Ceza yargılamasında bir belgenin dosyada bulunması, içeriğinin kendiliğinden hükme esas alınabileceği anlamına gelmez. CMK 209, belirli belge ve tutanakların duruşmada okunmasını zorunlu tutarak tarafların bunlardan haberdar olmasını ve görüş açıklayabilmesini sağlar.

CMK 209 güncel madde metni

Duruşmada okunması zorunlu belge ve tutanaklar

Madde 209 – (1) Naip veya istinabe yoluyla sorgusu yapılan sanığa ait sorgu tutanakları, naip veya istinabe yoluyla dinlenen tanığın ifade tutanakları ile muayene ve keşif tutanakları gibi delil olarak kullanılacak belgeler ve diğer yazılar, adlî sicil özetleri ve sanığın kişisel ve ekonomik durumuna ilişkin bilgilerin yer aldığı belgeler, duruşmada okunur.

(2) Sanığa veya mağdura ait kişisel verilerin yer aldığı belgelerin, açıkça istemeleri halinde, kapalı oturumda okunmasına mahkemece karar verilebilir.

Hükmün amacı ve kapsamı

Duruşmada okunma işlemi, yazılı delili sözlü yargılamanın parçası hâline getirir. Sanık, müdafi, Cumhuriyet savcısı ve katılan; belgenin içeriğini öğrenebilir, doğruluğuna veya delil değerine ilişkin açıklama yapabilir ve gerektiğinde ek araştırma isteyebilir.

Bu kural, çelişmeli yargılama ve savunma hakkı bakımından önemlidir. Mahkemenin değerlendireceği belgenin taraflardan saklı kalmaması, tartışılabilir olması gerekir.

Duruşmada hangi belgeler okunur?

• Naip hâkim veya istinabe yoluyla sorgulanan sanığın sorgu tutanakları,
• Naip veya istinabe yoluyla dinlenen tanığın ifade tutanakları,
• Muayene ve keşif tutanakları,
• Delil olarak kullanılacak diğer belge ve yazılar,
• Adlî sicil özetleri,
• Sanığın kişisel ve ekonomik durumuna ilişkin bilgileri içeren belgeler.

Kanundaki “gibi” ifadesi, sayımın yalnız örneklerden ibaret olduğunu gösterir. Önemli olan, yazılı materyalin yargılamada delil olarak kullanılacak olmasıdır. Ancak her belgenin hukuka uygunluğu ve olay bakımından önemi ayrıca değerlendirilir.

Belgenin dosyada bulunması yeterli midir?

CMK 209 kapsamındaki bir belgenin sadece dosyaya konulması yeterli değildir; duruşmada okunarak tarafların bilgisine sunulması gerekir. Taraflar belge hakkında açıklama yapabilmeli, eksik veya hatalı gördükleri noktaları belirtebilmelidir.

Belgenin kanuna aykırı elde edildiği, olayla ilgisiz olduğu veya talebin yalnız davayı uzatmayı amaçladığı ileri sürülüyorsa CMK 206 kapsamında delilin reddi kuralları da gündeme gelebilir. Okunma zorunluluğu, hukuka aykırı bir belgeyi geçerli delile dönüştürmez.

Belge okunduktan sonra taraflar ne yapabilir?

Taraflar belgenin içeriğine karşı beyanda bulunabilir, çelişkileri gösterebilir ve gerekli gördükleri araştırmaları talep edebilir. Tanık veya bilirkişiye açıklık kazandıracak sorular yöneltilmesi gerekiyorsa, CMK 201’deki doğrudan soru yöneltme usulü önem taşır.

Belgedeki bir bilgi sanık aleyhine değerlendirilecekse savunmaya buna karşı görüş bildirme olanağı tanınmalıdır. Açıklamaların ve taleplerin duruşma tutanağına geçirilmesi, işlemin sonradan denetlenebilmesi açısından önemlidir.

Kişisel veriler kapalı oturumda okunabilir mi?

Sanığa veya mağdura ait kişisel verileri içeren belgeler bakımından özel bir koruma vardır. İlgili kişi açıkça isterse mahkeme belgenin kapalı oturumda okunmasına karar verebilir.

