CMK 24 Hâkimin Reddi: Sebepler ve Başvuru Usulü

CMK 24 hâkimin reddi kurumunu; ret sebeplerini, başvurabilecek kişileri ve karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimlerinin öğrenilmesini düzenler. Amaç, ceza yargılamasının yalnız tarafsız yürütülmesini değil, tarafsız olduğuna ilişkin haklı güvenin de korunmasını sağlamaktır.

Hâkimin reddi, mahkemenin kararının beğenilmemesinden farklıdır. Ret istemi, kanunda belirtilen görev yasaklarından birine veya hâkimin tarafsızlığı konusunda nesnel ve akla uygun şüphe doğuran somut bir olaya dayanmalıdır.

CMK 24 Güncel Madde Metni

Hâkimin reddi sebepleri ve ret isteminde bulunabilecekler

Madde 24 – (1) Hâkimin davaya bakamayacağı hâllerde reddi istenebileceği gibi, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı da reddi istenebilir.

(2) Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili, hâkimin reddi isteminde bulunabilirler.

(3) Bunlardan herhangi biri istediği takdirde, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir.

CMK 24 Madde Gerekçesi

Maddede, hâkimin davaya bakmaktan yasaklı olduğu hâller ve tarafsızlığı konusunda kuşku yaratacak diğer nedenlerle reddinin istenebilmesi kabul edilmiş, böylece taraflar yönünden güvence sağlanması amaçlanmıştır.

Hâkimin davaya bakmaktan yasaklı olduğu, görevini yapamayacağı hâller 23 üncü maddede sayılmıştır. Tarafsızlık konusunda kuşku yaratacak diğer nedenleri önceden belirleme olanağı bulunmadığından, öne sürülecek hâllerin değerlendirilmesi, reddi inceleyecek mercie bırakılmıştır. Ancak ileri sürülecek ret nedeninin nesnel ve akla uygun olması gerekir.

Maddenin ikinci fıkrasında hâkimi ret isteminde bulunabilecekler açıklanmıştır. Kişisel dava usulü Tasarıda kabul edilmediği için, buna metinde yer verilmemiştir.

Hâkimlerin isimlerinin istendiğinde bildirilmesi, taraflar için ek bir güvence oluşturmakta ve ayrıca, ret işlemlerinin ciddîliğini sağlayabilecek bir tedbir niteliğini göstermektedir.

Hükmün Amacı ve Kapsamı

CMK 24, bağımsız ve tarafsız mahkemede yargılanma hakkının ceza muhakemesindeki güvencelerinden biridir. Hâkimin kişisel durumundan veya dosyayla ilişkisinden kaynaklanan görev yasaklarının yanında, önceden tek tek sayılamayan fakat tarafsızlık konusunda haklı şüphe oluşturan olayların değerlendirilmesine de imkân verir.

Ret isteminin kabulü için hâkimin gerçekten taraf tuttuğunun kesin delille ispatlanması her durumda aranmaz. Bununla birlikte yalnız öznel kaygı, varsayım veya kararın taraf aleyhine olması yeterli değildir. Şüphenin somut olaylara dayanması, dışarıdan bakıldığında anlaşılabilir ve nesnel olması gerekir.

Kanundan Doğan Görev Yasakları

Hâkimin suçtan zarar görmesi, taraflarla belirli aile veya hısımlık ilişkilerinin bulunması ya da aynı davada daha önce savcı, kolluk görevlisi, müdafi, vekil, tanık veya bilirkişi olarak yer alması CMK 22 hâkimin davaya bakamayacağı hâller kapsamında düzenlenir.

Hâkimin aynı işte daha önce karar veya hükme katılması, soruşturmayı kanunda belirtilen kapsamda yürütmesi ya da yargılamanın yenilenmesinden önceki yargılamada görev alması ise CMK 23 yargılamaya katılamayacak hâkim hükmüne ilişkindir.

