Ceza soruşturması veya kovuşturmasında bilirkişinin hangi listeden seçileceği, uzman listede yoksa nasıl görevlendirme yapılacağı ve bilirkişinin nasıl yemin edeceği CMK 64’te düzenlenir. Madde, yalnızca bir isim seçme işlemini değil; uzmanlık, tarafsızlık ve denetlenebilirlik güvencelerini de kapsar.
Bilirkişi atanmasına hangi makamın karar verebileceği ve hukukî konularda bilirkişiye başvurulamayacağı ise CMK 63 bilirkişi atanması düzenlemesinde ele alınır. CMK 64, bu kararın ardından bilirkişinin kimler arasından ve hangi usulle seçileceğini belirler.
CMK 64 Güncel Madde Metni
Bilirkişi olarak atanabilecekler
Madde 64 –
(1) (Değişik: 3/11/2016-6754/43 md.) Bilirkişiler, bölge adliye mahkemelerinin yargı çevreleri esas alınmak suretiyle bilirkişilik bölge kurulu tarafından hazırlanan listede yer alan kişiler arasından seçilir. Ancak, kendi bölge listesinde ilgili uzmanlık alanında bilirkişi olmasına rağmen, diğer bir bölgedeki bilirkişinin, görevlendirme yapılan yere daha yakın bir mesafede bulunması durumunda, bu listeden de görevlendirme yapılabilir.
(2) (Değişik: 3/11/2016-6754/43 md.) Bölge kurulunun hazırladığı listede bilgisine başvurulacak uzmanlık dalında bilirkişi bulunmaması hâlinde, diğer bölge kurullarının listelerinden, burada da bulunmaması hâlinde, Bilirkişilik Kanununun 10 uncu maddesinin (d), (e) ve (f) bentleri hariç birinci fıkrasında yer alan şartları da taşımak kaydıyla listelerin dışından bilirkişi görevlendirilebilir. Listelerin dışından görevlendirilen bilirkişiler, bölge kuruluna bildirilir.
(3) Kanunların belirli konularda görevlendirdiği resmî bilirkişiler öncelikle atanırlar. Ancak kamu görevlileri, bağlı bulundukları kurumla ilgili davalarda bilirkişi olarak atanamazlar.
(4) (Mülga: 3/11/2016-6754/43 md.)
(5) Listelere kaydedilen bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurulu veya bulunduğu yer il adlî yargı adalet komisyonu huzurunda “Görevimi adalete bağlı kalarak, bilim ve fenne uygun olarak, tarafsızlıkla yerine getireceğime namusum ve vicdanım üzerine yemin ederim.” sözlerini tekrarlayarak yemin ederler. Bu bilirkişilere görevlendirildikleri her işte yeniden yemin verilmez.
(6) Listelerde yer almamış bilirkişiler, görevlendirildiklerinde kendilerini atamış olan merci huzurunda yukarıdaki fıkrada öngörülen biçimde yemin ederler. Yeminin yapıldığına ilişkin tutanak hâkim veya Cumhuriyet savcısı, zabıt kâtibi ve bilirkişi tarafından imzalanır.
(7) Engel bulunan hâllerde yemin yazılı olarak verilebilir ve metni dosyaya konulur. Ancak bu hâle ilişkin gerekçenin kararda gösterilmesi zorunludur.
CMK 64’ün Amacı ve Kapsamı
Düzenlemenin amacı, bilirkişinin uzmanlığı kadar seçilme usulünü de güvence altına almaktır. Kural olarak seçim, bölge adliye mahkemesinin yargı çevresi esas alınarak bilirkişilik bölge kurulunun hazırladığı listeden yapılır.
Listede bulunmak kişiye her dosyada görevlendirilme hakkı vermez. Görevlendiren merci; uyuşmazlığın gerektirdiği özel veya teknik bilgiyi, uzmanlık alanını ve somut dosyanın özelliklerini değerlendirir. Bilirkişi raporu da hâkimi hukukî değerlendirme ve hüküm kurma yetkisinden yoksun bırakmaz.
Bilirkişi Hangi Listeden Seçilir?
İlk seçenek, görevlendirme yapılan yerin bağlı olduğu bölge kurulunun listesidir. Bununla birlikte kendi bölge listesinde uygun uzman bulunsa bile başka bölgedeki bilirkişi görevlendirme yerine daha yakınsa o bölgenin listesinden seçim yapılabilir.
Bu istisna, yalnız başka bir bölgede daha tanınmış bir uzman bulunmasına değil, kanunda açıkça belirtilen yakınlık ölçütüne dayanır. Böylece ulaşım ve görevin yerine getirilmesi bakımından daha elverişli olan bilirkişiden yararlanılabilir.
Listede Uygun Uzman Yoksa Ne Olur?
İhtiyaç duyulan uzmanlık dalında kendi bölge kurulunun listesinde bilirkişi yoksa önce diğer bölge kurullarının listelerine başvurulur. Bu listelerde de uygun bilirkişi bulunamazsa, Bilirkişilik Kanunu’nda belirtilen şartlar çerçevesinde liste dışından görevlendirme yapılabilir.
Liste dışı görevlendirme olağan seçim yöntemi değildir. Atanan kişinin kanunda aranan şartları taşıması ve görevlendirmenin bilirkişilik bölge kuruluna bildirilmesi gerekir.
