iki şart, rıza bulunmadığı hâllerde de karar merciini bağlayan mutlak sınırlardır. Delil elde etme ihtiyacı, sağlık tehlikesi doğuran veya cerrahî müdahale gerektiren bir işlemi bu madde kapsamında hukuka uygun hâle getirmez.

Çocuğun Soybağı Araştırılabilir mi?

Soruşturma veya kovuşturmada çocuğun soybağının araştırılması gerekebilir. Kanun, bu araştırmanın yapılabilmesini birinci fıkradaki karar usulüne bağlamıştır.

Dolayısıyla çocukla ilgili soybağı araştırması, yalnız tarafların talebiyle kendiliğinden yapılamaz. Delil elde etme amacı, sağlık güvenceleri ve yetkili merci kararı birlikte bulunmalıdır.

Muayeneden veya Örnek Vermekten Kaçınılabilir mi?

Tanıklıktan çekinme sebepleri varsa kişi muayeneden veya vücudundan örnek alınmasından kaçınabilir. Bu düzenleme, tanıklık hukukundaki yakınlık ve sır saklama gibi korumaların beden üzerinde yapılacak işlemlere de yansımasını sağlar.

Çocuk veya akıl hastası kişi bakımından çekinme kararını kanunî temsilci verir. Kişi tanıklığın hukukî anlam ve sonuçlarını algılayabilecek durumdaysa kendi görüşü de alınır.

Kanunî temsilci aynı zamanda şüpheli veya sanık ise karar hâkim tarafından verilir. Bu durumda elde edilen deliller, davanın sonraki aşamalarında şüpheli veya sanık olmayan kanunî temsilcinin izni bulunmadıkça kullanılamaz.

CMK 76 Kararına İtiraz Edilebilir mi?

Madde kapsamında verilen hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz edilebilir. İtirazda delil elde etme amacı, karar yetkisi, gecikmesinde sakınca şartı, 24 saatlik süreler, sağlık tehlikesi, cerrahî müdahale yasağı, rıza ve çekinme hakkı değerlendirilebilir.

CMK 76, itirazın işlemi kendiliğinden durduracağına ilişkin özel bir hüküm içermez. İşlemin niteliği ve delilin kaybolma ihtimali nedeniyle başvuru ve uygulama süreci somut dosyada gecikmeden takip edilmelidir.

Alınan Biyolojik Örnekler Sınırsız Kullanılabilir mi?

Hayır. Örneğin hukuka uygun alınmış olması, biyolojik verilerin farklı dosyalarda veya süresiz biçimde kullanılmasına tek başına izin vermez. Moleküler genetik inceleme ve verilerin korunması için CMK’nın devam eden maddelerindeki sınırlamalar uygulanır.

DNA profillerinin hangi koşullarda silinmesi gerektiği CMK 80 DNA verilerinin silinmesi yazısında ayrıca açıklanmıştır.

Uygulamada Kontrol Edilecek Hususlar

• Kişinin dosyadaki sıfatının mağdur veya diğer kişi olarak doğru belirlenmesi,
• Muayene ya da örnek alma işleminin belirli bir suça ilişkin delil amacı taşıması,
• Mağdurun geçerli rızasının bulunup bulunmadığı,
• Rıza yoksa gerekli hâkim, mahkeme veya acil hâlde savcılık kararının alınması,
• Savcılık kararının 24 saat içinde onaya sunulması,
• Sağlığın tehlikeye düşürülmemesi ve cerrahî müdahalede bulunulmaması,
• Çekinme hakkı ile çocuk ve kanunî temsilciye ilişkin özel kuralların uygulanması.

Mağdur veya muayene edilecek diğer kişi kadınsa, CMK 76’daki güvencelerin yanında CMK 77 kapsamında kadın hekim isteme hakkı da değerlendirilir. Kanun bu istemin olanaklar elverdiğinde karşılanmasını öngörür.

Sık Sorulan Sorular

Mağdurdan kan veya DNA örneği alınabilir mi?

Bir suça ilişkin delil elde etmek amacıyla ve CMK 76’daki rıza, karar ve sağlık şartları sağlanarak mağdurdan biyolojik örnek alınabilir.

Mağdur rıza gösterirse hâkim kararı gerekir mi?

Hayır. Mağdurun geçerli rızası varsa birinci fıkradaki karar usulüne gerek bulunmaz.

Savcı mağdurun beden muayenesine karar verebilir mi?

Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde verebilir. Karar 24 saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulmalı ve yetkili merci 24 saat içinde karar vermelidir.

Onaylanmayan savcılık kararıyla elde edilen delil kullanılabilir mi?

Hayır. Onaylanmayan karar hükümsüz kalır ve bu kararla elde edilen deliller kullanılamaz.

CMK 76 kapsamında cerrahî müdahale yapılabilir mi?

Hayır. Madde, mağdurun sağlığının tehlikeye düşürülmemesini ve cerrahî müdahalede bulunulmamasını açıkça şart koşar.

Mağdur muayeneden kaçınabilir mi?

Tanıklıktan çekinme sebeplerinin bulunması hâlinde muayeneden veya vücuttan örnek alınmasından kaçınılabilir.

CMK 76 kararına itiraz edilebilir mi?

Evet. Bu madde gereğince verilen hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz yolu açıktır.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.