Ceza soruşturmasında şüphelinin olayın geçtiği yeri göstermesi, uygulamada “yer gösterme” olarak adlandırılır. Bu işlem sıradan bir kolluk gezisi değildir. Şüphelinin daha önce suçlamaya ilişkin açıklama yapmış olması, işlemin yetkili makam tarafından yürütülmesi, müdafiin katılım hakkının gözetilmesi ve sonucun tutanağa bağlanması gerekir.

CMK 85, yer göstermenin temel sınırlarını üç fıkrada düzenler. İşlem özellikle şüphelinin önceki açıklamalarının olay yeriyle uyumlu olup olmadığının araştırılmasına hizmet eder. Bununla birlikte şüphelinin susma hakkını ortadan kaldırmaz ve kişiyi açıklama yapmaya zorlamak için kullanılamaz.

CMK 85 Güncel Madde Metni

Yer gösterme

Madde 85 – (Değişik: 25/5/2005 – 5353/6 md.)

(1) Cumhuriyet savcısı, kendisine yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmuş olan şüpheliye yer gösterme işlemi yaptırabilir. 250 nci maddenin birinci fıkrası kapsamına giren suçlar söz konusu olduğunda, adli kolluk amiri de yer gösterme işlemi yaptırmaya yetkilidir.

(2) Soruşturmayı geciktirmemek kaydıyla, müdafi de yer gösterme işlemi sırasında hazır bulunabilir.

(3) Yer gösterme işlemi, 169 uncu maddeye uygun olarak tutanağa bağlanır.

Yer Gösterme İşlemi Nedir?

Yer gösterme; suçlamaya ilişkin açıklamada bulunan şüphelinin, olayla bağlantılı bir yeri göstermesi ve gerekli açıklamaları yerinde yapmasıdır. Amaç, daha önce verilen bilgilerin fiziksel çevreyle uyumunu incelemek ve soruşturmadaki delilleri somutlaştırmaktır.

İşlem sırasında şüpheliden olayın geçtiği yeri, kullanılan güzergâhı veya delille bağlantılı bir noktayı göstermesi istenebilir. Ancak yapılan her olay yeri incelemesi yer gösterme değildir. Teknik ekiplerin iz ve bulgu araştırması ayrı bir delil toplama faaliyetidir.

Yer Gösterme İçin Şüphelinin Önceden Açıklama Yapması Gerekir mi?

Evet. CMK 85/1, yer gösterme yaptırılabilecek kişinin kendisine yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmuş olmasını arar. Suçlama hakkında hiçbir açıklama yapmayan ve susma hakkını kullanan şüpheli bakımından, onun anlatımına dayalı bir yer gösterme işleminin şartı oluşmaz.

Bu nedenle kollukta veya savcılıkta ifade süreci önemlidir. Şüpheli, isnadı ve haklarını anlamadan yönlendirilmemeli; açıklama yapıp yapmama kararını özgür iradesiyle vermelidir. İfade için çağrılan kişinin temel olarak nelere dikkat etmesi gerektiği polis ifadeye çağırdı yazısında ayrıca açıklanmıştır.

Şüpheli Yer Göstermeye Zorlanabilir mi?

Yer gösterme, şüphelinin açıklamalarına dayanan bir soruşturma işlemidir. Şüphelinin susma ve kendisini suçlayıcı beyanda bulunmama hakkı devam eder. Bu sebeple zor, tehdit, aldatma veya iradeyi bozan yöntemlerle açıklama alınması hukuka uygun değildir.

Şüphelinin daha önce açıklama yapmış olması da sonraki aşamada her soruya cevap verme zorunluluğu doğurmaz. İşlem öncesinde müdafiyle görüşmek, tutanağın içeriğini kontrol etmek ve itirazların kayda geçirilmesini istemek önem taşır.

Yer Gösterme İşlemine Kim Karar Verir?

Kanundaki temel yetki Cumhuriyet savcısına aittir. Savcı, suçlama hakkında açıklama yapmış şüpheliye yer gösterme yaptırabilir.

Madde metninin ikinci cümlesinde CMK 250/1 kapsamındaki suçlar yönünden adli kolluk amirine de yetki verilmiştir. Ancak CMK 250 daha sonra yürürlükten kaldırılmıştır. Yürürlükteki CMK 85 metninde bu atıf hâlen yer almakla birlikte, buradan kolluğun bütün suçlarda genel ve sınırsız bir yer gösterme yetkisine sahip olduğu sonucu çıkarılamaz. Somut işlemde yetkili makamın ve varsa özel düzenlemelerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Müdafi Yer Gösterme İşlemine Katılabilir mi?

CMK 85/2 uyarınca müdafi, soruşturmayı geciktirmemek kaydıyla yer gösterme sırasında hazır bulunabilir. Müdafiin varlığı; şüphelinin haklarının korunması, işlemin sınırlarının gözlenmesi ve tutanağın gerçeğe uygun düzenlenmesi bakımından önemlidir.

“Soruşturmayı geciktirmemek” ifadesi, müdafi yardımından yararlanma hakkını keyfî biçimde ortadan kaldıran genel bir gerekçe değildir. Çağrı, bildirim, bekleme olanağı ve gecikmenin somut etkisi olayın özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

Şüpheli açısından yer gösterme sırasında hazır bulunma ve savunma hakkının korunması, keşifte hazır bulunma düzeninden farklı bir hukuki temele dayanır. Keşfe katılabilecek kişiler ve bildirim usulü CMK 84 incelemesinde ele alınmıştır.

