Fazla Mesai Ücretim Ödenmedi: İşten Ayrılmadan Nasıl Talep Edebilirim?

Fazla mesai ücretinizi istemek için işten ayrılmanız gerekmez. Önce hangi haftalarda kaç saat çalıştığınızı ve bu çalışmanın ne kadarının ödendiğini belirleyin. İşveren farkı ödemezse çalışmaya devam ederken de arabulucuya başvurabilir, anlaşma olmazsa iş mahkemesinde alacağınızı isteyebilirsiniz. İş sözleşmesini sona erdirmek ayrı bir seçimdir. Haklı fesih için ödeme günü gelmiş bir ücretin eksik hesaplanması veya ödenmemesi gibi bir neden bulunmalıdır.

Bordroda hangi saatlerin karşılığını aramalısınız?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesi iki ayrı ücret öngörür. Tam süreli çalışmada sözleşmedeki normal haftalık süre 45 saatse, bu sınırı aşan her saat için normal saat ücretinin yüzde 50 fazlası ödenir. Haftalık süre örneğin 40 saat olarak kararlaştırılmışsa 40 saati aşan ilk beş saat için zam yüzde 25’tir. Buna fazla sürelerle çalışma denir. 45 saatin üzerindeki bölüm için yine yüzde 50 uygulanır. Sözleşmede daha yüksek zam varsa hesabı o oranla yapın.

Varsayalım haftalık normal süreniz 40 saat, normal brüt saat ücretiniz 240 TL. Denkleştirme uygulanmayan bir haftada, fiilen kullandığınız molalar çıktıktan sonra 48 saat çalıştınız. İlk beş ek saatin karşılığı 5 × 300 = 1.500 TL, sonraki üç saatin karşılığı 3 × 360 = 1.080 TL’dir. Bu sekiz saatin toplam karşılığı brüt 2.580 TL olur. Aynı çalışma için bordroda brüt 1.500 TL gösterilmiş ve karşılığı gerçekten ödenmişse kalan brüt tutar 1.080 TL’dir. Brüt rakamı bankaya yatan net maaştan doğrudan çıkarmayın. Birden çok aya yayılan hesapta her dönemin saat ücretini kullanın.

Giriş ile çıkış arasındaki bütün süre ücret hesabına girmez. Serbestçe kullanabildiğiniz yemek molası düşülür. Buna karşılık müşteri geldiğinde hizmet vermek üzere tezgâh başında beklediğiniz süre, iş yapılmayan dakikalar olsa da çalışma süresine girebilir (m. 66 ve 68). Tatil günü çalıştıysanız günü ayrıca işaretleyin. Örneğin ulusal bayramda çalışmanın karşılığı m. 47’ye göre ayrıca incelenir; aynı ödemenin iki kez hesaba katılmaması gerekir.

İşveren “izinle karşılandı” veya “maaşına dahil” diyorsa

Serbest zaman: Ücret yerine dinlenmeyi işçi seçer. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 6. maddesine göre yazılı başvuru gerekir. Bir saat fazla çalışmaya karşılık 1 saat 30 dakika, bir saat fazla sürelerle çalışmaya karşılık 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanılır. İşverenin işin gereklerine göre belirlediği tarihte, altı ay içinde, iş günlerinde ve ücret kesilmeden kullandırılır. Zaten hafta tatili olan bir günü izin hanesine yazmak bu borcu karşılamaz. Talep yazısıyla fiilen kullandırılan gün ve saatleri karşılaştırın.

Denkleştirme: Yoğun bir haftayı daha kısa bir haftayla dengelemek, geçmiş borca karşı serbest zaman vermekten farklıdır. Tarafların anlaşmasına dayanan geçerli bir denkleştirme düzeni varsa, dönem ortalaması işçinin normal haftalık süresini aşmadığı sürece tek bir haftanın 45 saati geçmesi tek başına fazla çalışma sayılmaz. Günlük üst sınır 11 saattir. Olağan dönem iki ay, toplu iş sözleşmesiyle en çok dört aydır. Turizm sektöründe bu süreler dört ve altı aydır (m. 63). İşverenden hangi tarihler arasındaki çalışmaların dengelendiğini gösteren çizelgeyi isteyin. İzinli veya az çalışılan herhangi bir haftayı seçip eski bir yoğun haftadan kendiliğinden düşmek doğru olmaz.

