CMK 23 Yargılamaya Katılamayacak Hâkim

CMK 23 yargılamaya katılamayacak hâkimi, aynı ceza işi hakkında daha önce belirli bir yargısal görev üstlenmiş olması nedeniyle düzenler. Amaç, hâkimin daha önce açıkladığı kanaatin sonraki incelemeyi etkilemesini önlemek ve tarafsız mahkeme güvencesini korumaktır.

Hüküm üç ayrı durumu kapsar: Önceki karar veya hükme katılan hâkimin yüksek görevli mahkemedeki incelemeye katılması, soruşturma evresinde görev yapan hâkimin aynı işin kovuşturmasında görev alması ve önceki yargılamada görev yapan hâkimin yargılamanın yenilenmesi sürecine katılması.

CMK 23 Güncel Madde Metni

Yargılamaya katılamayacak hâkim

Madde 23 – (1) Bir karar veya hükme katılan hâkim, yüksek görevli mahkemece bu hükme ilişkin olarak verilecek karar veya hükme katılamaz.

(2) Aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış bulunan hâkim, kovuşturma evresinde görev yapamaz.

(3) Yargılamanın yenilenmesi halinde, önceki yargılamada görev yapan hâkim, aynı işte görev alamaz.

CMK 23 Madde Gerekçesi

Aşağıdaki metin, iki ayrı kaynakta bütünüyle aynı olduğu doğrulanan özgün madde gerekçesidir. Yürürlükteki üçüncü fıkra bu ilk gerekçe metninde ayrıca açıklanmamaktadır.

Madde, hâkimi bazı yargısal işlemleri yapmaktan yasaklamaktadır. Maddede yer alan bu hüküm “kamu davasını açmakla ve bu husustaki işlemleri yürütmekle görevli olanlarla, hüküm mercileri arasındaki kesin ayırım”ın muhafaza edilmesine ilişkin ilkeyi vurgulamaktadır. 1412 sayılı Kanunun 22 nci maddesinde “hüküm”den söz edilmektedir.

Bu maddeye ilişkin gerekçede bu sözcüğün hem hükmü, hem de kararı tanımlayan geniş anlamda kullanıldığı belirtilmiş olmakla birlikte, uygulamada tereddüt ve yanılgıya ortam bırakmamak için maddede “karar veya hüküm” denilerek her iki sözcüğe de yer verilmiştir.

Hâkim, vermiş olduğu ve itiraz yoluna başvurulmuş kararı veya temyiz edilmiş hükmü inceleyecek yüksek görevli mahkemedeki karara katılamaz. Toplanan delilleri tartışıp suçun nitelendirilmesini yapmak suretiyle görevsizlik kararı veren hâkim de yargılamayı yapacak yüksek görevli mahkemede görev alamaz.

Karşılaştırmalı yargılama hukukunda bu konu daha kapsamlı olarak ele alınmıştır: Genel ilke, hâkimlerin önceden aynı işte soruşturmaya katılmamış olmalarıdır. Hâkimlerin, bir işe müdahale ettiklerinde önceden bir fikir veya düşüncelerinin olmaması gereklidir ve tarafsız kalmanın bir koşulu da budur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Sözleşmenin 6 ncı maddesine dayanarak hâkimin önce soruşturmasını veya bir soruşturma işlemini yaptığı davadaki usul işlemlerine katılmasını hukuka aykırı saymıştır.

Avrupa usul kanunlarında da benzeri hükümler yer almaktadır. Ancak, pratik nedenlerle ilkeyi ihlâl eden kanunlar varsa da bu istisnalar Avrupa hukuklarında giderek gerilemektedir.

Hükmün Amacı ve Kapsamı

CMK 23’ün temel amacı, bir hâkimin aynı uyuşmazlık hakkında daha önce oluşturduğu görüşü denetleyen veya yeniden değerlendiren merci içinde bulunmasını engellemektir. Böylece hem fiilî tarafsızlık hem de dışarıdan bakıldığında tarafsızlık görünümü korunur.

Görev yasağının uygulanması için hâkimin gerçekten taraflı davrandığının ayrıca ispatlanması gerekmez. Kanunda sayılan görevlerden birinin aynı işte üstlenildiğinin belirlenmesi yeterlidir.

“Aynı iş” değerlendirmesinde yalnız dosya numarasına bakılmaz. Fiil, şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturma arasındaki devamlılık ile önceki işlemin kapsamı birlikte incelenmelidir.

Önceki Karar veya Hükme Katılan Hâkim

Bir karar veya hükme katılan hâkim, bu kararın yüksek görevli mahkeme tarafından incelenmesi sırasında karar verecek heyette yer alamaz. Kişinin kendi önceki değerlendirmesini denetleyen konuma gelmesi, tarafsızlık güvencesiyle bağdaşmaz.

Yasak yalnız mahkûmiyet veya beraat hükmüyle sınırlı değildir. İşin esasına ilişkin kanaat açıklayan ve üst merciin denetimine konu olan kararlar da somut özellikleriyle incelenmelidir.

