Bilirkişi raporundaki teknik açıklamalar yeterince anlaşılmıyorsa veya raporun dayanakları duruşmada açıklığa kavuşturulmak isteniyorsa bilirkişi duruşmaya çağrılabilir. CMK 68, mahkemenin bilirkişiyi dinleme yetkisini ve bilimsel mütalaa hazırlayan uzmanın duruşmada dinlenmesine uygulanacak usulü düzenler.
Bilirkişinin duruşmaya çağrılması, raporun yalnızca okunmasıyla yetinilmeyerek teknik konuların sözlü biçimde açıklanmasına imkân sağlar. Bununla birlikte bilirkişi, hukukî değerlendirme yapamaz ve mahkemenin yerine geçerek hüküm kuramaz. Raporun kapsamı ve itiraz usulü için CMK 67 bilirkişi raporuna itiraz ve uzman mütalaası yazısı ayrıca incelenebilir.
CMK 68 Güncel Madde Metni
Duruşmada bilirkişinin açıklaması
Madde 68 –
(1) Mahkeme, her zaman bilirkişinin duruşmada dinlenmesine karar verebileceği gibi, ilgililerden birinin istemesi halinde de açıklamalarda bulunmak üzere duruşmaya çağırabilir.
(2) Yaptıkları açıklamalardan sonra mahkeme başkanı veya hâkim, çekilmelerine izin vermedikçe, bilirkişiler duruşma salonunda kalırlar; ancak salona teker teker alınıp birbirinden ayrı olarak dinlenmeleri zorunlu değildir.
(3) Cumhuriyet savcısının, katılanın, vekilinin, şüphelinin veya sanığın, müdafiin veya kanunî temsilcinin istemi üzerine bilimsel mütalaa hazırlayan uzmanın duruşmada dinlenmesi hususunda da yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanır.
Mahkeme Bilirkişiyi Duruşmaya Çağırabilir mi?
Evet. Mahkeme, bilirkişinin duruşmada dinlenmesine kendiliğinden karar verebilir. Özellikle rapordaki teknik yöntemin, sonuçların veya farklı bilirkişi görüşlerinin açıklanması gerekiyorsa sözlü açıklama alınması yararlı olabilir.
Cumhuriyet savcısı, katılan, vekil, şüpheli veya sanık, müdafi ya da kanunî temsilci de bilirkişinin duruşmaya çağrılmasını isteyebilir. Ancak istem, bilirkişinin mutlaka çağrılacağı anlamına gelmez. Kanun “çağırabilir” ifadesini kullandığından değerlendirme mahkemeye aittir.
Bilirkişinin Duruşmada Dinlenmesi Neden İstenir?
Bilirkişinin çağrılması, raporun yeniden yazılması anlamına gelmez. Amaç, dosyada bulunan teknik görüşün duruşmada anlaşılır ve denetlenebilir hâle gelmesine yardımcı olmaktır.
Dinleme özellikle şu durumlarda gündeme gelebilir:
- Raporda kullanılan teknik yöntemin açıklanması gerekiyorsa,
- Sonuç ile incelenen veriler arasındaki bağlantı anlaşılmıyorsa,
- Raporun bazı soruları cevapsız bıraktığı ileri sürülüyorsa,
- Ek rapor ile ilk rapor arasında çelişki bulunuyorsa,
- Birden fazla bilirkişinin görüşleri farklıysa,
- Tarafça sunulan bilimsel mütalaa ile bilirkişi raporu arasında teknik uyuşmazlık varsa.
Bilirkişinin görevlendirme soruları ve inceleme süresi CMK 66 bilirkişi incelemesinin yürütülmesi kapsamında belirlenir. Duruşmadaki açıklamalar da bu görev ve uzmanlık sınırları içinde kalmalıdır.
Bilirkişiye Duruşmada Hangi Konular Sorulabilir?
Sorular raporun teknik içeriğiyle ilgili olmalıdır. İnceleme yöntemi, kullanılan veri, hesaplama, ölçüm, karşılaştırma, teknik kabul ve ulaşılan sonucun dayanakları açıklattırılabilir.
Bilirkişiden suçun oluşup oluşmadığına, sanığın cezalandırılıp cezalandırılmayacağına veya delilin hukukî açıdan nasıl değerlendirilmesi gerektiğine karar vermesi istenemez. Bu konular hâkim veya mahkemenin görev alanındadır.
Soru veya açıklama talebinin genel ifadeler yerine rapordaki belirli bölüm, veri ya da çelişkiye yönelmesi teknik tartışmayı daha anlaşılır hâle getirir.
Bilirkişi Açıklamadan Sonra Salondan Ayrılabilir mi?
Bilirkişi açıklamasını tamamladıktan sonra kendiliğinden duruşma salonundan ayrılamaz. Mahkeme başkanı veya hâkim çekilmesine izin vermedikçe salonda kalır.
Bu kural, duruşmanın ilerleyen aşamasında ortaya çıkabilecek yeni bir teknik konunun bilirkişiye yeniden sorulabilmesini sağlar. Bilirkişinin salondan ayrılmasına izin verilip verilmeyeceğine yargılamayı yöneten mahkeme karar verir.
Birden Fazla Bilirkişi Ayrı Ayrı mı Dinlenir?
Kanun, bilirkişilerin salona teker teker alınarak birbirlerinden ayrı dinlenmesini zorunlu tutmaz. Bu nedenle birden fazla bilirkişi birlikte dinlenebilir.
Ancak görüş farklılıklarının açıklığa kavuşturulması için mahkeme, dosyanın özelliğine göre dinleme yöntemini belirleyebilir. Birlikte dinleme sırasında her bilirkişinin kendi teknik görüşü ve varsa ayrık görüşünün dayanakları anlaşılır biçimde ortaya konulmalıdır.
