CMK 95 Yakalanma ve Gözaltı Yakınlara Nasıl Bildirilir?

Bir kişinin yakalandığını veya gözaltına alındığını ailesinin saatler sonra tesadüfen öğrenmesi, yalnız insani bir sorun değildir. CMK 95, şüpheli veya sanığın durumunun bir yakınına ya da belirlediği başka bir kişiye gecikmeksizin bildirilmesini zorunlu kılar.

Bildirim yükümlülüğü yalnız ilk yakalama anıyla sınırlı değildir. Gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılması da ayrıca haber verilmesi gereken işlemlerdir. Yabancı kişiler bakımından konsolosluk bildirimi için özel bir kural bulunur.

CMK 95 Güncel Madde Metni

Yakalanan veya gözaltına alınanın durumunun yakınlarına bildirilmesi

Madde 95 –

(1) Şüpheli veya sanık yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında, Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir.

(2) Yakalanan veya gözaltına alınan yabancı ise, yazılı olarak karşı çıkmaması halinde, durumu, vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir.

CMK 95’in Amacı ve Kapsamı

Hüküm, özgürlüğü kısıtlanan kişinin dış dünyayla bağının tamamen kesilmesini önleyen temel usul güvencelerinden biridir. Yakalanan kişinin nerede bulunduğunun bilinebilmesi; avukat yardımına ulaşılması, sağlık ve aile ihtiyaçlarının karşılanması ile işlemlerin denetlenebilmesi bakımından önem taşır.

Madde şüpheli ve sanığı kapsar. Yakalamanın hukuki şartları hakkında ayrıntılı bilgi için CMK 90 yakalama şartları yazısı incelenebilir.

Hangi İşlemler Yakınlara Bildirilmelidir?

CMK 95 üç ayrı durumu açıkça sayar:

• Şüpheli veya sanığın yakalanması,
• Yakalanan kişi hakkında gözaltı kararı verilmesi,
• Gözaltı süresinin uzatılması.

Bu işlemler birbirinin aynısı değildir. Yakalama sonrasında gözaltı kararı verilmişse yalnız ilk haberle yetinilmemesi gerekir. Özellikle toplu suçlarda gözaltı süresinin uzatılması söz konusu olduğunda yeni durumun da bildirilmesi hükmün açık gereğidir. Süreler ve uzatma usulü CMK 91 gözaltı süresi kapsamında ayrıca değerlendirilir.

Kime Haber Verilir?

Kanun, yalnız kan bağı bulunan aile üyelerini esas almaz. Bildirim bir yakına yapılabileceği gibi yakalanan kişinin belirlediği başka bir kişiye de yapılabilir.

Bu kişi eş, anne, baba, kardeş veya yetişkin çocuk olabileceği gibi; kişinin güvendiği bir arkadaş, iş ortağı ya da başka bir kişi de olabilir. Önemli olan, bildirimin yapılacağı kişinin mümkün olduğunca açık iletişim bilgileriyle belirlenmesidir.

Bildirim Ne Kadar Sürede Yapılmalıdır?

Kanundaki ölçüt “gecikmeksizin” bildirimdir. Bu ifade, işlemin belirsiz bir süre ertelenebileceği anlamına gelmez. Yakalama, gözaltı veya uzatma işleminden sonra haber verme için gerekli idari işlem süratle yerine getirilmelidir.

Somut olayda gecikme iddiası değerlendirilirken yakalama saati, savcılık emri, arama kayıtları, tutanaklar, bildirimin yapıldığı saat ve ulaşılamama hâlinde gerçekleştirilen yeni denemeler birlikte incelenir.

Bildirimi Kim Yapar?

CMK 95’e göre haber verme işlemi Cumhuriyet savcısının emriyle gerçekleştirilir. Fiilî telefon görüşmesi veya diğer bildirim işlemi kolluk tarafından yapılabilir; ancak sürecin savcılık emrine dayanması ve kayıt altına alınması gerekir.

Bildirim tutanağında aranan kişi, telefon numarası, arama saati, görüşmenin gerçekleşip gerçekleşmediği ve verilen temel bilginin gösterilmesi sonradan yapılacak denetimi kolaylaştırır.

Yakınına Ulaşılamazsa Ne Yapılır?

Tek bir başarısız arama, her durumda yükümlülüğün sona erdiği anlamına gelmez. Verilen numaranın doğruluğu kontrol edilmeli; mümkünse yeniden arama yapılmalı veya kişinin belirlediği başka bir muhataba ulaşılması değerlendirilmelidir.

Ulaşılamama nedeni ve sonraki denemeler tutanağa geçirilmelidir. Şüpheli veya sanığın bildirim yapılacak başka bir kişi belirleme talebi de açıkça kaydedilmelidir.

Yakına Hangi Bilgiler Verilir?

