Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 66. maddesi, bilirkişinin yalnızca atanmasını değil, incelemenin hangi sorularla ve ne kadar sürede yürütüleceğini de düzenler. Kararda uzmanlık gerektiren soruların açıkça gösterilmesi, rapor süresinin belirlenmesi ve bilirkişinin kendisini atayan merciyle ilişki içinde çalışması gerekir.
Bu düzenleme; hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısının denetimini korurken bilirkişinin teknik inceleme yapabilmesi için gerekli usul çerçevesini oluşturur. Bilirkişi deliller hakkında hukukî karar vermez; özel veya teknik bilgi gerektiren konularda görüş bildirir. Bilirkişi atanmasının temel şartları için CMK 63 bilirkişi atanması, liste ve yemin kuralları için CMK 64 bilirkişi listesi ve yemin yazıları ayrıca incelenebilir.
CMK 66 Güncel Madde Metni
Atama kararı ve incelemelerin yürütülmesi
Madde 66 –
(1) Bilirkişi incelemesi yaptırılmasına ilişkin kararda, cevaplandırılması uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren sorularla inceleme konusu ve görevin yerine getirileceği süre belirtilir. Bu süre, işin niteliğine göre üç ayı geçemez. Özel sebepler zorunlu kıldığında bu süre, bilirkişinin istemi üzerine, kendisini atayan merciin gerekçeli kararıyla en çok üç ay daha uzatılabilir.
(2) Belirlenen süre içinde raporunu vermeyen bilirkişi hemen değiştirilebilir. Bu durumda bilirkişi, o ana kadar yaptığı işlemleri açıklayan bir rapor sunar ve görevi sebebiyle kendisine teslim edilmiş olan eşya ve belgeleri hemen geri verir. Ayrıca, hukukî ve cezaî sorumluluğuna ilişkin hükümler saklı kalmak kaydıyla, bilirkişiye ücret ve masraf adı altında hiçbir ödeme yapılmamasına karar verilebilir ve gerekçesi gösterilerek gerekli yaptırımların uygulanması bilirkişilik bölge kurulundan istenir.
(3) Bilirkişi, görevini, kendisini atamış olan merci ile ilişki içinde yerine getirir, gerektiğinde bu mercie incelemelerindeki gelişmeler hakkında bilgi verir, yararlı görülecek tedbirlerin alınmasını isteyebilir.
(4) Bilirkişi, görevini yerine getirmek amacıyla bilgi edinmek için şüpheli veya sanık dışındaki kimselerin de bilgilerine başvurabilir. Bilirkişi, uzmanlık alanına girmeyen bir sorun bakımından aydınlatılmasını isteyecek olursa; hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı, nitelikli ve konusunda bilgisiyle tanınmış kişilerle bir araya gelmesine izin verebilir. Bu şekilde çağrılan kişiler yemin eder ve verecekleri raporlar, bilirkişi raporunun tamamlayıcı bir bölümü olarak dosyaya konulur.
(5) İlgililer de merciinden, incelemeler yapılırken bilirkişiye teknik nitelikte bilgiler verebilecek olan ve ismen belirleyecekleri kişileri dinlemeleri veya bazı araştırmaların yapılması hususlarında karar verilmesini isteyebilir.
(6) Gerekli olması halinde, bilirkişi, mağdur, şüpheli veya sanığa mahkeme başkanı, hâkim veya Cumhuriyet savcısı aracılığı ile soru sorabilir. Ancak, mahkeme başkanı, hâkim veya Cumhuriyet savcısı, bilirkişinin doğrudan soru sormasına da izin verebilir. Muayene ile görevlendirilen hekim bilirkişi, görevini yerine getirirken zorunlu saydığı soruları, hâkim, Cumhuriyet savcısı ve müdafi bulunmadan da mağdur, şüpheli veya sanığa doğrudan doğruya yöneltebilir.
(7) Bilirkişiye inceleyeceği şeyler mühür altında verilmeden önce bunların listesi ve sayımı yapılır. Bu hususlar bir tutanakla belirlenir. Bilirkişi, mühürlerin açılmasını ve yeniden konulmasını yine tutanakla belirtmek ve bir liste düzenlemekle yükümlüdür.
