Ceza yargılamasında temel kural, sanığın duruşmada hazır bulunmasıdır. Ancak sanığın sorgusu yapıldıktan sonra her oturuma katılması her zaman zorunlu olmayabilir. CMK 196, sanığın duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutulmasını ve sorgunun bazı hâllerde başka mahkeme ya da görüntülü ve sesli iletişim yoluyla yapılmasını düzenler.

CMK 196 Güncel Madde Metni

Sanığın duruşmadan bağışık tutulması

Madde 196 – (1) Mahkemece sorgusu yapılmış olan sanık veya bu hususta sanık tarafından yetkili kılındığı hâllerde müdafii isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir.

(2) Sanık, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar hariç olmak üzere, istinabe suretiyle sorguya çekilebilir. Sorgu için belirlenen gün, Cumhuriyet savcısı ile sanık ve müdafiine bildirilir. Cumhuriyet savcısı ile müdafiin sorgu sırasında hazır bulunması zorunlu değildir. Sorgusundan önce sanığa, ifadesini esas mahkemesi huzurunda vermek isteyip istemediği sorulur.

(3) Sorgu tutanağı duruşmada okunur.

(4) Hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda, aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğinin kullanılması suretiyle yurt içinde bulunan sanığın sorgusu yapılabilir veya duruşmalara katılmasına karar verilebilir.

(5) Hastalık veya disiplin önlemi ya da zorunlu diğer nedenlerle yargılamanın yapıldığı yargı çevresi dışındaki bir hastahane veya tutukevine nakledilmiş olan sanığın, sorgusu yapılmış olmak koşuluyla, hazır bulundurulmasına gerek görülmeyen oturumlar için getirilmemesine mahkemece karar verilebilir.

(6) Yurt dışında bulunan sanığın, belirlenen duruşma tarihinde hazır bulunmasının zorluğu halinde, bu tarihten önce duruşma açılarak veya istinabe suretiyle sorgusu yapılabilir.

Duruşmadan Bağışık Tutulmak Ne Demektir?

Duruşmadan bağışık tutulma, sanığın mahkeme kararıyla sonraki oturumlara katılma yükümlülüğünden muaf tutulmasıdır. Uygulamada “duruşmadan vareste tutulma” ifadesi de aynı anlamda kullanılır.

Bağışıklık davanın sona ermesi veya sanığın savunma hakkından vazgeçmesi anlamına gelmez. Müdafi duruşmaları takip edebilir; sanık da mahkeme gerekli görürse yeniden çağrılabilir.

Sanık Duruşmadan Nasıl Bağışık Tutulur?

Birinci şart, sanığın mahkemece sorgusunun yapılmış olmasıdır. İkinci olarak sanığın veya bu konuda açıkça yetkilendirdiği müdafiinin talebi gerekir. Talep sözlü olarak duruşma tutanağına geçirilebileceği gibi dilekçeyle de sunulabilir.

Talep mahkemeyi otomatik olarak bağlamaz. Mahkeme; isnadın niteliğini, yargılamanın geldiği aşamayı, sanığın huzuruna duyulan ihtiyacı ve savunma hakkını değerlendirerek kabul veya ret kararı verir. Bu yönüyle düzenleme, CMK 193’teki sanığın hazır bulunması kuralının kanuni istisnalarından biridir.

Müdafi Sanık Adına Talepte Bulunabilir mi?

Müdafi, ancak sanık tarafından bu konuda yetkili kılınmışsa bağışık tutulma talebinde bulunabilir. Genel müdafilik görevi, her durumda sanık adına bu özel talebi yapma yetkisi bulunduğu anlamına gelmez. Yetkinin dosyada açık ve tereddütsüz biçimde bulunması önemlidir.

İstinabe Yoluyla Sorgu Hangi Durumlarda Yapılır?

İstinabe, davaya bakan mahkemenin sanığın sorgusunu başka yerdeki bir mahkeme aracılığıyla yaptırmasıdır. Fakat suçun gerektirdiği hapis cezasının alt sınırı beş yıl veya daha fazlaysa bu yöntem kullanılamaz.

Sorgu günü Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine bildirilir. Savcı ile müdafiin sorgu sırasında bulunması zorunlu değildir. Sorgudan önce sanığa, savunmasını asıl yargılamayı yapan mahkeme önünde vermek isteyip istemediği sorulmalıdır. Hazırlık ve tebligat bakımından CMK 176’da açıklanan iddianamenin tebliği süreci de önem taşır.