Bildirim, kişinin yakalandığı veya gözaltına alındığı gerçeğini öğrenmeye elverişli olmalıdır. İşlemi yapan birim ve kişinin bulunduğu yer hakkında gerekli bilginin verilmesi, bildirimin amacına ulaşmasını sağlar.

Bununla birlikte soruşturmanın gizliliğini ihlal edecek delillerin veya dosya ayrıntılarının paylaşılması CMK 95’in konusu değildir. Haber verme yükümlülüğü ile soruşturma gizliliği birlikte gözetilir.

Yakınlar, bildirim konusuyla birlikte gözaltı süresi ve yargıç önüne çıkarılma rehberindeki süre takibi açıklamalarını da inceleyebilir.

Yakalanan Yabancının Konsolosluğuna Bildirim

Yakalanan veya gözaltına alınan kişi yabancıysa durum, vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir. Ancak kanun, kişinin buna yazılı olarak karşı çıkmaması şartını arar.

Dolayısıyla yabancı kişiye konsolosluk bildirimi konusunda iradesini açıklama imkânı tanınmalı ve karşı çıkıyorsa bu beyan yazılı olarak alınmalıdır. Kişinin vatandaşlığı ve birden fazla vatandaşlığının bulunup bulunmadığı da somut olayda önem kazanabilir.

Bildirim Yapılmaması Hâlinde Ne Olur?

Yakalanma veya gözaltının yakınlara bildirilmemesi usul güvencesinin ihlali niteliğindedir. İhlalin sonucu; işlemin türü, süresi, dosyaya etkisi ve kişinin uğradığı zarar dikkate alınarak değerlendirilir.

CMK 141, yakalanma veya tutuklanmanın yakınlara bildirilmemesini koruma tedbirleri nedeniyle tazminat bakımından ayrıca düzenler. Bu konuda haksız koruma tedbirleri nedeniyle tazminat yazısındaki şartlar somut dosyayla birlikte incelenmelidir.

Yakınların Uygulamada Kontrol Edebileceği Hususlar

• Yakalama ve gözaltı işleminin hangi birimde yürütüldüğü,
• Yakalama, gözaltı ve varsa uzatma saatleri,
• Bildirim yapılacak kişinin kolluğa doğru şekilde bildirilip bildirilmediği,
• Arama veya bildirim tutanağının dosyada bulunup bulunmadığı,
• Kişinin avukat yardımından yararlanıp yararlanmadığı,
• Yabancıysa konsolosluk bildirimi konusunda yazılı beyanının alınıp alınmadığı,
• Yetkili yargı merciine çıkarılma sürecinin CMK 94’teki yirmi dört saat kuralına uygun yürütülüp yürütülmediği.

Sık Sorulan Sorular

Yakalanan kişinin ailesine haber verilmesi zorunlu mudur?

Evet. Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya kişinin belirlediği başka bir kişiye gecikmeksizin haber verilmelidir.

Bildirim yalnız anne, baba veya eşe mi yapılabilir?

Hayır. Kanun, bir yakının yanında kişinin belirlediği başka bir kişiye de bildirim yapılmasına izin verir.

Gözaltı süresi uzatıldığında yeniden haber verilir mi?

Evet. CMK 95, gözaltı süresinin uzatılmasını ayrıca bildirilecek hâller arasında sayar.

Yakını telefona cevap vermezse ne olur?

Ulaşılamama ve yapılan denemeler kayıt altına alınmalıdır. Mümkünse yeniden arama veya kişinin belirlediği başka bir muhataba bildirim değerlendirilmelidir.

Yakınına dosyanın bütün ayrıntıları açıklanır mı?

Hayır. Bildirim kişinin yakalanması veya gözaltına alınması hakkında bilgi vermeyi amaçlar; soruşturmanın gizli delillerinin paylaşılmasını kapsamaz.

Yabancı kişinin konsolosluğuna her durumda haber verilir mi?

Yabancı kişi yazılı olarak karşı çıkmıyorsa vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirim yapılır.

Yakınlara bildirim yapılmadığı nasıl ispatlanır?

Dosyadaki bildirim tutanakları, savcılık emri, telefon ve işlem kayıtları incelenir. Hiç kayıt bulunmaması veya kayıtların saatlerle uyuşmaması somut değerlendirmede önem taşıyabilir.

Yakalanan kişinin yakınına yapılan bu bildirimden farklı olarak, şikâyete bağlı suçta korunmaya muhtaç mağdurun şikâyet hakkı bakımından CMK 96’daki ilgililere bildirim kuralı ayrıca uygulanabilir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.

Yakalama ve gözaltı aşamasından sonra tutuklama kararı verilirse, yakınlara yapılacak yeni bildirimin kapsamı CMK 107 tutuklama bildirimi hükmüne göre ayrıca değerlendirilir.