Bilimsel Mütalaa Hazırlayan Uzman Duruşmada Dinlenebilir mi?
Evet. CMK 67 kapsamında bilimsel mütalaa hazırlayan uzmanın duruşmada dinlenmesi istenebilir. Bu istemi Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafi ya da kanunî temsilci ileri sürebilir.
Bilimsel mütalaa hazırlayan uzmanın dinlenmesinde de CMK 68’in ilk iki fıkrası uygulanır. Uzman açıklama yapmak üzere çağrılabilir; açıklamasından sonra mahkeme başkanı veya hâkim izin vermedikçe salonda kalır. Birden fazla uzmanın ayrı ayrı dinlenmesi zorunlu değildir.
Bilirkişi ile Bilimsel Mütalaa Uzmanı Arasındaki Fark
Bilirkişi, hâkim, mahkeme veya soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı tarafından usulüne uygun görevlendirilir. Bilimsel mütalaa ise kanunda sayılan ilgililer tarafından bir uzmandan alınır.
Her ikisi de teknik veya bilimsel açıklama sunabilir; ancak atanma biçimleri ve dosyaya giriş yolları aynı değildir. Mahkeme, bütün açıklamaları diğer delillerle birlikte değerlendirir. Bilimsel mütalaa alınmış olması, mahkemenin atadığı bilirkişi raporunu kendiliğinden geçersiz kılmaz.
Duruşmada Açıklama Alınması Yeni Rapor Anlamına Gelir mi?
Hayır. Sözlü açıklama, mevcut raporun teknik içeriğinin anlaşılması amacıyla alınabilir. Açıklama sırasında yeni ve kapsamlı bir inceleme ihtiyacı ortaya çıkarsa ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi gerekip gerekmediği ayrıca değerlendirilir.
Raporun cevapsız bıraktığı konular, yeni inceleme ihtiyacı ve rapora yönelik teknik itirazlar CMK 67’deki usule uygun biçimde ileri sürülmelidir. Bilirkişinin duruşmada dinlenmesi, itiraz hakkının yerine geçen bir işlem değildir.
Bilirkişinin Duruşmaya Çağrılması İstenirken Nelere Dikkat Edilmelidir?
İstemde, bilirkişinin neden sözlü olarak dinlenmesi gerektiği açıkça belirtilmelidir. Yalnız raporun kabul edilmediğini söylemek yerine açıklanması istenen teknik noktalar gösterilmelidir.
- Raporun hangi bölümü anlaşılmıyor?
- Hangi hesaplama veya yöntem açıklanmalıdır?
- Hangi delil ya da veri değerlendirilmemiştir?
- Rapor içinde veya raporlar arasında hangi çelişki vardır?
- Bilimsel mütalaa ile bilirkişi raporu hangi teknik noktada ayrılmaktadır?
- Sözlü açıklamanın dosyanın çözümüne nasıl katkı sağlayacağı nedir?
Bu somutlaştırma, mahkemenin çağrı isteminin gerekliliğini değerlendirmesini kolaylaştırır. Gerçeğe aykırı bilirkişilik iddiası söz konusuysa, her teknik hatanın suç oluşturmadığı gözetilmeli; konu TCK 276 gerçeğe aykırı bilirkişilik şartları bakımından ayrıca incelenmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Bilirkişi her duruşmaya katılmak zorunda mıdır?
Hayır. Bilirkişi mahkeme tarafından duruşmaya çağrıldığında dinlenir. Her rapor sunan bilirkişinin kendiliğinden bütün duruşmalara katılması gerekmez.
Taraflardan biri bilirkişinin dinlenmesini isteyebilir mi?
Evet. İlgililerden biri bilirkişinin açıklama yapmak üzere duruşmaya çağrılmasını isteyebilir. İstem hakkında değerlendirme mahkemeye aittir.
Mahkeme talep olmadan bilirkişiyi çağırabilir mi?
Evet. Mahkeme, teknik konuların açıklanmasını gerekli görürse bilirkişinin duruşmada dinlenmesine kendiliğinden karar verebilir.
Bilirkişi açıklama yaptıktan sonra salondan çıkabilir mi?
Mahkeme başkanı veya hâkim çekilmesine izin vermedikçe bilirkişi duruşma salonunda kalır.
Birden fazla bilirkişi ayrı ayrı mı dinlenmelidir?
Hayır. Bilirkişilerin salona teker teker alınması ve birbirlerinden ayrı dinlenmesi zorunlu değildir.
Uzman mütalaası hazırlayan kişi duruşmaya çağrılabilir mi?
Evet. Kanunda sayılan ilgililerin istemi üzerine bilimsel mütalaa hazırlayan uzman da CMK 68’deki usule göre duruşmada dinlenebilir.
Bilirkişinin duruşmada dinlenmesi rapora itiraz yerine geçer mi?
Hayır. Sözlü açıklama teknik konuları aydınlatır; rapora itiraz ve yeni inceleme istemi CMK 67’ye göre ayrıca ileri sürülmelidir.
Sonuç
CMK 68, bilirkişi raporundaki teknik konuların duruşmada sözlü olarak açıklanmasına imkân verir. Mahkeme bilirkişiyi kendiliğinden çağırabileceği gibi ilgililerin istemini de değerlendirebilir.
Bilirkişi açıklamasından sonra izin verilmedikçe salonda kalır; birden fazla bilirkişinin ayrı ayrı dinlenmesi zorunlu değildir. Aynı kurallar, istem üzerine bilimsel mütalaa hazırlayan uzmanın duruşmada dinlenmesinde de uygulanır.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.