Aylık ücrete dahil olduğu savunması: Sözleşmede gerçekten böyle bir hüküm bulunup bulunmadığını, hangi çalışmaları kapsadığını ve kararlaştırılan ücretin bunları karşılayıp karşılamadığını inceleyin. Fazla mesaiye yazılı onay vermek, ücretin ödendiğini kabul etmek değildir. Yıllık 270 saat işçi başına yaptırılabilecek fazla çalışmanın sınırıdır; ilk 270 saatin ücretsiz olduğu anlamına gelmez. Sınırın aşılması da fiilen yapılan çalışmanın ücretini ortadan kaldırmaz.

Bu örnekler İş Kanunu’na tabi olağan gündüz çalışması içindir. Kısmi süreli işçiye fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılamaz. Gece çalışmasında kural olarak 7,5 saatlik ayrı sınır vardır; m. 69’da sayılan turizm, özel güvenlik, sağlık ve belirli petrol faaliyetlerinde bu süreyi aşmak için işçinin yazılı onayı gerekir. Yer altı maden işlerinde haftalık sınır 37,5 saattir. Kanunun izin verdiği zorunlu ve olağanüstü hâllerde bunun üzerindeki her saat için zam en az yüzde 100’dür. Böyle bir işte yalnız haftalık 45 saati esas alan bir tablo yanıltır.

Çalıştığınızı ve ödeme farkını hangi belgeler gösterir?

Fazla çalışma yaptığını ileri süren işçi, hangi tarihte ne kadar çalıştığını; işveren de ödediğini ileri sürdüğü tutarı kanıtlar. Bu iki sorunun belgeleri farklıdır. Ücret hesap pusulasında fazla çalışma karşılığının ayrı gösterilmesi gerekir. Yönetmeliğin 10. maddesi de işverene fazla saatleri gösteren belge düzenleme ve imzalı nüshasını özlük dosyasında saklama yükümlülüğü getirir.

İmzalı bordroda fazla mesai yazıyorsa imzanın teslimi mi, ödeme veya hesabı mı doğruladığına ve itiraz kaydı bulunup bulunmadığına bakılır. Bordroda iki saat görünürken altı saat çalıştığınızı söylüyorsanız, hangi dört saatin eksik olduğunu yazılı kayıtlarla eşleştirin. Erişiminiz olmayan şirket kayıtlarını kendiniz almaya çalışmayın. Dava dilekçesinde işyerini, tarih aralığını ve kaydın adını belirtip mahkemeden getirtilmesini isteyebilirsiniz (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 190 ve 219).

Çalışmaya devam etmekle haklı fesih arasında nasıl seçim yapılır?

Amacınız ücret farkını almaksa işverene hangi haftalarda ne kadar eksik ödendiğini yazılı bildirebilir, bordro ve puantaj örneğinizi isteyebilirsiniz. Teslim veya gönderim kaydını saklayın. İşverene ihtar göndermek arabulucuya başvurmanın ön koşulu değildir. Bordronun düzeltilmesini beklerken eski ayların zamanaşımı işlemeye devam edebilir.

Ücret kanuna veya sözleşmeye göre hesaplanmamış ya da ödenmemişse, m. 24/II-e uyarınca işçi sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebilir. Ayrılmak istiyorsanız bildiriminizde hangi dönemin hangi ücretinin ödenmediğini ve bu nedenle sözleşmeyi sona erdirdiğinizi açıkça yazın. Nedeni açıklamadan işe gitmemek devamsızlık tartışmasına yol açabilir. İşçinin haklı feshi kanıtlanır ve aynı işveren yanında en az bir yıl şartı karşılanırsa 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesi uyarınca kıdem tazminatı istenebilir. Bu yolla kendisi fesheden işçi ihbar tazminatı alamaz. Bir yılı dolmamış işçi de çalıştığı fazla saatlerin ücretini isteyebilir.