Ancak her ara işlem otomatik biçimde aynı sonucu doğurmaz. Önceki işlemin içeriği, hâkimin suçluluk veya uyuşmazlığın esası hakkında kanaat açıklayıp açıklamadığı ve sonraki incelemenin konusu önem taşır.

Soruşturma Evresinde Görev Yapan Hâkimin Kovuşturmaya Katılması

CMK 23/2’nin metnine göre aynı işte soruşturma evresinde görev yapan hâkim kovuşturma evresinde görev yapamaz. Bununla birlikte 5320 sayılı Kanun’un 11. maddesi, bu fıkranın uygulanmasını CMK 163 kapsamındaki hâllerle sınırlandırmıştır.

CMK 163; suçüstü hâli ile gecikmesinde sakınca bulunan durumlarda Cumhuriyet savcısına ulaşılamaması veya olayın genişliği nedeniyle savcının iş gücünün aşılması hâlinde sulh ceza hâkiminin bütün soruşturma işlemlerini yapabilmesini düzenler. Bu ölçüde soruşturmayı yürüten hâkim, aynı işin kovuşturmasında görev alamaz.

Soruşturma sırasında yalnız belirli bir koruma tedbiri hakkında karar verilmesi ile bütün soruşturmanın yürütülmesi aynı durum değildir. Önceki görevin kapsamı, işlem tutanakları ve kararlar üzerinden belirlenmelidir.

Yargılamanın Yenilenmesinde Önceki Hâkim

Yargılamanın yenilenmesi, kesinleşmiş bir hükmün kanunda gösterilen olağanüstü nedenlerle yeniden ele alınmasını sağlar. Önceki yargılamada görev yapan hâkim, CMK 23/3 gereğince aynı işte yeniden görev alamaz.

Bu yasak, önceki hükümde oluşan kanaatin yenileme incelemesine taşınmasını önler. Dosya yeniden ele alınırken görev alacak hâkim veya heyetin önceki yargılamada yer alıp almadığı görevlendirme ve heyet listeleri üzerinden kontrol edilmelidir.

CMK 22 ile CMK 23 Arasındaki Fark

CMK 22 hâkimin davaya bakamayacağı hâlleri; suçtan zarar görme, evlilik, hısımlık, önceki savcılık, kolluk, müdafilik, vekillik, tanıklık veya bilirkişilik gibi kişisel ve meslekî bağlantılar üzerinden düzenler.

CMK 23 ise hâkimin aynı işte daha önce verdiği karar, yürüttüğü soruşturma veya katıldığı yargılama nedeniyle görev alamamasına ilişkindir. Her iki madde de görev yasağı öngörür; fakat yasağın doğduğu bağlantı farklıdır.

Yer bakımından yetkisiz mahkemenin önceki işlemlerine ilişkin CMK 20 ve acil işlemleri düzenleyen CMK 21 ise başka usul sorunlarına ilişkindir.

CMK 23’teki görev yasağı veya tarafsızlığı şüpheye düşüren başka bir somut sebep dosyada ileri sürülecekse, başvurabilecek kişiler ve ret sebeplerinin kapsamı CMK 24 hâkimin reddi hükmüne göre belirlenir.

Görev Yasağı Nasıl İleri Sürülür?

Hâkim, CMK 23 kapsamındaki görev yasağını kendiliğinden gözetmeli ve dosyadan çekinmelidir. Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık, müdafi, katılan veya vekili de hâkimin görev yasağını dosyada ileri sürebilir.

Başvuruda yalnız “hâkim daha önce dosyada yer aldı” denilmesi yerine; önceki dosya veya karar numarası, hâkimin hangi sıfatla görev yaptığı, işlemin tarihi ve sonraki yargılamayla bağlantısı açıkça gösterilmelidir.

Görev yasağı ile tarafsızlığı şüpheye düşüren diğer ret sebepleri aynı değildir. İleri sürülen olayın CMK 23’teki mutlak yasaklardan birine mi, yoksa hâkimin reddi hükümlerine mi dayandığı doğru belirlenmelidir.

CMK 23’teki görev yasakları süreye bağlı olmamakla birlikte, tarafsızlığı şüpheye düşüren diğer sebeplere dayalı ret başvurusunda aşamaya göre son tarih ve sonradan öğrenilen sebepte yedi günlük süre için CMK 25 hâkimin reddi süresi ayrıca dikkate alınmalıdır.

İncelenecek Bilgi ve Belgeler

• Önceki karar veya hükmün tarih ve numarası,
• Karara katılan hâkimleri gösteren imzalı karar örneği,
• İtiraz, istinaf veya temyiz incelemesinde görevli heyet listesi,
• Soruşturma evresindeki hâkimlik kararları ve tutanaklar,
• CMK 163 kapsamında yürütülen soruşturma işlemlerine ait kayıtlar,
• İddianame, kovuşturma dosyası ve dosyalar arasındaki bağlantıyı gösteren belgeler,
• Yargılamanın yenilenmesi talebi ile önceki hüküm dosyası,
• Önceki ve yeni yargılamada görev yapan hâkimlerin isimleri,
• Çekinme veya ret istemi ve bu istem hakkında verilen karar.

