CMK 22 Hâkimin Davaya Bakamayacağı Hâller
CMK 22 hâkimin davaya bakamayacağı hâlleri emredici biçimde düzenler. Hâkimin suçtan zarar görmesi, taraflarla belirli aile veya hısımlık ilişkilerinin bulunması ya da aynı dosyada daha önce savcı, kolluk görevlisi, müdafi, vekil, tanık veya bilirkişi olarak yer alması hâlinde hâkimlik görevini yapması yasaktır.
Bu düzenleme, ceza yargılamasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından yürütülmesini güvence altına alır. Yer bakımından yetkiyi düzenleyen CMK 20 ve acil işlemlere ilişkin CMK 21 hükümlerinden farklı olarak burada sorun, hâkimin belirli bir davaya kişisel veya önceki görevi nedeniyle katılamamasıdır.
CMK 22 Güncel Madde Metni
Hâkimin davaya bakamayacağı hâller
Madde 22 – (1) Hâkim;
- Suçtan kendisi zarar görmüşse,
- Sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa,
- Şüpheli, sanık veya mağdurun kan veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyundan biri ise,
- Şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında evlât edinme bağlantısı varsa,
- Şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında üçüncü derece dahil kan hısımlığı varsa,
- Evlilik sona ermiş olsa bile, şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında ikinci derece dahil kayın hısımlığı varsa,
- Aynı davada Cumhuriyet savcılığı, adlî kolluk görevi, şüpheli veya sanık müdafiliği veya mağdur vekilliği yapmışsa,
- Aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmişse,
Hâkimlik görevini yapamaz.
CMK 22 Madde Gerekçesi
Madde, Anayasamızda ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde belirtilen yargının bağımsızlığını ve tarafsızlığını güvence altına almanın, adil yargılama kurallarının gereği olarak Tasarıda yer almıştır. Bu çerçevede hâkimin gördüğü dava ile kişisel ilişkisinin bulunması, taraf tutma açısından mutlak bir karine olarak kabul edilmiş ve bu nedenle hâkimin davaya bakamayacağı hâller sayılmıştır.
Bu hâller, ceza davasının özelliklerinden kaynaklanmakta ve bu nedenle 18/6/1927 tarihli ve 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu hükümlerinden kısmen farklılık göstermektedir. Maddede beş bent hâlinde sayılan hâllerde hâkimin davadan kendiliğinden çekilmesi gerekmektedir; kamu düzeninden sayılan bu hâller yargılamanın her aşamasında geçerlidir ve sonuç doğuracaktır.
Bu hâller:
- Suçtan zarar görenin bizzat hâkimin kendisi olması,
- Sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında evlilik veya vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunması,
- Şüpheli, sanık veya mağdurun kan hısımlığından veya kayın hısımlığından üstsoy ve altsoy veya bunlarla evlât edinme bağlantısı veya şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında üçüncü dereceye kadar (bu derece dahil) kan hısımlığı veya kendisi ile kayın hısımlığından ileri gelen evlilik kalmasa bile aralarında ikinci dereceye kadar (bu derece dahil) sebepten yansoy hısımlığı olması,
- Aynı davada Cumhuriyet savcılığı, adlî kolluk görevini veya şüpheli veya sanık veya mağdurun avukatlığını yapmış olması,
- Aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmiş bulunması, olarak belirlenmiştir.
Hâkimin taraflarla kişisel bağlantısı bulunmasa bile aynı işte daha önce karar veya hükme katılması, soruşturmayı yürütmesi ya da yenilenen yargılamada önceki hâkim olarak yer alması hâlinde görev yasağı CMK 23 yargılamaya katılamayacak hâkim hükmü kapsamında ayrıca değerlendirilir.
Hükmün Amacı ve Kapsamı
CMK 22’nin amacı yalnız hâkimin fiilen tarafsız davranmasını değil, yargılamanın tarafsız görünmesini de güvence altına almaktır. Kanunda sayılan ilişkilerden biri varsa somut olayda hâkimin gerçekten taraf tuttuğunun ayrıca kanıtlanması aranmaz.
Yasak, soruşturma evresindeki hâkimlik işlemlerinden kovuşturma ve kanun yolu incelemelerine kadar ilgili hâkimin aynı işte görev yapmasını engeller. Hüküm mahkemenin yer bakımından yetkisini veya görevini değiştirmez; yalnız belirli hâkimin dosyaya katılmasına ilişkindir.
Suçtan Hâkimin Kendisinin Zarar Görmesi
Suçtan doğrudan zarar gören kişinin hâkim olması, dosyayla kişisel bağ kurar. Bu durumda hâkim, şikâyetçi olup olmamasına veya zararının giderilip giderilmemesine bakılmaksızın o işte hâkimlik yapamaz.