İki süreyi karıştırmayın. İş Kanunu m. 34’teki 20 gün, ücretin ödeme gününden başlayarak mücbir neden olmaksızın ödenmemesi hâlinde iş görmekten kaçınma hakkına ilişkindir. Ücret farkını talep etmek veya m. 24’e dayanmak için genel bir bekleme süresi değildir. Haklı fesihte m. 26’daki altı iş günlük süre, tamamlanmış davranışın öğrenilmesiyle ilgilidir; kanun ayrıca kural olarak fiilden itibaren bir yıllık dış sınır koyar. Açığı hâlâ ödenmemiş bir ücretle, gecikmeli de olsa tamamı ödenmiş eski bir bordroyu aynı kabul etmeyin. Ödeme ve öğrenme tarihleri fesih hakkını etkileyebilir. Fesih için sürenin tartışmalı olması, ücret alacağının da aynı sürede sona erdiği anlamına gelmez.

Arabulucuya nereye başvurulur, anlaşma olmazsa ne yapılır?

İşverenin yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki adliyenin arabuluculuk bürosuna, büro yoksa görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne başvurun. Karşı tarafın unvanını, çalıştığınız yeri ve talep dönemini yazın. Fazla çalışma, varsa fazla sürelerle çalışma ve ayrıca istediğiniz kıdem tazminatını ayrı kalemler olarak belirtin. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesine göre, arabulucunun olağan süresi görevlendirildiği tarihten itibaren üç haftadır; zorunlu hâllerde en çok bir hafta uzatılabilir.

Beş yıllık zamanaşımı, her ücret dönemi için o dönemin ücreti istenebilir hâle geldiğinde ayrı ayrı başlar (İş Kanunu m. 32; Türk Borçlar Kanunu m. 149). Örneğin aynı işte altı yıldır çalışıyor olmanız bütün ayların süresini korumaz. Arabuluculuk bürosuna başvurulduğunda zamanaşımı durur; son tutanaktan sonra kalan süre işlemeye devam eder. Baştan beş yıl verilmez.

Anlaşma sağlanırsa imzadan önce tutarın brüt mü net mi olduğunu, kapsadığı ayları, ödeme tarihini ve hangi taleplerin kapandığını okuyun. Anlaşma olmazsa son tutanağın aslını veya arabulucu onaylı örneğini dilekçeye ekleyin. Dava, davalı işverenin dava tarihindeki yerleşim yerinde veya işin yapıldığı yerdeki iş mahkemesinde açılabilir. Ayrı iş mahkemesi yoksa asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla bakar. Arabulucuya hiç başvurmadan açılan dava usulden reddedilir; başvuru yapılmış fakat tutanak eklenmemişse tamamlamak için bir haftalık kesin süre verilir.

Mahkeme kanıtlanan çalışma saatleriyle ödemeleri karşılaştırır. Hesap için bilirkişi görevlendirilirse raporda eksik haftayı, yanlış düşülen molayı veya iki kez sayılan ödemeyi tek tek gösterin. İspatlanabilen bölüm kabul edilip kalan talep reddedilebilir. Harç, bilirkişi gideri ve varsa karşı vekâlet ücreti bakımından kısmen ret de sonuç doğurabilir. İstinaf yolu açıksa gerekçeli kararın usulüne uygun tebliğinden itibaren iki hafta içinde başvurulur (7036 m. 7; HMK m. 345).

İlk adım: Son bordronuzdan bir hafta seçin. Her gün için giriş, çıkış, gerçekten kullandığınız mola ve o günkü görevi aynı satıra yazın. Haftanın toplamını sözleşmenizdeki süreyle, ödeme döneminin toplamını da bordro ve banka hareketiyle karşılaştırın. Böylece işverenden belge mi, hesap düzeltmesi mi, yoksa belirli bir tutarın ödenmesini mi istediğinizi açıklayabilirsiniz.