Yer Gösterme ile Keşif Arasındaki Fark Nedir?

Yer gösterme, soruşturma evresinde şüphelinin önceki açıklamasıyla bağlantılıdır. Keşif ise hâkim, mahkeme veya kanunda belirtilen şartlarda Cumhuriyet savcısı tarafından bir yerin ya da nesnenin doğrudan incelenmesidir.

Yer göstermede şüphelinin anlatımı ve gösterdiği noktalar öne çıkar. Keşifte ise karar makamının gözlem ve incelemesi belirleyicidir. Keşfin kim tarafından yapılabileceği ve bulunamayan delillerin nasıl kayda geçirileceği CMK 83 ceza davasında keşif yazısında açıklanmıştır.

Yer Gösterme Tutanağında Neler Bulunmalıdır?

CMK 85/3, tutanağın CMK 169’a uygun düzenlenmesini zorunlu kılar. Tutanağın işlemin yapıldığı yeri ve zamanı, işleme katılan kişileri, yapılan işlemleri ve elde edilen sonuçları açıkça göstermesi gerekir.

Şüphelinin hangi noktayı kendi iradesiyle gösterdiği, hangi açıklamaları yaptığı, müdafiin hazır bulunup bulunmadığı ve ileri sürülen itirazlar belirsiz bırakılmamalıdır. Fotoğraf, kroki veya görüntü kaydı alınmışsa bunların tutanakla ilişkilendirilmesi delilin denetlenebilirliğini güçlendirir.

Şüpheli ve müdafi, tutanağı imzalamadan önce okumalıdır. Açıklamaların eksik veya yanlış yazılması hâlinde düzeltme ya da şerh talep edilebilir. İmzadan kaçınılması durumunda bunun sebebi de tutanağa geçirilmelidir.

Usule Aykırı Yer Gösterme Delil Olarak Kullanılabilir mi?

Yetkisiz makam, baskı altında alınan açıklama, müdafi hakkının hukuka aykırı sınırlandırılması veya gerçeği yansıtmayan tutanak gibi sorunlar işlemin hukuka uygunluğunu tartışmalı hâle getirebilir.

Her usul eksikliği otomatik olarak aynı sonucu doğurmaz. İhlalin niteliği, şüphelinin iradesine etkisi, elde edilen bulgunun bağlantısı ve yargılama sırasında denetlenebilir olup olmadığı birlikte değerlendirilir. Bu nedenle itirazların işlem anında tutanağa yazdırılması ve dosyadaki diğer delillerle karşılaştırılması önemlidir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Şüpheliye yüklenen suç ve hakları anlaşılır biçimde açıklanmalıdır.
• Yer göstermeden önce suçlamaya ilişkin bir açıklama bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir.
• İşlemi yaptıran makamın kanuni yetkisi belirlenmelidir.
• Müdafiin katılım talebi ve bildirim süreci dosyada görünür olmalıdır.
• Şüphelinin iradesini etkileyen baskı veya yönlendirmeden kaçınılmalıdır.
• Gösterilen yerler, açıklamalar ve itirazlar ayrıntılı tutanağa bağlanmalıdır.
• Tutanak imzalanmadan önce içerik dikkatle okunmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Yer gösterme sadece soruşturma aşamasında mı yapılır?

CMK 85’teki yer gösterme, şüpheli hakkında yürütülen soruşturma evresine özgü bir işlemdir. Kovuşturma sırasında olay yerinin incelenmesi gerektiğinde keşif hükümleri gündeme gelebilir.

Susma hakkını kullanan şüpheliye yer gösterme yaptırılabilir mi?

Madde, suçlama hakkında açıklamada bulunmuş şüpheliyi esas alır. Susma hakkını kullanan kişinin anlatımına dayalı yer gösterme işlemi bu şartı karşılamaz.

Yer göstermeye katılmak suçun kabulü anlamına gelir mi?

Tek başına yer göstermeye katılmak hukuken otomatik bir mahkûmiyet sonucu doğurmaz. İşlem tutanağı, elde edilen bulgular ve diğer deliller birlikte değerlendirilir.

Avukat gelmeden yer gösterme yapılabilir mi?

Kanun, soruşturmayı geciktirmemek kaydıyla müdafiin hazır bulunabileceğini düzenler. Müdafi talebinin nasıl karşılandığı ve gecikme gerekçesi somut olay bakımından incelenmelidir.

Polis tek başına yer gösterme yaptırabilir mi?

Temel yetki Cumhuriyet savcısındadır. Kanundaki kolluk amirine ilişkin cümle yürürlükten kaldırılmış CMK 250’ye atıf yaptığından, kolluğun bütün suçlarda genel yetkili olduğu kabul edilemez.

Yer gösterme sırasında fotoğraf veya video çekilebilir mi?

İşlemin ve gösterilen noktaların kayıt altına alınması mümkündür. Kayıtların tutanakla ilişkilendirilmesi, soruşturmanın gizliliğine ve kişisel verilerin korunmasına uyulması gerekir.

Yer gösterme tutanağı imzalanmak zorunda mı?

Tutanak okunmalı; eksik veya yanlış kısımlar varsa düzeltilmesi ya da şerh düşülmesi istenmelidir. İmza atılmaması hâlinde bunun sebebi tutanakta gösterilir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.