Molada Kasaya veya Telefona Bakıyorum: Bu Süre Çalışmadan Sayılır mı?

Yemek molasında kasanın sorumluluğu sizde kalıyor ve müşteri geldiğinde hemen işlem yapmanız gerekiyorsa, iş çıkmasını beklediğiniz süre de çalışma süresine girer. Buna karşılık görevi başka biri devralmış ve zamanınızı serbestçe kullanabilmişseniz, yemeği işyerinde yemeniz tek başına o arayı çalışmaya dönüştürmez. İlk olarak bir vardiya seçin: Mola hangi saatlerde görünüyordu, görevi kim devraldı, siz gerçekte ne zaman dinlenebildiniz?

Vardiyanın ortasında ne kadar mola verilmesi gerekir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 68. maddesine göre aşağıdaki süreler, yetişkin işçi için günlük çalışma süresine göre belirlenen asgari ara dinlenmeleridir. İşe giriş ile çıkış arasındaki toplamı kullanırken dikkat edin: Örneğin sekiz saatlik bir zaman aralığında gerçekten yarım saat dinlenmişseniz çalışma süresi yedi buçuk saattir.

Mola kural olarak aralıksız ve günlük çalışmanın ortalama bir zamanında verilir. İşin niteliği, iklim, mevsim ve yerel gelenekler dikkate alınarak sözleşmeyle bölünmesi mümkündür. Kasaların kapanmaması için çalışanlar farklı saatlerde yemeğe çıkabilir; önemli olan, sırası gelen kişinin işinin gerçekten devralınmasıdır. Vardiyayı yarım saat erken bitirmek, gün içinde hiç verilmeyen dinlenmenin yerini tutmaz. İş veya toplu iş sözleşmesi daha uzun ya da ücretli bir ara öngörüyorsa ücret hesabında bu hüküm de dikkate alınır.

Bu tabloyu on sekiz yaşından küçük çalışanlara uygulamayın. Çocuk ve genç işçilerde iki saatten fazla, dört saatten az süren işlerde 30 dakika; dört saatten yedi buçuk saate kadar süren işlerde çalışma süresinin ortasında bir saat ara gerekir. Çocuk ve genç işçilere ilişkin yönetmelik iki yaş grubu arasındaki farkı gösterir. Süt izni de yemek molası değildir: Kanunun 66 ve 74. maddelerine göre süt izni günlük çalışma süresinden sayılır.

Yarım saat içinde bir çağrıya cevap verirseniz ne değişir?

Çizelgede “12.30–13.00 yemek” yazması, o yarım saatin tamamını kendiliğinden dinlenme yapmaz. Tersi de geçerlidir: Saat 12.45’te gönderilen tek bir iş mesajı, bütün öğle arasının çalışmayla geçtiğini göstermez. İş Kanunu’nun 66. maddesindeki ayrım, çalışanın her an iş görmeye hazır tutulup tutulmadığıdır.

Örneğin çağrı merkezinde başka biri hattı devraldıysa, yemeğiniz bir işle kesildiyse ve ardından serbestçe dinlenebildiyseniz, işle geçen zamanla kalan serbest zamanı ayrı kaydedin. Ayrıca size kesintisiz veya sözleşmeye uygun bölünmüş bir ara verilip verilmediğini kontrol edin. Oysa tek görevli sizseniz, kulaklığı çıkarmanız yasaksa ve tüm çağrıları yanıtlamanız isteniyorsa, yalnız konuşma dakikalarını yazmak eksik kalır. Müşteri aramadığı dakikalarda da görevin başındasınız. Hattın başka çalışana hangi saatte aktarıldığı bu iki durumu ayıran kayıtlardan biridir.

Kullanılmayan mola her zaman fazla mesai ücreti doğurur mu?