Bu görev yasaklarından biri varsa hâkimin tarafsız davranıp davranmadığı ayrıca tartışılmadan davaya katılmaması gerekir. Hâkim yasağı kendiliğinden gözetmeli; ilgili kişiler de ret istemiyle durumu dosyada ileri sürebilmelidir.

Tarafsızlığı Şüpheye Düşüren Diğer Sebepler

Kanun, tarafsızlığı şüpheye düşürebilecek bütün durumları listelememiştir. Çünkü hâkim ile kişiler, olay veya uyuşmazlık arasında güven sorununa yol açabilecek bağlantılar her dosyada farklı biçimde ortaya çıkabilir.

Ret sebebi olarak ileri sürülen olay, hâkimin dosya hakkında önceden kanaat açıkladığını, taraflardan biriyle objektif tarafsızlık görünümünü zedeleyen bir ilişkisinin bulunduğunu veya yargılamadaki davranışlarının makul bir gözlemci bakımından haklı şüphe doğurduğunu göstermelidir.

Usulüne uygun ara karar verilmesi, delil talebinin reddedilmesi, sanığın tutukluluk hâlinin değerlendirilmesi veya tarafın istemediği bir kararın verilmesi tek başına hâkimin tarafsız olmadığını göstermez. Kararın içeriği ile ileri sürülen şüphe arasında somut bir bağlantı kurulmalıdır.

Kimler Hâkimin Reddini İsteyebilir?

CMK 24/2 ret isteminde bulunabilecek kişileri sınırlı biçimde sayar:

• Cumhuriyet savcısı,
• Şüpheli veya sanık,
• Şüpheli veya sanığın müdafii,
• Katılan,
• Katılanın vekili.

Başvurunun kimin adına yapıldığı ve başvuranın dosyadaki sıfatı açık olmalıdır. Müdafi veya vekil tarafından yapılan istemde temsil ilişkisini gösteren kayıtlar dosya üzerinden kontrol edilmelidir.

Karar Verecek Hâkimlerin İsimleri Öğrenilebilir mi?

Ret isteminde bulunma hakkı olan kişiler, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimlerinin bildirilmesini isteyebilir. Bu hak, ret sebebinin zamanında ve doğru kişi yönünden ileri sürülebilmesini sağlar.

Özellikle heyet hâlinde çalışan mahkemelerde veya kanun yolu incelemesinde görev alacak üyelerin önceki dosyayla bağlantısı bulunup bulunmadığının kontrolü bakımından isimlerin öğrenilmesi önemlidir.

Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplere dayalı başvurunun ilk derece, istinaf ve temyizde hangi aşamaya kadar yapılabileceği ile sonradan öğrenilen sebeplerde yedi günlük süre, CMK 25 hâkimin reddi süresi hükmünde düzenlenir.

Ret sebebinin belirlenmesinden sonra başvurunun hangi mahkemeye, dilekçe veya zabıt kâtibi tutanağı yollarından hangisiyle sunulacağı ve sebeplerin nasıl açıklanacağı CMK 26 hâkimin reddi istemi usulü kapsamında düzenlenir.

Ret başvurusunu değerlendirecek merci; reddedilen hâkimin asliye ceza, ağır ceza, sulh ceza veya istinafta görev yapmasına göre değişir. Ayrıntılı merci kuralları CMK 27 hâkimin reddi talebine karar verecek mahkeme yazısında açıklanmıştır.

Ret İsteminin Süresi

CMK 24 ret hakkını düzenler; süreler CMK 25’te gösterilir. Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebepler nedeniyle ret istemi, ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar ileri sürülmelidir.

Duruşmalı istinaf incelemesinde inceleme raporu, Yargıtayda görevlendirilen üye veya tetkik hâkimi tarafından hazırlanan rapor üyelere açıklanıncaya kadar; diğer hâllerde ise inceleme başlayıncaya kadar başvuru yapılır.

Ret sebebi sonradan ortaya çıkmış veya öğrenilmişse istem, duruşma ya da inceleme bitinceye kadar yapılabilir. Ancak sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi günlük süre geçirilmemelidir.