Kapalılık kendiliğinden doğmaz. Açık bir istem ve mahkeme kararı gerekir. Düzenleme; sağlık bilgileri, aile hayatı veya ekonomik duruma ilişkin hassas verilerin gereksiz biçimde alenileşmesini önlemeyi amaçlar. Mahkeme, talebi somut belgenin içeriğine göre değerlendirir.

Yazılı tutanak tanığın yerine geçer mi?

CMK 209, bazı tutanakların okunmasını emreder; fakat her yazılı ifadenin canlı dinleme yerine geçeceği sonucunu doğurmaz. Olayın delili bir tanığın anlatımından ibaretse, izleyen maddelerdeki doğrudan dinleme kuralı ve istisnalar birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle “dosyada ifade tutanağı var” düşüncesi tek başına yeterli olmayabilir. Tanığın duruşmada dinlenip dinlenmeyeceği, önceki ifadenin hangi şartlarda okunabileceği ve tarafların soru sorma olanağı ayrı usul kurallarına bağlıdır.

Belge okunmazsa ne yapılabilir?

Taraf veya müdafi, CMK 209 kapsamındaki belgenin duruşmada okunmasını isteyebilir. Belgeye ilişkin görüşünü, itirazını ve ek delil talebini açıkça sunarak bunların tutanağa geçirilmesini talep edebilir.

Okunmayan bir belgenin hükümde kullanılıp kullanılmadığı, savunma olanağının sağlanıp sağlanmadığı ve eksikliğin sonuca etkisi dosyanın bütünü içinde değerlendirilir. Bu nedenle duruşma tutanakları ile gerekçeli karar birlikte incelenmelidir.

Sık sorulan sorular

CMK 209 neyi düzenler?

Delil olarak kullanılacak belirli belge ve tutanakların duruşmada okunmasını ve kişisel verili belgeler için kapalı oturum olanağını düzenler.

Sorgu tutanakları duruşmada okunur mu?

Naip veya istinabe yoluyla yapılan sanık sorgusuna ait tutanaklar duruşmada okunur.

Tanık ifade tutanağının okunması yeterli midir?

Her durumda yeterli değildir. Tanığın doğrudan dinlenmesine ilişkin kurallar ve kanuni istisnalar ayrıca uygulanır.

Adlî sicil kaydı duruşmada okunur mu?

Evet. Adlî sicil özetleri, CMK 209’da okunması gereken belgeler arasında açıkça sayılmıştır.

Kişisel veriler herkesin önünde okunmak zorunda mı?

Hayır. Sanık veya mağdur açıkça isterse mahkeme kişisel verili belgenin kapalı oturumda okunmasına karar verebilir.

Belgenin okunmasına itiraz edilebilir mi?

Taraflar belgenin hukuka uygunluğu, olayla ilgisi ve delil değeri hakkında itiraz ve açıklamalarını duruşmada sunabilir.

Okunmayan belge hükme esas alınabilir mi?

CMK 209 kapsamındaki belgenin tartışılmadan kullanılması savunma hakkı bakımından sorun doğurabilir. Sonuç, belgenin niteliği ve dosyanın bütünüyle birlikte değerlendirilir.

Sonuç

CMK 209, yazılı delillerin duruşmada görünür ve tartışılabilir hâle gelmesini güvence altına alır. Sorgu, ifade, muayene ve keşif tutanakları ile diğer önemli belgeler okunmalı; taraflara içerikleri hakkında açıklama imkânı verilmelidir. Kişisel veri içeren belgelerde ise açık istem üzerine kapalı oturum kararı verilebilir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.

Yazılı ifade tutanaklarının okunması her durumda tanığın bizzat dinlenmesinin yerini tutmaz. CMK 210 kapsamında tanığın duruşmada dinlenmesi, olayın tek belirleyici delilinin tanık anlatımı olduğu dosyalarda özel olarak güvence altına alınmıştır.

Belge ve tutanakların okunması bakımından tanık veya suç ortağının duruşmada dinlenemediği özel durumlar farklıdır. CMK 211 kapsamında önceki ifade tutanağının okunması için aranan sınırlı şartlar ayrıca incelenmelidir.

Yazılı deliller arasında teknik veya tıbbi bir değerlendirme yer aldığında özel usul uygulanır. CMK 214 kapsamında rapor ve belgelerin okunması, raporu imzalayan kişinin hangi durumda açıklama için çağrılabileceğini gösterir.