CMK 126 Hangi Mektup ve Belgelere Elkonulamaz?

Ceza soruşturmasında bir mektup veya belge olayın aydınlatılmasına yardımcı olabilir. Ancak şüpheli ya da sanığın bazı yakınları ve meslek sırrı nedeniyle tanıklıktan çekinebilecek kişilerle yaptığı yazışmalar özel koruma altındadır.

CMK 126, bu yazışmalara her yerde ve koşulsuz biçimde elkonulamayacağını söylemez. Koruma; yazışmanın taraflarına, belgenin niteliğine ve belgenin kimin elinde bulunduğuna bağlıdır.

CMK 126 güncel madde metni

Elkonulamayacak mektuplar, belgeler

Madde 126 – (1) Şüpheli veya sanık ile 45 ve 46 ncı maddelere göre tanıklıktan çekinebilecek kimseler arasındaki mektuplara ve belgelere; bu kimselerin nezdinde bulundukça elkonulamaz.

CMK 126’nın amacı ve kapsamı

Düzenleme, kanunun tanıdığı tanıklıktan çekinme hakkının belgeye elkoyma yoluyla etkisiz bırakılmasını önler. Kişinin sözlü olarak açıklamak zorunda olmadığı korunan iletişim, sırf yazılı hâle geldiği için otomatik biçimde soruşturma makamının eline geçmemelidir.

Bu koruma mutlak bir “gizli belge” kuralı değildir. CMK 126’nın uygulanabilmesi için yazışmanın şüpheli veya sanık ile kanunda belirtilen çekinme hakkı sahiplerinden biri arasında olması ve mektup ya da belgenin bu çekinme hakkı sahibinin nezdinde bulunması gerekir.

Kimler arasındaki yazışmalar korunur?

Yazışmanın bir tarafında şüpheli veya sanık bulunmalıdır. Diğer taraf ise CMK 45’e göre yakınlık nedeniyle tanıklıktan çekinebilecek kişi ya da CMK 46’ya göre meslek veya görev sırrı nedeniyle tanıklıktan çekinebilecek kişi olmalıdır.

Yakınlık nedeniyle çekinme kapsamında eş, nişanlı ve kanunda sayılan belirli hısımlar; meslek sırrı kapsamında ise avukat, hekim ve maddede belirtilen diğer meslek mensupları gündeme gelebilir. Kişinin gerçekten CMK 45 veya 46 kapsamına girip girmediği somut ilişki ve belgenin içeriği üzerinden değerlendirilir.

“Bu kimselerin nezdinde bulundukça” şartı ne anlama gelir?

CMK 126’nın en önemli sınırı, belgenin tanıklıktan çekinebilecek kişinin nezdinde bulunmasıdır. Korunan mektup veya belge bu kişinin evinde, işyerinde, dosyasında ya da hukuken kontrol ettiği yerde bulunuyorsa elkoyma yasağı gündeme gelir.

Aynı belge şüpheli, sanık veya çekinme hakkı bulunmayan üçüncü bir kişinin eline geçmişse CMK 126’daki özel şart ayrıca incelenir. Belgenin geçmişte korunan kişinin elinde bulunmuş olması, daha sonraki her zilyetlikte aynı yasağın kendiliğinden devam ettiği anlamına gelmez.

Hangi mektup ve belgeler koruma kapsamındadır?

Kanun “mektuplar ve belgeler” ifadesini kullanır. Aile içi yazışmalar, mesleki görüşmeye ilişkin belgeler, savunma hazırlığı kapsamında avukatla paylaşılan yazılar veya hekim ile hasta arasındaki sır niteliğindeki kayıtlar, diğer şartlar da varsa değerlendirme konusu olabilir.

Belgenin üzerinde yalnızca yakının veya meslek mensubunun adının bulunması yeterli değildir. Yazışmanın tarafları, içeriğin ilişkisi, belgenin kimde bulunduğu ve çekinme hakkının dayanağı birlikte belirlenmelidir. Suçun işlenmesinde kullanılan ya da suçtan doğrudan elde edilen bir şeyin sırf korunan kişiye bırakılması da otomatik sonuç doğurmaz; eşyanın gerçek niteliği ayrıca incelenir.