Görevli Merci ve Usulî Sonuç

Yasaklılık sebebi ortaya çıktığında hâkimin çekinmesi veya ilgili kişilerce görev yasağının ileri sürülmesi üzerine, CMK’nın hâkimin reddi ve çekinmesine ilişkin hükümleri uygulanır. Gerektiğinde dosyaya bakacak başka hâkim veya mahkeme belirlenir.

Görev yasağı mahkemenin görev veya yer bakımından yetkisini kendiliğinden değiştirmez. Sorun, belirli hâkim veya heyet üyesinin aynı dosyada görev yapıp yapamayacağıdır.

Hukukî Sonuçlar

CMK 23’teki yasaklara rağmen hâkimin hükme katılması, kanunen hâkimlik görevini yapması yasak bir hâkimin hükme katılması sonucunu doğurur. Bu durum CMK 289/1-b kapsamında hukuka kesin aykırılık nedenidir.

Sorun ilk derece, istinaf veya temyiz aşamasında ortaya çıkabilir. Kanun yolu incelemesinde hâkimin önceki dosyadaki görevi ile sonraki heyete katılımı karşılaştırılmalıdır.

Yasaklı hâkimin yalnız işlem yapmış olması ile hükme katılması arasında sonuç bakımından ayrım gerekebilir. Yapılan işlemin türü, karar üzerindeki etkisi ve ilgili usul hükmü somut dosyada ayrıca değerlendirilir.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

• Yalnız dosya numarası değiştiği için işlerin farklı olduğunu varsaymak,
• Hâkimin önceki kararının içeriğini incelemeden sonuç çıkarmak,
• Soruşturmada verilen her koruma tedbiri kararını otomatik görev yasağı saymak,
• 5320 sayılı Kanun’un 11. maddesindeki uygulama sınırlamasını gözden kaçırmak,
• Yargılamanın yenilenmesinde önceki heyet listesini kontrol etmemek,
• CMK 22’deki kişisel bağlantılar ile CMK 23’teki önceki yargısal görevi karıştırmak,
• Görev yasağını yalnız tarafların ileri sürebileceği bir itiraz gibi değerlendirmek.

Somut Olay Kontrol Listesi

• Hâkim aynı dosyada veya aynı işe ilişkin başka numaralı dosyada daha önce görev yaptı mı?
• Önceki işlem karar veya hüküm niteliğinde mi?
• Sonraki görev, önceki kararın üst merci incelemesine katılmayı mı içeriyor?
• Hâkim soruşturmayı CMK 163 kapsamında fiilen yürüttü mü?
• 5320 sayılı Kanun’un 11. maddesindeki sınırlandırma dikkate alındı mı?
• Yargılamanın yenilenmesi dosyasında önceki yargılamada görev almış mı?
• Önceki ve sonraki heyet listeleri dosyaya getirildi mi?
• Görev yasağına ilişkin talep somut karar ve tutanaklarla desteklendi mi?
• Yasaklı hâkimin hükme katılıp katılmadığı kontrol edildi mi?

Sık Sorulan Sorular

Aynı kararı veren hâkim istinaf veya temyiz incelemesine katılabilir mi?

Hayır. Önceki karar veya hükme katılan hâkim, bu kararın yüksek görevli mahkemedeki incelemesinde karar verecek heyette yer alamaz.

Soruşturmada tutuklama kararı veren her hâkim kovuşturmaya katılamaz mı?

CMK 23/2’nin uygulanması, 5320 sayılı Kanun’un 11. maddesi nedeniyle CMK 163 kapsamındaki hâllerle sınırlıdır. Önceki görevin niteliği ve kapsamı somut dosya üzerinden incelenmelidir.

Yargılamanın yenilenmesine önceki hükmü veren hâkim bakabilir mi?

Hayır. CMK 23/3 uyarınca önceki yargılamada görev yapan hâkim, aynı işin yenilenen yargılamasında görev alamaz.

Dosya numarası değişmişse görev yasağı ortadan kalkar mı?

Tek başına dosya numarasının değişmesi yeterli değildir. Fiil, kişiler ve yargılama sürecinin devamlılığı incelenerek aynı iş bulunup bulunmadığı belirlenir.

CMK 23 görev yasağını hâkim kendiliğinden gözetir mi?

Evet. Görev yasağı kamu düzenine ilişkindir ve hâkim tarafından resen dikkate alınmalıdır.

Yasaklı hâkimin hükme katılması ne sonuç doğurur?

Kanunen görev yapması yasak hâkimin hükme katılması, CMK 289/1-b kapsamında hukuka kesin aykırılık nedenidir.

Sonuç

CMK 23 yargılamaya katılamayacak hâkimi, önceki karar veya hükme katılma, aynı işin soruşturmasını yürütme ve yargılamanın yenilenmesinden önceki yargılamada görev alma durumları üzerinden belirler. Dosyanın numarası kadar önceki görevin içeriği, aynı iş bağlantısı ve sonraki incelemenin konusu da dikkatle değerlendirilmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.