CMK 163 Hâkimin Soruşturma Yetkisi: Savcıya Ulaşılamazsa Ne Olur?

Ceza soruşturması kural olarak Cumhuriyet savcısı tarafından yürütülür. Ancak suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan bir durumda savcıya ulaşılamaması ya da olayın genişliğinin savcının iş gücünü aşması hâlinde işlemlerin gecikmesi delillerin kaybolmasına yol açabilir. CMK 163, bu olağan dışı durumlarda sulh ceza hâkimine soruşturma işlemlerini yapma yetkisi verir.

Bu yetki geçici ve istisnaidir. Sulh ceza hâkimi, savcının yerine sürekli bir soruşturma makamına dönüşmez; maddede belirtilen şartların gerçekleştiği acil durumda gerekli işlemleri yapar ve kolluğa tedbir veya araştırma emri verebilir.

CMK 163 Güncel Madde Metni

Soruşturmanın sulh ceza hâkimi tarafından yapılması

Madde 163 – (1) Suçüstü hâli ile gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, Cumhuriyet savcısına erişilemiyorsa veya olay genişliği itibarıyla Cumhuriyet savcısının iş gücünü aşıyorsa, sulh ceza hâkimi de bütün soruşturma işlemlerini yapabilir.

(2) Kolluk âmir ve memurları, sulh ceza hâkimi tarafından emredilen tedbirleri alır ve araştırmaları yerine getirir.

Sulh Ceza Hâkimi Ne Zaman Soruşturma Yapabilir?

CMK 163’ün uygulanması için öncelikle suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan bir hâl bulunmalıdır. Buna ek olarak Cumhuriyet savcısına erişilememesi ya da olayın genişliğinin savcının iş gücünü aşması gerekir.

Bu şartlar birlikte değerlendirildiğinde düzenlemenin olağan soruşturma usulünü değiştirmediği görülür. Amaç, acil ve geniş kapsamlı olaylarda soruşturmanın durmasını, delillerin kaybolmasını veya gerekli tedbirlerin alınamamasını önlemektir.

Suçüstü Hâli Ne Anlama Gelir?

Suçüstü, yalnız suçun işlendiği anı değil, kanundaki koşullara göre suçun hemen ardından kesintisiz takip sonucu yakalanma veya kısa süre önce işlendiğini gösteren eşya ve delille yakalanma durumlarını da kapsayabilir. Her olayda zaman, takip ve eldeki somut belirtiler birlikte değerlendirilir.

CMK 163 bakımından suçüstünün varlığı tek başına yeterli değildir. Ayrıca gecikmeyi önlemeyi gerektiren koşullarla birlikte savcıya erişilememe veya olayın savcının iş gücünü aşması şartlarından biri bulunmalıdır.

Gecikmesinde Sakınca Bulunan Hâl Nedir?

Gecikmesinde sakınca bulunan hâl, işlemin bekletilmesi durumunda delilin kaybolması, değiştirilmesi, şüphelinin kaçması veya soruşturmanın amacının ciddi biçimde tehlikeye girmesi riskidir. Sadece işlemi hızlandırma isteği bu şartın varlığı için yeterli değildir.

Acil durum somut olayın özellikleriyle açıklanabilmelidir. Hangi delilin neden kaybolabileceği, beklemenin hangi tehlikeyi doğuracağı ve savcıya erişimin neden sağlanamadığı dosya üzerinden denetlenebilir olmalıdır.

Olayın Savcının İş Gücünü Aşması Ne Demektir?

Çok sayıda şüpheli, mağdur, olay yeri veya eş zamanlı işlem gerektiren geniş kapsamlı olaylarda tek bir savcının bütün acil işlemleri zamanında yürütmesi fiilen mümkün olmayabilir. CMK 163, böyle bir durumda sulh ceza hâkiminin de soruşturma işlemlerini yapabilmesine izin verir.

Burada ölçüt, soruşturmanın genel olarak zor olması değil, olayın genişliği nedeniyle acil işlemlerin savcının mevcut iş gücünü aşmasıdır. Yetkinin kullanımının istisnai niteliği korunmalıdır.

Sulh Ceza Hâkimi Hangi İşlemleri Yapabilir?

Maddedeki şartlar gerçekleştiğinde hâkim bütün soruşturma işlemlerini yapabilir. Olayın ve delillerin korunması, kişilerin dinlenmesi, gerekli araştırmaların yapılması ve kanuni koşulları bulunan tedbirlerin alınması bu kapsamda gündeme gelebilir.