Bilirkişi raporunun içeriği, taraflara bildirilmesi, rapora itiraz ve yeni inceleme istemi CMK 67 kapsamında ayrıca düzenlenir.
Atama Kararında Hangi Hususlar Bulunmalıdır?
Bilirkişi görevlendirme kararında yalnızca “dosyanın incelenmesi” gibi belirsiz bir anlatımla yetinilmemelidir. Cevaplandırılması özel veya teknik bilgiyi gerektiren sorular, incelemenin konusu ve raporun teslim süresi kararda gösterilmelidir.
Bu sınırlar, bilirkişinin görev alanını belirler. Bilirkişi, kendisine sorulmayan hukukî meselelerde karar veremez ve mahkemenin yerine geçerek suçun oluşup oluşmadığını değerlendiremez. İncelemenin konusu teknik bulguların açıklanmasıdır; hukukî sonuç çıkarma yetkisi yargı merciine aittir.
Bilirkişi Rapor Süresi Ne Kadardır?
CMK 66’ya göre ilk rapor süresi, işin niteliği dikkate alınarak belirlenir ve üç ayı geçemez. Kanundaki üç ay, her dosyada otomatik olarak verilmesi gereken sabit bir süre değil, ilk görevlendirme için üst sınırdır.
Uzatma için bilirkişinin istemi, özel sebeplerin zorunlu kılması ve atayan merciin gerekçeli kararı gerekir. Uzatma da en fazla üç ay olabilir. Bu nedenle bilirkişinin yalnızca rapor üzerinde çalışmaya devam etmesi sürenin kendiliğinden uzadığı anlamına gelmez.
Rapor Süresinde Verilmezse Ne Olur?
Süre içinde rapor sunmayan bilirkişi hemen değiştirilebilir. Değiştirilen bilirkişi, o ana kadar yaptığı işlemleri açıklayan bir rapor vermeli ve kendisine teslim edilen eşya ile belgeleri derhal iade etmelidir.
Gecikme ayrıca ücret ve masraf ödenmemesine yol açabilir. Gerekçesi gösterilerek bilirkişilik bölge kurulundan yaptırım uygulanması da istenebilir. Bu idarî ve malî sonuçlar, olayın şartlarına göre doğabilecek hukukî veya cezaî sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Bilirkişilik görevinin kimler bakımından kabul edilmesinin zorunlu olduğu CMK 65 bilirkişiliği kabul yükümlülüğü yazısında ele alınmıştır.
Bilirkişi Bilgi Toplayabilir mi?
Bilirkişi, görevini kendisini atayan merciyle ilişki içinde yürütür. İncelemenin ilerleyişi hakkında bilgi verebilir ve gerekli gördüğü tedbirlerin alınmasını isteyebilir. Bu ilişki, bilirkişinin bağımsız bir soruşturma makamı gibi hareket edemeyeceğini de gösterir.
Görev için gerekli bilgileri edinmek amacıyla şüpheli veya sanık dışındaki kişilerin bilgisine başvurabilir. Uzmanlık alanına girmeyen bir sorun ortaya çıkarsa başka bir uzmandan kendiliğinden rapor alamaz. Hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısının izniyle, konusunda bilgisiyle tanınan kişilerle bir araya gelebilir. Bu kişiler yemin eder; hazırladıkları rapor bilirkişi raporunun tamamlayıcı bölümü olarak dosyaya girer.
Mağdur, Şüpheli veya Sanığa Soru Sorulması
Bilirkişi gerekli gördüğü soruları kural olarak mahkeme başkanı, hâkim veya Cumhuriyet savcısı aracılığıyla yöneltir. Doğrudan soru sorabilmesi için ilgili merciin izin vermesi gerekir.
Muayeneyle görevlendirilen hekim bilirkişi bakımından özel bir kural vardır. Hekim, görevini yerine getirirken zorunlu saydığı soruları hâkim, Cumhuriyet savcısı ve müdafi bulunmadan da mağdur, şüpheli veya sanığa doğrudan yöneltebilir. Bu istisna, tıbbî muayenenin gerektirdiği iletişimle sınırlı değerlendirilmelidir.