Avukat ile şüpheli arasındaki belgeler

Avukat, CMK 46 kapsamında mesleği nedeniyle öğrendiği bilgiler hakkında tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındadır. Şüpheli veya sanık ile avukat arasındaki savunmaya ilişkin mektup ve belgeler, avukatın nezdinde bulundukça CMK 126 bakımından koruma gündeme getirir.

Avukat bürosunda arama ve elkoyma işlemleri ayrıca özel usule tabidir. Bu nedenle bir avukatın elindeki belge değerlendirilirken yalnız CMK 126 değil, avukat bürolarında arama ve elkoymayı düzenleyen özel hükümler ile belgenin savunma ilişkisi de birlikte ele alınmalıdır.

Yakınlar arasındaki mektuplara elkonulabilir mi?

Şüpheli veya sanığın CMK 45 kapsamında tanıklıktan çekinebilecek yakınıyla arasındaki mektup ve belgeler, o yakının nezdinde bulunduğu sürece CMK 126 korumasından yararlanabilir. Her akraba bu kapsamda değildir; kanunda sayılan yakınlık derecesinin bulunması gerekir.

Örneğin belgenin yalnız aileyle ilgili olması tek başına yeterli değildir. Yazışmanın şüpheli veya sanıkla yapıldığı, belgenin çekinme hakkı bulunan yakının elinde bulunduğu ve elkoyma anında bu koşulların devam ettiği ortaya konulmalıdır.

Elektronik mesajlar ve dijital belgeler de korunur mu?

CMK 126’nın metni mektup ve belgelerden söz eder. E-posta, mesajlaşma kaydı veya dijital dosya bakımından koruma değerlendirilirken iletişimin tarafları, içeriği, verinin kimin kontrolündeki cihaz veya hesapta bulunduğu ve dijital incelemeye ilişkin diğer CMK hükümleri birlikte ele alınır.

Dijital cihazın fiziksel olarak ele geçirilmesi ile cihazdaki belirli bir yazışmanın incelenmesi aynı işlem değildir. Arama ve elkoyma kararının kapsamı, dijital kopyalama usulü ve korunan yazışmanın ayrıştırılması somut dosyada ayrıca denetlenmelidir.

CMK 124 ile CMK 126 arasındaki fark

CMK 124, istenen eşyayı gösterme ve teslim etme yükümlülüğünü ve bu yükümlülüğe uymamanın sonucunu düzenler. Şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecek kişiler hakkında disiplin hapsi uygulanamayacağını belirtir.

CMK 126 ise daha özel olarak, şüpheli veya sanık ile çekinme hakkı bulunan kişiler arasındaki mektup ve belgelere elkoyma yasağı getirir. Biri teslim yükümlülüğünün yaptırımına, diğeri belirli yazışmaların elkoyma dışında bırakılmasına ilişkindir.

Elkoyma sırasında hangi noktalar kayda geçirilmelidir?

• Belgenin bulunduğu yer ve kimin fiilî hâkimiyetinde olduğu,
• Yazışmanın tarafları ve şüpheli ya da sanıkla bağlantısı,
• Çekinme hakkının CMK 45 mi yoksa CMK 46 mı kapsamında olduğu,
• Belgenin mektup, mesleki kayıt veya başka bir belge niteliği,
• İşlemin dayanağı olan karar veya yazılı emir,
• İtirazın ve koruma talebinin tutanağa geçirilip geçirilmediği,
• Dijital verilerde kopyalama ve ayrıştırma işlemlerinin kapsamı.

Genel elkoyma tedbirinin amacı ve eşya bağlantısı için CMK 123 muhafaza altına alma ve elkoyma hükümleri de dikkate alınmalıdır. CMK 126 itirazı varsa belgenin içeriğinin gereksiz biçimde çoğaltılmaması, dağıtılmaması ve uyuşmazlık çözülene kadar güvenli biçimde korunması önem taşır.