“Bütün soruşturma işlemleri” ifadesi, diğer CMK hükümlerindeki koşulların uygulanmayacağı anlamına gelmez. Her işlem kendi özel şartlarına, sürelerine ve temel hak güvencelerine uygun yürütülmelidir.

Kolluk Hâkimin Emrini Yerine Getirmek Zorunda mı?

CMK 163/2 uyarınca kolluk amir ve memurları, sulh ceza hâkiminin emrettiği tedbirleri almak ve araştırmaları yerine getirmekle yükümlüdür. Kolluk, emrin sınırları içinde ve ilgili işlem için kanunda öngörülen usule uygun hareket etmelidir. Adli kolluğun olağan görevi ve savcıyla ilişkisi CMK 164 kapsamında ayrıca düzenlenir.

Olağan durumda kolluğun savcının yönetimindeki görevleri CMK 161 savcının görev ve yetkileri kapsamında düzenlenir. CMK 163 ise yalnız maddede belirtilen istisnai şartlarda hâkimin kolluğa doğrudan emir verebilmesini öngörür.

CMK 162 ile CMK 163 Arasındaki Fark

CMK 162 soruşturma evresinde hâkim kararı bakımından soruşturmayı savcı yürütmeye devam eder; yalnız hâkimin yapabileceği belirli bir işlem için sulh ceza hâkimliğine başvurur.

CMK 163’te ise suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâlde savcıya erişilememesi ya da olay genişliğinin savcının iş gücünü aşması nedeniyle sulh ceza hâkimi soruşturma işlemlerini bizzat yapabilir. Bu nedenle iki hükmün uygulanma şartları ve hâkimin rolü farklıdır.

Yapılan İşlemlerde Haklar Nasıl Korunur?

Acil durum, şüphelinin ve diğer ilgililerin kanuni haklarını ortadan kaldırmaz. Müdafi yardımından yararlanma, susma hakkı, hukuka aykırı yöntemlerle ifade almama, ölçülülük ve özel hayatın korunması gibi güvenceler uygulanmaya devam eder.

Bir koruma tedbiri uygulanmışsa kararın dayanağı, kapsamı, süresi ve uygulama tutanağı incelenmelidir. Maddenin şartlarının bulunmadığı veya özel usul kurallarının ihlal edildiği iddiası, dosyanın somut belgeleri üzerinden değerlendirilir.

Sık Sorulan Sorular

Sulh ceza hâkimi her soruşturmayı yürütebilir mi?

Hayır. Soruşturma kural olarak savcı tarafından yürütülür. Hâkimin yetkisi CMK 163’teki istisnai ve acil şartlarla sınırlıdır.

Savcıya ulaşılamaması tek başına yeterli midir?

Madde, suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan bir hâlin de mevcut olmasını arar. Koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Olayın geniş olması hâkime otomatik yetki verir mi?

Hayır. Olayın genişliği savcının iş gücünü aşmalı ve ayrıca suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâl mevcut olmalıdır.

Hâkim kolluğa doğrudan emir verebilir mi?

CMK 163 şartları gerçekleştiğinde sulh ceza hâkimi kolluğa tedbir alma ve araştırma yapma emri verebilir.

Kolluk hâkimin emrini reddedebilir mi?

Kolluk amir ve memurları, hâkimin kanuna uygun emirleri doğrultusunda tedbirleri almak ve araştırmaları yerine getirmekle yükümlüdür.

Acil durumda temel haklar askıya alınır mı?

Hayır. Acil durum işlemlerin hızla yapılmasını sağlayabilir; fakat savunma hakkı, ölçülülük ve ilgili koruma tedbirinin özel şartları uygulanmaya devam eder.

CMK 162 ile CMK 163 aynı mıdır?

Hayır. CMK 162’de savcı belirli bir hâkim işlemi için talepte bulunur. CMK 163’te ise olağan dışı koşullarda hâkim soruşturma işlemlerini bizzat yapabilir.

Sonuç

CMK 163, acil ve olağan dışı durumlarda soruşturmanın kesintiye uğramasını önleyen istisnai bir hükümdür. Suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâlde savcıya erişilemiyorsa ya da olayın genişliği savcının iş gücünü aşıyorsa sulh ceza hâkimi soruşturma işlemlerini yapabilir ve kolluğa gerekli emirleri verebilir. Bütün işlemlerde diğer CMK hükümleri ve temel hak güvenceleri korunur.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.