SEGBİS ile Sorgu ve Duruşmaya Katılım

CMK 196/4 uyarınca hâkim veya mahkeme, zorunlu gördüğü durumlarda yurt içinde bulunan sanığın görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle sorgulanmasına veya duruşmaya katılmasına karar verebilir. Bu yöntem uygulamada SEGBİS olarak bilinir.

SEGBİS kullanılması, sanığın duruşma sürecinden tamamen çıkarılması değildir. Sanık oturumu eş zamanlı izler, kendisine yöneltilen soruları duyar ve savunmasını aktarır. Mahkemenin teknik bağlantının savunmayı etkili biçimde kullanmaya elverişli olmasını gözetmesi gerekir. Kayıt yasağının kanuni iletişim yöntemleriyle ilişkisi CMK 183 yazısında ayrıca açıklanmıştır.

Başka Hastane veya Tutukevine Nakledilen Sanık

Sanık hastalık, disiplin önlemi veya başka zorunlu bir nedenle yargı çevresi dışındaki hastane ya da tutukevine nakledilmiş olabilir. Sorgusu daha önce yapılmışsa ve mahkeme ilgili oturumda hazır bulunmasına gerek görmüyorsa sanığın getirtilmemesine karar verebilir.

Bu karar her oturum için sınırsız bir yokluk izni olarak değerlendirilmemelidir. Mahkeme, sanığın huzurunun gerekli hâle geldiği sonraki bir aşamada katılımını sağlayabilir.

Yurt Dışındaki Sanığın Sorgusu

Yurt dışında bulunan sanığın belirlenen tarihte duruşmaya gelmesi güçse, duruşma tarihinden önce özel bir oturum açılarak veya istinabe yoluyla sorgusu yapılabilir. Bu hüküm, yurt dışında bulunmayı kendiliğinden mazeret saymaz; somut güçlük ve uygulanacak usul mahkemece değerlendirilir.

Bağışık Tutulma ile Yoklukta Duruşma Arasındaki Fark

• Bağışık tutulma: Sorgusu yapılan sanığın veya özel yetkili müdafiinin talebi üzerine mahkeme kararıyla gerçekleşir.
• CMK 195 kapsamındaki yokluk: Yalnız veya birlikte adlî para cezası ya da müsadere gerektiren suçlara özgüdür.
• Duruşmadan savuşma: Sanığın başladıktan sonra duruşmadan kaçması veya sonraki oturuma gelmemesidir; şartları CMK 194’te düzenlenir.

Talep Dilekçesinde Neler Bulunmalıdır?

• Mahkemenin adı ve dosya numarası,
• Sanığın sorgusunun yapıldığı oturumun tarihi,
• Sonraki oturumlardan bağışık tutulma talebi,
• Talebin somut gerekçesi,
• Müdafi başvuruyorsa sanığın verdiği özel yetki,
• Tarih ve imza.

Sık Sorulan Sorular

Duruşmadan bağışık tutulma talebi kabul edilmek zorunda mı?

Hayır. CMK 196 mahkemeye değerlendirme yetkisi verir. Sanığın huzuru gerekli görülürse talep reddedilebilir.

Sorgu yapılmadan bağışık tutulma kararı verilebilir mi?

Birinci fıkradaki genel bağışıklık için sanığın mahkemece sorgulanmış olması gerekir.

Avukat tek başına bağışık tutulma talep edebilir mi?

Müdafi ancak sanık tarafından bu hususta yetkilendirilmişse sanık adına talepte bulunabilir.

Alt sınırı beş yıl olan suçta istinabe ile sorgu yapılabilir mi?

Hayır. Alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda CMK 196/2’deki istinabe yolu uygulanamaz.

SEGBİS kararı için sanığın onayı şart mı?

Kanun, hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda bu yönteme karar verebileceğini düzenler. Kararın somut olayın koşulları ve savunma hakkı gözetilerek verilmesi gerekir.

Bağışık tutulan sanık daha sonra duruşmaya çağrılabilir mi?

Evet. Mahkeme sanığın hazır bulunmasını sonradan gerekli görürse çağrı yapılabilir.

Yurt dışında olmak duruşmaya katılmamak için yeterli mi?

Tek başına yeterli değildir. Hazır bulunmanın zorluğu değerlendirilerek önceden duruşma açılması veya istinabe yoluyla sorgu yapılması mahkemece kararlaştırılır.

Sonuç

CMK 196, sanığın duruşmada bulunması kuralını tümüyle ortadan kaldırmadan yargılamanın gereksiz yere uzamasını önleyen özel usuller getirir. Bağışıklık talebinde sorgunun yapılıp yapılmadığı, müdafiin özel yetkisi, suçun ceza alt sınırı ve sanığın esas mahkeme önünde savunma isteği birlikte değerlendirilmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.