Korunan belgeye elkonulduysa ne yapılabilir?

Belgenin CMK 126 kapsamında olduğu düşünülüyorsa yazışmanın tarafları, çekinme hakkının dayanağı ve belgenin kimde bulunduğu açıkça belirtilerek işlemin tutanağına itiraz kaydı düşülmesi istenebilir. Elkoyma kararının kaldırılması ve belgenin iadesi, dosyanın aşamasına ve işlemi yapan makama göre talep edilebilir.

Hukuka aykırılık iddiası yalnız belgenin özel veya gizli olduğu söylenerek değil, CMK 126’nın tüm şartları gösterilerek kurulmalıdır. Belgenin incelenip incelenmediği, kopyalanıp kopyalanmadığı ve soruşturma dosyasında nasıl kullanıldığı da başvurunun kapsamını etkiler.

Sık sorulan sorular

Şüphelinin eşine yazdığı mektuba elkonulabilir mi?

Eş, CMK 45 kapsamında tanıklıktan çekinebilecek kişidir. Mektup eşin nezdinde bulunuyorsa ve diğer koşullar da varsa CMK 126’daki elkoyma yasağı gündeme gelir.

Her akrabanın elindeki belge korunur mu?

Hayır. Akrabanın CMK 45’te sayılan tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasında bulunması ve belgenin şüpheli veya sanıkla arasındaki yazışma niteliğinde olması gerekir.

Avukatın elindeki savunma belgelerine elkonulabilir mi?

Şüpheli veya sanık ile avukat arasındaki ve avukatın nezdinde bulunan belgeler bakımından CMK 126 koruması değerlendirilir. Avukat bürosundaki arama ve elkoymanın özel usulü de ayrıca uygulanır.

Belge üçüncü kişinin elindeyse koruma devam eder mi?

CMK 126, korumayı belgenin tanıklıktan çekinebilecek kişinin nezdinde bulunmasına bağlar. Çekinme hakkı olmayan üçüncü kişinin elindeki belge bakımından bu özel şart ayrıca değerlendirilir.

Telefon mesajları CMK 126 kapsamında mıdır?

Dijital mesajlarda taraflar, içeriğin niteliği, cihaz veya hesabın kontrolü ve dijital incelemeye ilişkin özel hükümler birlikte değerlendirilir. Her mesaj otomatik olarak koruma kapsamında değildir.

Belge gizli olduğu için mi elkonulamaz?

Hayır. Koruma yalnız gizlilik iddiasına dayanmaz. Yazışmanın tarafları, çekinme hakkı ve belgenin kimin nezdinde bulunduğu belirleyicidir.

CMK 126’ya aykırı elkoymaya itiraz edilebilir mi?

Evet. Belgenin CMK 126 şartlarını taşıdığı somutlaştırılarak elkoymanın kaldırılması ve belgenin iadesi talep edilebilir. Başvuru yolu dosyanın aşamasına ve kararın niteliğine göre belirlenir.

Korunan mektup veya belge posta ya da kargo kuruluşundayken tedbir uygulanacaksa karar, mühürleme, açma ve iade kuralları CMK 129 postada elkoyma yazısında ayrıca açıklanmıştır.

Arama veya elkoyma avukat bürosunda yapılıyorsa mahkeme kararı, savcı denetimi, baro temsilcisinin katılımı ve meslekî belge itirazına ilişkin özel güvenceler CMK 130 avukat bürosunda arama yazısında açıklanmıştır.

Sonuç

CMK 126, şüpheli veya sanık ile yakınlık ya da meslek sırrı nedeniyle tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındaki mektup ve belgeleri sınırlı bir elkoyma yasağıyla korur. Koruma için belgenin çekinme hakkı sahibinin nezdinde bulunması şarttır. Yazışmanın tarafları, belgenin niteliği, bulunduğu yer ve diğer özel usul hükümleri birlikte incelenmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.