Mühürlü Eşya ve Belgeler Nasıl İncelenir?
Bilirkişiye verilecek şeyler mühürlenmeden önce listelenmeli, sayılmalı ve bu işlemler tutanağa bağlanmalıdır. Böylece incelemeye teslim edilen materyalin kapsamı belirlenir ve delil zincirinin izlenebilirliği korunur.
Bilirkişi mühürleri açtığında ve yeniden koyduğunda da işlemi tutanakta göstermeli ve liste düzenlemelidir. Özellikle dijital materyal, numune veya çok sayıda belge içeren dosyalarda bu kayıtlar, incelenen materyalle teslim edilen materyalin aynı olduğunun denetlenmesi bakımından önem taşır.
CMK 66 Uygulamada Neden Önemlidir?
Maddenin amacı, teknik incelemenin sınırlarını daha görevlendirme aşamasında görünür hâle getirmektir. Açık sorular ve belirli süre; raporun dosyayla ilgisini, denetlenebilirliğini ve yargılamanın gereksiz yere uzamamasını destekler.
Taraflar açısından atama kararındaki soruların, sürenin, teslim edilen materyalin ve bilirkişinin taleplerinin dosyaya usulüne uygun yansıyıp yansımadığı önemlidir. Eksik veya belirsiz görevlendirme, raporun kapsamı ve denetlenmesi üzerinde doğrudan etkili olabilir.
Hazırlanan raporun içeriği, hukukî değerlendirme yasağı, ilgililere bildirim, itiraz ve yeni inceleme istemi CMK 67 bilirkişi raporuna itiraz ve uzman mütalaası kapsamında değerlendirilir.
Rapor sunulduktan sonra teknik açıklamaların duruşmada alınması ve bilimsel mütalaa uzmanının dinlenmesi CMK 68 bilirkişinin duruşmada dinlenmesi kapsamında ele alınır.
Sık Sorulan Sorular
CMK 66 bilirkişi raporu için kaç ay süre verir?
İlk süre işin niteliğine göre belirlenir ve üç ayı geçemez. Bu süre her dosyada otomatik olarak üç ay verilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Bilirkişi rapor süresi uzatılabilir mi?
Evet. Özel sebeplerin zorunlu kılması, bilirkişinin istemi ve atayan merciin gerekçeli kararıyla süre en fazla üç ay daha uzatılabilir.
Süresinde rapor vermeyen bilirkişi değiştirilebilir mi?
Evet. Bilirkişi hemen değiştirilebilir; yaptığı işlemleri açıklayan raporu sunması ve teslim aldığı eşya ile belgeleri iade etmesi gerekir.
Geç rapor veren bilirkişiye ücret ödenir mi?
Merci, hukukî ve cezaî sorumluluk hükümleri saklı olmak üzere bilirkişiye ücret ve masraf ödenmemesine karar verebilir. Ayrıca bölge kurulundan yaptırım uygulanması istenebilir.
Bilirkişi şüpheli veya sanığa doğrudan soru sorabilir mi?
Kural olarak sorular mahkeme başkanı, hâkim veya Cumhuriyet savcısı aracılığıyla sorulur. Doğrudan soru için izin gerekir; muayeneyle görevli hekim bilirkişi bakımından kanunda özel istisna vardır.
Bilirkişi başka bir uzmandan yardım alabilir mi?
Uzmanlık alanı dışındaki bir sorun için hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısının izni gerekir. İzinle çağrılan kişi yemin eder ve raporu ana raporun tamamlayıcı bölümü olur.
Mühürlü delil bilirkişiye nasıl teslim edilir?
Delil mühürlenmeden önce listelenip sayılır ve tutanak düzenlenir. Mührün açılması ile yeniden konulması da bilirkişi tarafından tutanağa geçirilir.
Sonuç
CMK 66, bilirkişi incelemesini açık sorular, belirli süre ve yargı merciinin denetimi altında yürütür. Süre ihlali bilirkişinin değiştirilmesi, ödeme yapılmaması ve bölge kurulundan yaptırım istenmesi sonucunu doğurabilir. Bilgi edinme, soru sorma ve mühürlü materyali inceleme işlemleri de kanunda belirlenen usule uygun yapılmalıdır.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
