Çalışan Yakınınız Vefat Ettiğinde İşverenden Hangi Alacakları İsteyebilirsiniz?

Yakınınızın iş sözleşmesi ölümü nedeniyle sona erdiyse ve aynı işverende İş Kanunu kapsamında en az bir yıl çalışmışsa yasal mirasçıları kıdem tazminatı isteyebilir. Ölümün işyerinde veya bir iş kazası sonucu gerçekleşmesi gerekmez. Bir yıl dolmamış olsa bile çalıştığı günlerin ödenmemiş ücreti ve hak ettiği diğer ödemeler ortadan kalkmaz. İlk adım, işverenden tek bir toplam yerine kıdem, ücret ve izin için ayrı ayrı hesap dökümü istemektir.

Ölüm tarihinde iş sözleşmesi devam ediyor muydu?

İşe giriş tarihini, varsa fesih bildiriminin hangi gün sonuç doğurduğunu ve ölüm tarihini yan yana yazın. Hafta tatilinde veya yıllık izindeyken hayatını kaybeden işçinin o gün fiilen çalışmamış olması tek başına sonucu değiştirmez. Sözleşme ölümden önce sona ermişse bu kez önceki ayrılışın sebebine bakılır. Örneğin işçinin sağlığında hak kazandığı fakat ödenmeyen kıdem tazminatı mirasa geçebilir. Kıdem hakkı doğurmayan bir ayrılışı ise sonradan gerçekleşen ölüm değiştirmez.

Buradaki kıdem hesabı, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki işçiler içindir. Memurun emeklilik ikramiyesi, gazetecinin veya gemiadamının özel kanunundan doğan hakları aynı hesapla belirlenmez. İşveren bir kamu kurumuysa yalnız kurumun adına bakmayın. Yakınınızın iş sözleşmesiyle mi yoksa memur statüsünde mi çalıştığını belirleyin.

İşverenin hesabında hangi kalemler ayrı görünmeli?

Kıdemin dayanağı, 1475 sayılı Kanun’un yürürlükte kalan 14. maddesidir. Aynı işverenin farklı şubelerinde geçen süreler ile işyeri devrinden önceki hizmet gözden kaçabilir. Buna karşılık aynı dönem için ikinci kez kıdem ödenmez. İzin ve ücret için İş Kanunu’nun 32, 41, 53 ve 59. maddelerine bakılır. İşverenin izin çizelgesiyle ailenin elindeki kayıtlar uyuşmuyorsa, kullanılmış görünen iznin nasıl kontrol edileceği hakkındaki açıklama da yardımcı olabilir.

Eş veya çocuk bütün alacakları tek başına tahsil edebilir mi?

Ölüm belgesi ölüm tarihini gösterir. Mirasçılık belgesi ise kimlerin mirasçı olduğunu ve paylarını gösterir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, ölüm nedeniyle doğan kıdemin yasal mirasçılara bu belgedeki paylarına göre ödeneceğini açıklar. Eşin işverenle görüşmeyi üstlenmesi, diğer mirasçıların paylarını da kendi hesabına alma yetkisi vermez.

Yakınınızın sağlığında kazanılmış ücret gibi alacaklar terekeye, yani ölümle geçen malvarlığına girer. Birden fazla mirasçı varsa paylaşıma kadar tereke üzerinde birlikte hak sahibidirler. Terekenin tamamı adına ödeme veya sulh isteniyorsa diğer mirasçıların katılımı ya da temsil yetkisi gerekir. Mirasçılardan biri gerekli koruma önlemlerini isteyebilir; anlaşmazlık varsa sulh hukuk mahkemesinden terekeye temsilci atanmasını talep edebilir. Mirasçılık belgesi tek başına bu temsil yetkisini sağlamaz. Belgeyi yasal mirasçı noterden veya sulh hukuk mahkemesinden isteyebilir. Nüfus kayıtları tek başına yetmiyorsa ya da başvuran yabancıysa sulh hukuk mahkemesine başvurulur (Noterlik Kanunu m.71/B).

Mirası reddetmeyi düşünüyorsanız, terekeye ait maaş alacağını tahsil etmeden veya bütün alacaklar için anlaşma imzalamadan önce bu işlemin etkisini değerlendirin. Terekenin olağan yönetimini aşan işlemler ret hakkını kaybettirebilir. Terekeye giren bir alacakla yakına kanunun doğrudan tanıdığı ödeme aynı değildir. Bu ayrımlar Türk Medeni Kanunu’nun 598, 599, 610 ve 640. maddelerine dayanır.

Ölüm ödemesi ve SGK aylığı kıdemden nasıl ayrılır?

Türk Borçlar Kanunu’nun 440. maddesi, hizmet sözleşmesinde sağ kalan eşe ve ergin olmayan çocuklara, bunlar yoksa işçinin bakmakla yükümlü olduğu kişilere bir aylık ücret tutarında ödeme öngörür. Hizmet ilişkisi beş yıldan uzun sürmüşse ölçü iki aylık ücrettir. Buradaki hak sahipleri yasal mirasçıların tamamı değildir. Örneğin yetişkin bir çocuk, sırf mirasçılık belgesinde adı yazdığı için bu ödemeyi isteyemez.