Yalnız meslekî veya kurumsal rahatsızlık ile suçtan kişisel zarar görme aynı değildir. Dosyanın olayları, suçtan etkilenen kişi ve zarar bağlantısı somut olarak incelenmelidir.
Evlilik, Vesayet ve Kayyımlık İlişkisi
Hâkim ile şüpheli, sanık veya mağdur arasında evlilik, vesayet ya da kayyımlık ilişkisi bulunması görev yasağı doğurur. Bu ilişkinin sonradan sona ermiş olması yasağı kaldırmaz; madde “sonradan kalksa bile” ifadesiyle bunu açıkça belirtir.
Dosyada yalnız güncel kayıt değil, geçmişte kurulmuş ilişkiyi gösteren evlenme, boşanma, vesayet ve kayyımlık kararları da kontrol edilmelidir.
Kan ve Kayın Hısımlığı ile Evlât Edinme
Hâkim, şüpheli, sanık veya mağdurun kan veya kayın hısımlığından üstsoyu ya da altsoyu ise davaya bakamaz. Anne, baba, büyükanne, büyükbaba, çocuk ve torun gibi üstsoy-altsoy ilişkilerinde derece sınırı öngörülmemiştir.
Üçüncü derece dahil kan hısımlığı da yasak kapsamındadır. Kardeşler ikinci; amca, hala, dayı, teyze ile yeğenler üçüncü derece kan hısımlığı içinde değerlendirilir. Evlât edinme bağlantısı ayrıca açık bir yasak sebebidir.
Kayın hısımlığında, evlilik sona erse bile ikinci derece dahil ilişkiler görev yasağı doğurur. Hısımlığın türü ve derecesi varsayımla değil, nüfus ve evlilik kayıtları üzerinden belirlenmelidir.
Aynı Davada Önceden Başka Bir Görev Yapılması
Bir kişi aynı davada Cumhuriyet savcılığı veya adlî kolluk görevi yapmışsa daha sonra hâkim olarak görev alamaz. Aynı şekilde şüpheli ya da sanığın müdafiliğini veya mağdurun vekilliğini yapmış kişi, sonradan o dosyada hâkimlik yapamaz.
Önemli olan önceki görevin “aynı dava” ile bağlantısıdır. Dosya numarasının değişmesi tek başına farklı bir dava bulunduğunu göstermeyebilir; fiil, kişiler, soruşturma ve kovuşturma arasındaki devamlılık incelenmelidir.
Tanık veya Bilirkişi Olarak Dinlenmiş Olmak
Aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenen kişi hâkimlik görevini yapamaz. Tanık olay hakkında kişisel bilgi aktarırken, bilirkişi özel veya teknik bilgisiyle dosyaya görüş sunar. Her iki konum da hâkimin uyuşmazlığı dışarıdan ve tarafsız biçimde değerlendirmesiyle bağdaşmaz.
Yalnız tanık olarak gösterilmek ile tanık sıfatıyla dinlenmiş olmak birbirinden ayrılmalıdır. Maddenin açık metni, kişinin aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmiş olmasını esas alır.
Kanunda sayılan görev yasaklarının yanında, hâkimin tarafsızlığı konusunda nesnel ve akla uygun şüphe doğuran diğer durumların ileri sürülmesi ile başvurabilecek kişiler CMK 24 hâkimin reddi hükmünde düzenlenir.
Hâkimin Yasaklılığı ile Hâkimin Reddi Arasındaki Fark
CMK 22’deki hâller kanunda tek tek sayılmış görev yasaklarıdır. Bu sebeplerden biri varsa hâkimin kendiliğinden çekinmesi gerekir. Tarafların hâkimin gerçekten taraflı davrandığını ayrıca ispatlaması aranmaz.
Tarafsızlığı şüpheye düşüren fakat CMK 22’de sayılmayan diğer somut nedenler ise hâkimin reddi hükümleri kapsamında değerlendirilir. Başvurunun hukuki dayanağının doğru kurulması, süre ve inceleme usulü bakımından önemlidir.
Kimler Başvurabilir ve Usul Nasıl İşler?
Hâkim görev yasağını kendiliğinden gözetmeli ve çekinmelidir. Bunun yanında Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii ile katılan veya vekili, kanundaki koşullarla hâkimin reddini isteyebilir.
İstemde görev yasağının hangi bende dayandığı, ilişkinin ne olduğu ve bunu gösteren bilgi veya belgeler açıkça belirtilmelidir. Ret veya çekinme üzerine yetkili merci, dosyaya bakacak başka hâkim veya mahkemenin belirlenmesine ilişkin usulü uygular.