Kanundan doğan görev yasakları kamu düzenine ilişkin olduğundan, bunların değerlendirilmesi tarafsızlık şüphesine dayalı olağan ret süresiyle aynı biçimde ele alınmamalıdır.

Ret İstemi Nasıl Yapılır?

CMK 26 uyarınca istem, hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilecek dilekçeyle veya zabıt kâtibine başvurularak bu konuda tutanak düzenlenmesi suretiyle yapılır.

Başvuran kişi, öğrendiği ret sebeplerinin tamamını bir defada açıklamalı ve istemini süresi içinde somut olgularla ortaya koymalıdır. Reddi istenen hâkim de ret sebepleri hakkındaki görüşünü yazılı olarak bildirir.

Dilekçede hâkimin adı, ret sebebi, sebebin öğrenildiği tarih, ilgili olay, varsa önceki dosya veya karar bilgileri ve dayanılan belgeler açıkça gösterilmelidir.

Ret İstemine Hangi Merci Karar Verir?

Ret istemi kural olarak reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkeme tarafından incelenir. Reddi istenen hâkim bu müzakereye katılamaz. Bu nedenle mahkeme teşekkül edemezse CMK 27’de belirlenen başka merci karar verir.

İnceleme, ret sebebinin kanuni yasak kapsamında olup olmadığını veya tarafsızlık konusunda nesnel ve akla uygun şüphe doğurup doğurmadığını değerlendirir. Başvurunun süresi, usulü ve dayanakları da kontrol edilir.

Karar Verilinceye Kadar Hâkim İşlem Yapabilir mi?

Ret istemi hakkında karar verilinceye kadar reddi istenen hâkim kural olarak yalnız gecikmesinde sakınca bulunan işlemleri yapabilir. Duruşma sırasında ileri sürülen ret istemlerinde yargılamanın nasıl sürdürüleceği ve hangi işlemlerin yapılabileceği CMK 29’a göre belirlenir.

Ret isteminin kabul edilmesi hâlinde, kanunun koruduğu acil işlemler dışındaki bazı işlemlerin iptali ve tekrarı gündeme gelebilir. İşlemin ret sebebinin öğrenilmesinden önce veya sonra yapılması ayrıca değerlendirilir.

Ret İsteminin Kabulü veya Reddi

Ret isteminin kabul edilmesi hâlinde ilgili hâkim dosyadan ayrılır ve yargılamaya görevli başka hâkim veya mahkemeyle devam edilir. Kabul kararı kesindir.

Ret isteminin reddine ilişkin karara karşı itiraz yolu kullanılabilir. Hükme katılacak hâkimin reddi isteminin reddi, hükme karşı başvurulabilecek kanun yolunda da ileri sürülebilir.

Başvurunun yalnız yargılamayı uzatma amacıyla yapılması, somut sebep içermemesi veya kanundaki usule uyulmaması hâlinde istem geri çevrilebilir ya da reddedilebilir. Bununla birlikte her talep kendi olguları üzerinden ve gerekçeli biçimde incelenmelidir.

İncelenmesi Gereken Bilgi ve Belgeler

• Reddi istenen hâkimin adı ve görev yaptığı mahkeme,
• Ret sebebinin öğrenildiği tarihi gösteren kayıtlar,
• Önceki dosya, karar ve heyet bilgileri,
• Duruşma, ifade veya işlem tutanakları,
• Tarafsızlık şüphesine dayanak gösterilen açıklama veya davranışın kaydı,
• Hısımlık, temsil veya önceki görev bağlantısını gösteren belgeler,
• Ret dilekçesi veya zabıt kâtibince düzenlenen tutanak,
• Reddi istenen hâkimin yazılı görüşü,
• Ret istemi hakkında verilen karar ve tebliğ belgeleri.

Hukukî Sonuçlar

Kanunen davaya bakması yasak bir hâkimin hükme katılması CMK 289/1-b kapsamında hukuka kesin aykırılık nedenidir. Bu sonuç CMK 22 ve CMK 23’teki görev yasakları bakımından önem taşır.