Resmî Bilirkişi ve Kamu Görevlisi Bakımından Kurallar
Kanunların belirli konularda görevlendirdiği resmî bilirkişiler öncelikle atanır. Bu öncelik, özel bir kanun hükmüyle belirli bir kurum veya uzmana görev verilmiş olmasına dayanır.
Kamu görevlisi ise bağlı bulunduğu kurumla ilgili bir davada bilirkişi olarak atanamaz. Yasak, bilirkişinin tarafsızlığına ilişkin görünümü de korur; kişinin uzman olması tek başına görevlendirme için yeterli değildir.
CMK 64’ün dördüncü fıkrası 6754 sayılı Kanun ile yürürlükten kaldırılmıştır. Bu nedenle mülga fıkraya geçmişte bağlanan bir kural, güncel hüküm gibi uygulanamaz.
Bilirkişi Yemini Nasıl Yapılır?
Listeye kaydedilen bilirkişi, bölge kurulu veya bulunduğu yer il adlî yargı adalet komisyonu huzurunda kanundaki sözleri tekrarlayarak yemin eder. Bu yemin kayıt aşamasında yapıldığından, listedeki bilirkişiye her görevlendirmede yeniden yemin verilmez.
Liste dışından atanan bilirkişi ise kendisini görevlendiren merci önünde aynı biçimde yemin eder. Tutanak; hâkim veya Cumhuriyet savcısı, zabıt kâtibi ve bilirkişi tarafından imzalanır.
Yeminin huzurda yapılmasına engel varsa yazılı yemin mümkündür. Ancak yemin metni dosyaya konulmalı ve bu yönteme neden başvurulduğu kararda gerekçelendirilmelidir. Yazılı yemin, gerekçesiz kullanılabilecek genel bir seçenek değildir.
Bilirkişiye uygulanan tanıklık hükümlerinin kapsamı için CMK 62 bilirkişiye uygulanan tanıklık hükümleri yazısına; tanığın yemin zamanına ilişkin farklı usul için CMK 54 tanığa yemin açıklamasına bakılabilir.
Görevlendirmede Kontrol Edilmesi Gereken Noktalar
- İhtiyaç duyulan özel veya teknik uzmanlık alanı doğru belirlenmiş mi?
- Seçilen kişi ilgili bölge kurulunun listesinde mi?
- Başka bölge listesinden seçim yapılmışsa yakınlık şartı mevcut mu?
- Liste dışı görevlendirmenin şartları ve bölge kuruluna bildirim yerine getirilmiş mi?
- Kamu görevlisinin bağlı bulunduğu kurumla dava arasında bağlantı var mı?
- Bilirkişinin liste kaydı ve yemin durumu dosyada denetlenebiliyor mu?
- Yazılı yemin kullanılmışsa engel ve gerekçe kararda gösterilmiş mi?
Listeden seçilen bilirkişinin görevi kabul yükümlülüğü, uzmanlık uyumu ve kanunî çekinme nedenleriyle birlikte CMK 65 bilirkişiliği kabul yükümlülüğü kapsamında değerlendirilir.
Seçilen ve yemin eden bilirkişinin hangi soruları cevaplayacağı, rapor süresi, bilgi edinme yetkisi ve mühürlü materyali inceleme usulü CMK 66 bilirkişi rapor süresi ve inceleme usulü hükmünde düzenlenir.
Sık Sorulan Sorular
CMK 64’e göre bilirkişi her zaman yerel listeden mi seçilir?
Kural yerel bölge kurulunun listesidir. Ancak başka bölgedeki bilirkişi görevlendirme yerine daha yakınsa veya yerel listede gerekli uzmanlık bulunmuyorsa kanundaki sıraya göre başka bir listeden seçim yapılabilir.
Listede uzman bulunmazsa bilirkişi atanamaz mı?
Atanabilir. Önce diğer bölge kurullarının listelerine bakılır; orada da uygun uzman yoksa kanundaki şartları taşıyan bir kişi liste dışından görevlendirilebilir ve bölge kuruluna bildirilir.
Liste dışı bilirkişinin şartları taşıması gerekir mi?
Evet. CMK 64, Bilirkişilik Kanunu’nun 10. maddesindeki şartlara belirli istisnalarla atıf yapar. Liste dışı seçim, uzmanlık ve kanunî yeterlilik denetimini ortadan kaldırmaz.
Resmî bilirkişinin önceliği var mı?
Evet. Kanunların belirli konularda görevlendirdiği resmî bilirkişiler öncelikle atanır.
Kamu görevlisi kendi kurumuyla ilgili davada bilirkişi olabilir mi?
Hayır. Kamu görevlisi, bağlı bulunduğu kurumla ilgili bir davada bilirkişi olarak atanamaz.
Listedeki bilirkişi her dosyada yeniden yemin eder mi?
Hayır. Listeye kaydedilirken usulüne uygun yemin eden bilirkişiye görevlendirildiği her işte yeniden yemin verilmez.
Bilirkişi yemini yazılı yapılabilir mi?
Engel bulunan hâllerde yazılı yemin mümkündür. Yemin metni dosyaya konulmalı ve bu yöntemin gerekçesi kararda açıkça gösterilmelidir.
Sonuç
CMK 64 bilirkişi seçimini belirli bir sıra ve denetim sistemi içinde düzenler. Yerel liste temel kuraldır; başka bölge ve liste dışı görevlendirme ise kanundaki şartlara bağlıdır. Resmî bilirkişi önceliği, kamu görevlisi yasağı ve yemin kayıtları, bilirkişilik faaliyetinin tarafsız ve izlenebilir yürütülmesini amaçlar.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