Hayır. Önce fiilen çalışılan süreyi, sonra bu sürenin ücretinin daha önce ödenip ödenmediğini bulun. Ara dinlenmesi kullandırılmaması ile fazla çalışma ücreti farklı konulardır. Kanunun 41 ve 63. maddelerindeki genel düzende, geçerli bir denkleştirme uygulaması yoksa haftalık 45 saati aşan çalışma için saat ücreti yüzde 50 artırılır. Sözleşmedeki haftalık süre 45 saatin altındaysa, sözleşme süresini aşan ancak 45 saati geçmeyen bölüm için artış yüzde 25’tir. Denkleştirme, çalışma saatlerinin anlaşmayla haftalara farklı dağıtılıp kanuni dönem ortalamasına göre değerlendirilmesidir. Günlük 11 saat sınırı ve gece çalışmasının özel sınırları ayrıca korunur. Uzun bir vardiyayı uygun göstermek için kâğıt üzerinde daha fazla mola düşülemez.

Örnek: Haftalık süresi 45 saat olan bir mağaza çalışanının altı gün boyunca 09.00 ile 17.00 arasında işyerinde kaldığını düşünün. Her gün yarım saat gerçekten serbestse haftalık çalışma 6 × 7,5 = 45 saattir. Altı günün her birinde tek kasa görevlisi olarak sekiz saatin tamamında hazır tutulmuşsa toplam 48 saattir. Denkleştirme veya özel bir çalışma rejimi yoksa ve ek süre daha önce ödenmemişse üç saat fazla çalışma hesabına girer. Üstelik ikinci durumda günlük fiilî çalışma yedi buçuk saati aştığından verilmesi gereken ara da bir saattir. Ücrete eklenecek süreyi, verilmesi gereken bu bir saati gün sayısıyla çarparak bulamazsınız: Ücret farkı gerçekte çalışılan ve karşılığı ödenmeyen zamana göre hesaplanır.

Çizelgedeki mola ile gerçekte olanı nasıl gösterebilirsiniz?

Bir haftalık kayıt hazırlayın. Her gün için başlangıç, bitiş, çizelgedeki ara, serbest kaldığınız saatler ve o sırada yaptığınız işi ayrı yazın. Üç farklı kayıt türünü karşılaştırın:

• Vardiya listesi ve puantaj: İlki planı, ikincisi işverenin çalışılmış kabul ettiği gün ve saatleri gösterir. Her gün otomatik düşülen bir saat, tek başına o aranın kullanıldığını ispatlamaz.
• Görev ve devir kayıtları: Kendi kullanıcı adınıza açılan kasa işlemi belirli bir andaki işi; nöbet veya hat devir kaydı ise sorumluluğun hangi saatlerde sizde olduğunu gösterebilir. Ortak kasa kullanılıyorsa fişi kimin düzenlediği ayrıca açıklanmalıdır. Müşteri bilgilerini almadan işlem tarihi, saati ve kaydın bulunduğu sistemi not edin.
• Bordro, banka dekontu ve tanık: Bordroda kaç saat tahakkuk ettirildiğini, bankada hangi tutarın ödendiğini karşılaştırın. Sizinle aynı vardiyada çalışan kişi yemek sırasında işi kimin üstlendiğini anlatabilir. Giriş kartı ise binada olduğunuzu gösterir; yemekhanede serbest kaldığınız süreyi tek başına açıklamaz.

Mola düzenini değiştirmek veya eksik ücreti istemek için nereye başvurulur?

Amacınız ertesi vardiyada dinlenebilmekse işverene tarih ve görev belirterek yazın. Örneğin “Salı günü 12.30 ile 13.00 arasında kasayı devralan olmadı. Yemek saatinde kasayı kime devredeceğimin bildirilmesini ve o güne ait çalışma kaydının düzeltilmesini istiyorum.” Başvurunun ve cevabın bir örneğini saklayın. Düzen sürerse Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına işyeri, vardiya ve tarih bilgileriyle denetim talebi iletebilirsiniz. Kanunun 104. maddesindeki idari yaptırım, çalışana ödenecek para değildir; denetim başvurusu ücret davasının yerini almaz.