İncelenmesi Gereken Bilgi ve Belgeler
- Nüfus aile kayıt tablosu ve hısımlığı gösteren kayıtlar,
- Evlenme ve boşanma kayıtları,
- Vesayet veya kayyımlık kararları,
- Evlât edinme bağlantısını gösteren karar ve nüfus kayıtları,
- Önceki soruşturma ve kovuşturma dosya numaraları,
- Hâkimin önceki savcılık veya adlî kolluk görevini gösteren evrak,
- Müdafilik veya vekâlet ilişkisini gösteren vekâletname ve tutanaklar,
- Tanık ya da bilirkişi olarak dinlenmeye ilişkin tutanak ve raporlar,
- Ret veya çekinme talebinin sunulduğu tarih ve tebliğ kayıtları.
Hukukî Sonuçlar
CMK 22 kapsamındaki görev yasağı kamu düzenine ilişkindir. Yasaklı hâkim davaya katılmamalı, duruşma yürütmemeli ve karar veya hüküm vermemelidir.
Kanunen davaya bakması yasak bir hâkimin hükme katılması, CMK 289/1-b kapsamında hukuka kesin aykırılık nedenidir. Sorunun kanun yolu aşamasında da dosya üzerinden denetlenmesi gerekir.
Görev yasağı, o dosyadaki hâkime ilişkindir; davanın görevli veya yetkili mahkemesini kendiliğinden değiştirmez. Usulüne göre başka hâkim görevlendirilerek yargılamaya devam edilir.
Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
- CMK 22’deki görev yasağı ile genel tarafsızlık şüphesini aynı kurum saymak,
- Hısımlık derecesini belge incelemeden tahmin etmek,
- Evlilik, vesayet veya kayyımlık sona erdiği için yasağın kalktığını varsaymak,
- Farklı dosya numarası bulunduğu gerekçesiyle aynı dava bağlantısını incelememek,
- Hâkimin önceki savcılık, kolluk, müdafilik veya vekillik görevini gözden kaçırmak,
- Tanık olarak gösterilmek ile tanık sıfatıyla dinlenmiş olmayı karıştırmak,
- Görev yasağını yalnız tarafların ileri sürebileceği bir itiraz gibi değerlendirmek.
Somut Olay Kontrol Listesi
- Hâkim suçtan doğrudan zarar görmüş müdür?
- Hâkim ile şüpheli, sanık veya mağdur arasında geçmişte ya da hâlen evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi var mıdır?
- Kan veya kayın hısımlığının türü ve derecesi nedir?
- Evlât edinme bağlantısı bulunmakta mıdır?
- Hâkim aynı işte daha önce savcı veya adlî kolluk görevlisi olmuş mudur?
- Şüpheli veya sanığın müdafiliğini ya da mağdurun vekilliğini yapmış mıdır?
- Aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmiş midir?
- İlişkiyi gösteren resmî kayıt ve tutanaklar dosyada mevcut mudur?
- Çekinme veya ret talebinde somut bent ve belgeler açıkça gösterilmiş midir?
Sık Sorulan Sorular
Hâkim akrabasının ceza davasına bakabilir mi?
CMK 22’de belirtilen üstsoy, altsoy, üçüncü derece dahil kan hısımlığı ve ikinci derece dahil kayın hısımlığı sınırları içindeyse bakamaz.
Boşanma gerçekleşirse hâkim eski eşinin davasına bakabilir mi?
Hayır. Evlilik ilişkisi sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdurla geçmişte evlilik bulunması görev yasağıdır.
Hâkim aynı dosyada daha önce savcıysa ne olur?
Aynı davada Cumhuriyet savcılığı görevi yapan kişi daha sonra o davada hâkimlik yapamaz.
Hâkimin tanık olarak gösterilmesi görev yasağı için yeterli midir?
CMK 22/1-h, aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmiş olmayı düzenler. Yalnız tanık listesinde adının bulunması ile dinlenmiş olması ayrılmalıdır; diğer tarafsızlık sebepleri ayrıca değerlendirilebilir.
Görev yasağını hâkim kendiliğinden gözetmek zorunda mı?
Evet. CMK 22’deki hâller kamu düzenine ilişkindir; hâkim yasağı resen gözetmeli ve davadan çekinmelidir.
Yasaklı hâkimin hükme katılması hangi sonucu doğurur?
Kanunen davaya bakması yasak hâkimin hükme katılması, CMK 289/1-b uyarınca hukuka kesin aykırılık nedenidir.
Sonuç
CMK 22 hâkimin davaya bakamayacağı hâlleri, yargılamanın bağımsızlığı ve tarafsızlığı için mutlak görev yasakları olarak belirler. Kişisel zarar, aile ve hısımlık ilişkileri, önceki görevler ile tanıklık veya bilirkişilik durumu dosyanın başında ve yargılamanın her aşamasında dikkatle incelenmelidir.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