İş Kanunu kapsamında ölüm nedeniyle kıdemin de söz konusu olduğu bir dosyada kıdem ve ölüm ödemesinin mutlaka birlikte ödeneceğini varsaymayın. Önce çalışanın tabi olduğu kanunu, toplu iş sözleşmesinde ayrıca ölüm yardımı bulunup bulunmadığını ve her ödemenin kime tanındığını belirleyin. SGK ölüm aylığı için muhatap işveren değil SGK’dır. Ölümün iş kazasından kaynaklanması hâlinde yakınların kendi zararları için ileri sürebileceği talepler de işçinin maaş ve kıdem hesabından ayrıdır.

İşverene ne yazmalı, hangi kayıtları saklamalısınız?

Başvuruda işçinin adını, çalıştığı işyerini, bilinen işe giriş ve ölüm tarihlerini yazın. Hangi sıfatla başvurduğunuzu belirtin. “Son ücret bordrosunu, izin bakiyesini, kıdeme esas hizmet süresini ve ücret eklerini; ödenen ve kalan tutarları ayrı ayrı bildirmenizi istiyorum” şeklinde somut bir talep yeterince açıktır. Başvurunun ulaştığını gösteren kaydı saklayın. Noter ihtarı, alacak davasından önce herkes için zorunlu bir işlem değildir.

• İşe giriş ve çıkış bildirimi ile SGK hizmet dökümü: Bildirilen tarihleri ve işvereni gösterir. Sigorta girişi geç yapılmışsa daha önceki çalışmayı gösteren vardiya listelerini, iş mesajlarını ve o dönemi bilen tanıkları belirleyin. Bildirimde eksik gün olması ücret alacağını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
• Banka hareketleri ve bordrolar: Biri hesaba giren tutarı, diğeri işverenin hangi kalemi hesapladığını gösterir. “Maaş” açıklamalı tek havalenin kıdemi de karşıladığını varsaymayın.
• İzin kayıtları, puantaj ve prim koşulları: Puantaj, gün ve saat bazında çalışma kaydıdır. Hangi vardiyanın ya da ödemenin tartışmalı olduğunu somutlaştırın. Elinizde olmayan işyeri kayıtlarının dönemini belirtin ki dava açılırsa mahkemeden getirtilmesi istenebilsin.

Örneğin yakınınız aynı şirkette üç yıl dört ay çalışmış ve hafta sonunda evinde vefat etmiş olsun. Aileye yalnız son maaş yatırılmışsa kıdemin üç yıl dört ay üzerinden hesaplanıp hesaplanmadığını ve varsa izin bakiyesini ayrıca sormak gerekir. İşe dokuz ay önce başlamış, aynı işverende daha eski çalışması yoksa kanuni kıdem sonucu değişir; dokuzuncu ayın ödenmemiş maaşı ise yine istenebilir.

Ödeme yapılmazsa süreyi nereden saymalı, nereye başvurmalısınız?

Bugün ölümle sona eren bir sözleşmede kıdem ve kullanılmamış yıllık izin ücretinin zamanaşımı ölüm tarihinden itibaren beş yıldır. Geçmiş aylara ait maaş ve fazla çalışma ücretinde de süre kural olarak beş yıldır, fakat her alacağın ödenmesi gereken tarihten ayrı işler. Ölüm, eski maaş borcu için yeni bir beş yıl başlatmaz. 25 Ekim 2017 öncesinde işlemeye başlayan kıdem ve izin sürelerinde eski süre geçerlidir; ancak o tarihte kalan süre beş yıldan uzunsa kalan kısım beş yılla sınırlanır (İş Kanunu m.32, 59, ek m.3 ve geçici m.8). İşverene yazı göndermeyi veya cevap beklemeyi süreyi koruyan bir işlem saymayın.

İşçilik alacakları için dava açmadan önce, işin yapıldığı yerdeki veya karşı tarafın yerleşim yerindeki adliye arabuluculuk bürosuna başvurun. Birden fazla karşı taraf varsa bunlardan birinin yerleşim yeri de seçilebilir. Büro yoksa başvuruyu görevlendirilen yazı işleri müdürlüğü alır. Başvuruda kıdemi, izin ücretini ve hangi döneme ait hangi ücretleri istediğinizi ayrı yazın. Başvuru ile son tutanak arasındaki sürede zamanaşımı durur. Sırf ölüm bir iş kazasında gerçekleşti diye ücret ve kıdem için bu adım atlanmaz. İş kazasından doğan maddi ve manevi zarar davaları ise bu zorunluluğun dışındadır.

Anlaşma olursa tutarı, vadeyi, kime ödeme yapılacağını ve hangi kalemlerin kapandığını imzadan önce kontrol edin. Anlaşma olmazsa son tutanakla iş mahkemesinde, o yerde iş mahkemesi yoksa bu sıfatla asliye hukuk mahkemesinde dava açılabilir. Yetkili yer kural olarak işin yapıldığı yer veya davalının dava tarihindeki yerleşim yeridir. Mahkemeden hangi kalem için faiz istediğinizi de belirtin. Gecikmiş kıdem tazminatı için 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesi mevduata uygulanan en yüksek faizi öngörür. Dava harcı, gider avansı ve gerektiğinde bilirkişi giderini hesaba katın. Mahkeme her kalemi ayrı inceler; örneğin kıdem kabul edilirken ispatlanamayan fazla çalışma reddedilebilir. İstinaf yolu açıksa başvuru süresi gerekçeli kararın usulüne uygun tebliğinden itibaren iki haftadır (7036 sayılı Kanun m.2, 3, 5, 6 ve 7; HMK m.341 ve 345).