Ücret eksikse işten ayrılmayı beklemeden alacağınızı isteyebilirsiniz. Ücret alacağında beş yıllık zamanaşımı her dönemin ödeme gününden ayrı işler (İş Kanunu m.32; TBK m.149). İşverene dilekçe vermek veya denetim istemek bu süreyi kendiliğinden durdurmaz. Dava açmadan önce işin yapıldığı yerdeki ya da karşı tarafın yerleşim yerindeki arabuluculuk bürosuna başvurun; büro yoksa görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne gidin. Hangi haftalar için hangi ücret farkını istediğinizi belirtin. Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur.

Anlaşma sağlanmazsa son tutanakla iş mahkemesinde, iş mahkemesi bulunmayan yerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesinde dava açılabilir. Genel yetkili yer, işin yapıldığı yer veya davalının dava tarihindeki yerleşim yeridir. Mahkemeden işverendeki vardiya ve işlem kayıtlarını belirli tarihler için isteyin. Hesap raporu düzenlenirse hangi gün için kaç dakika düşüldüğünü kontrol edin. İspatlanamayan bölüm reddedilebilir; dava harcı, bilirkişi ve diğer yargılama giderleri de hesaba katılmalıdır. İstinaf yolu açıksa süre gerekçeli kararın usulüne uygun tebliğinden itibaren iki haftadır (İş Mahkemeleri Kanunu m.2, 3, 5, 6 ve 7; HMK m.345). Ödeme hesabını hazırlarken fazla mesai ücretinin ispatı ve bordroyla karşılaştırılması hakkındaki rehberden yararlanabilirsiniz.

Hesap raporunda kullanılmayan mola düşülmüşse ne yapmalısınız?

Davanızdaki bilirkişi raporu size tebliğ edildiğinde, raporda her gün için kaç dakika ara dinlenmesi düşüldüğünü kontrol edin. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 281. maddesine göre raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde davaya bakan mahkemeye başvurarak eksik incelemenin tamamlanmasını, belirsiz hesabın açıklanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilirsiniz. Başlangıç için raporun yazıldığı tarihe ya da sonraki duruşma gününe bakmayın; dosyadaki tebliğ kaydını esas alın. Bu başvuru mevcut dava dosyasına yapılır. Bilirkişi raporuna itiraz ile mahkemenin hükmüne karşı istinaf başvurusu ayrı işlemlerdir.

Örneğin raporda her vardiyadan bir saat düşüldüğünü, sizin ise bazı günlerde yalnız yarım saat serbest kaldığınızı ileri sürdüğünüzü düşünün. İtirazda yalnız “mola kullanmadım” demekle yetinmeyin. Hangi tarihlerin hesabına itiraz ettiğinizi, raporun ilgili sayfasını ve dosyadaki hangi görev devri, puantaj veya tanık anlatımının bu itirazı desteklediğini gösterin. Bir saatlik kesintinin hangi veriye dayandığının açıklanmasını ve gerçek ara süresi belirlendikten sonra haftalık çalışma ile ücret hesabının buna göre yeniden yapılmasını isteyin. Giriş çıkış kaydı tek başına bütün gün çalışıldığını göstermediği gibi, çizelgede mola yazması da aranın kullanıldığını tek başına kanıtlamaz. Hâkim, raporu diğer delillerle birlikte değerlendirir (HMK m.282).

İtirazı iki haftada hazırlamak çok zor veya imkânsızsa ya da özel veya teknik bir çalışma gerekiyorsa, yine bu iki hafta dolmadan gerekçenizi açıklayıp mahkemeden ek süre isteyebilirsiniz. Mahkeme, ilk sürenin bitiminden başlayacak şekilde bir defaya mahsus ve en çok iki haftalık ek süre verebilir. Bu uzama kendiliğinden olmaz. İlk adımınız tebliğ tarihini belirlemek, ardından tartışmalı günleri ve bunları destekleyen dosya kayıtlarını aynı listede toplamaktır.

Bu yazı, ara dinlenmesi ve mola sırasında yapılan çalışmanın ücret hesabına etkisi hakkında genel bilgi verir; kişiye özel hukuki görüş değildir. Sizin vardiyanızda hangi sürenin çalışmadan sayılacağı, o saatlerde üstlendiğiniz görev, iş sözleşmeniz ve işyerindeki kayıtlar birlikte incelenerek belirlenebilir.