Geçerli tarafsızlık şüphesi nedeniyle ret istemi kabul edildiği hâlde hâkimin hükme katılması veya ret isteminin kanuna aykırı biçimde reddedilmesi suretiyle hâkimin hükme katılması ise CMK 289/1-c kapsamında değerlendirilir.

Görev yasağı, ret sebebi, istemin süresi ve hâkimin hükme katılıp katılmadığı kanun yolu incelemesinde dosya kayıtları üzerinden denetlenir.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

• Olumsuz her ara kararı tarafsızlık şüphesi saymak,
• Ret sebebini somut olay ve belge göstermeden ileri sürmek,
• Kanuni görev yasağı ile tarafsızlığı şüpheye düşüren diğer sebepleri karıştırmak,
• Ret sebebinin öğrenildiği tarihi belirtmemek,
• Yedi günlük süreyi veya yargılama aşamasına göre başlangıç sınırını kaçırmak,
• Öğrenilen ret sebeplerinin tamamını bir defada açıklamamak,
• Heyet üyelerinin isimlerini ve önceki görevlerini kontrol etmemek,
• Ret istemini kanun yolundaki hukuka aykırılık iddiasıyla aynı şey sanmak.

Somut Olay Kontrol Listesi

• İleri sürülen olay CMK 22 veya CMK 23’teki görev yasağı mıdır?
• Tarafsızlık şüphesi nesnel, somut ve akla uygun mudur?
• Başvuran kişi CMK 24/2’de sayılan sıfatlardan birine sahip midir?
• Karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri öğrenilmiş midir?
• Ret sebebi hangi tarihte öğrenilmiştir?
• CMK 25’teki süreler geçirilmiş midir?
• Tüm ret sebepleri tek dilekçede açıklanmış mıdır?
• Olguları gösteren tutanak, karar ve belgeler eklenmiş midir?
• Ret istemini inceleyecek merci doğru belirlenmiş midir?
• Reddedilen hâkimin ret kararı verilmeden önce yaptığı işlemler nelerdir?

Sık Sorulan Sorular

Hâkimin verdiği olumsuz karar tek başına ret sebebi midir?

Hayır. Kararın taraf aleyhine olması tek başına tarafsızlık şüphesi oluşturmaz. Ret istemi somut ve nesnel bir sebebe dayanmalıdır.

Sanığın müdafii hâkimin reddini isteyebilir mi?

Evet. CMK 24/2, şüpheli veya sanık ile bunların müdafiine ret isteminde bulunma hakkı tanır.

Mağdur doğrudan hâkimin reddini isteyebilir mi?

CMK 24/2’de katılan veya vekili sayılmıştır. Başvuracak kişinin dosyadaki katılan sıfatı ve temsil durumu kontrol edilmelidir.

Ret sebebi sonradan öğrenilirse süre nedir?

Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebep, duruşma veya inceleme bitinceye kadar ileri sürülebilir; ancak öğrenme tarihinden itibaren yedi gün içinde başvuru yapılmalıdır.

Hâkimlerin isimleri önceden istenebilir mi?

Evet. Ret isteminde bulunma hakkına sahip kişiler, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimlerinin bildirilmesini isteyebilir.

Ret talebi sonuçlanmadan hâkim hüküm verebilir mi?

Ret istemi hakkında karar verilinceye kadar hâkimin yetkisi CMK 29’daki kurallarla sınırlıdır. Kural olarak yalnız gecikmesinde sakınca bulunan işlemler yapılabilir.

Ret isteminin kabulüne karşı itiraz edilebilir mi?

CMK 28 uyarınca ret isteminin kabulüne ilişkin karar kesindir. Ret isteminin reddine karşı ise kanundaki itiraz yolu kullanılabilir.

Sonuç

CMK 24 hâkimin reddi, kanuni görev yasaklarının ve tarafsızlık konusunda nesnel şüphe oluşturan diğer durumların yargılamada ileri sürülmesini sağlar. Başvurunun doğru kişi tarafından, süresinde, tüm sebepler ve somut belgeler gösterilerek yapılması önemlidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.