Boşanma Davasında Hangi Deliller Sunulabilir? Delil Listesi ve Süreler

Çekişmeli boşanma davasında size gönderilen mesajı, bir fotoğrafı, banka veya hastane kaydını delil olarak gösterebilir, olayı gören ya da duyan kişinin tanık olarak dinlenmesini isteyebilirsiniz. Belirleyici olan, delilin hangi olayı gösterdiği ve nasıl elde edildiğidir. Hukuka aykırı elde edilen kayıt ispat için kullanılamaz. Eşinizin olayı kabul etmesi hâkimi tek başına bağlamaz; boşanma sebebini kanıtlamak için eşinize yemin teklif edemezsiniz.

Hangi delil hangi olayı gösterebilir?

Kusur ve zarar iddiası için delil hazırlarken boşanmada maddi ve manevi tazminatın şartlarını da inceleyebilirsiniz.

Önce eşinizin ne yaptığını somut olarak yazın. “Beni küçük düşürdü” ile “Aile yemeğinde, annemin yanında bana şu sözleri söyledi” arasında ispat bakımından fark vardır. İkinci anlatımda kimin neyi duyduğunu ve hangi olaya tanıklık edebileceğini belirlemek mümkündür. Günü tam hatırlamıyorsanız tarih uydurmayın; olayı hatırladığınız dönemle ve yerle anlatın.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 190 ve 194 uyarınca, kural olarak bir olaydan kendi lehine sonuç çıkaran taraf o olayı ispatlar ve hangi delili hangi olay için gösterdiğini açıklar. Boşanma davasında delil listesi hazırlarken kullanabileceğiniz bazı eşleştirmeler şunlardır:

Mesaj ve fotoğrafı nasıl saklamalı, neyi dosyaya koymalısınız?

Elektronik yazışma, fotoğraf, görüntü ve ses kaydı HMK m. 199 anlamında belge olabilir. Burada iki ayrı soru vardır: Kayda hukuka uygun bir yolla mı ulaştınız? Kayıt, anlattığınız olayı gerçekten gösteriyor mu? Gerçek bir mesaj izinsiz biçimde ele geçirilmiş olabilir. Size gönderilmiş bir mesajın ise göndereni veya anlamı tartışmalı olabilir. İlk sorun delilin kullanılabilirliğini, ikincisi ispat gücünü ilgilendirir.

Kendi telefonunuza gelen konuşmayı tarih, gönderen ve ilgili mesajların sırası görülecek biçimde saklayın. İletinin size bir başkası tarafından yönlendirildiğini biliyorsanız bunu belirtin. Fotoğrafın düzenlenmemiş dosyasını koruyun. Bir döküm hazırlarsanız aslıyla karıştırılmaması için bunun döküm olduğunu yazın. HMK m. 219, elektronik belgenin çıktısının ve talep edilirse incelemeye elverişli elektronik kopyasının sunulmasını öngörür. Tek başına bir ekran görüntüsü, itiraz edildiğinde her soruya cevap vermez.

Evlilik, eşin özel hesabına izinsiz girmek, telefona takip yazılımı yüklemek veya özel konuşmaları sürekli kaydetmek için izin vermez. Kaydın davada işe yarayacak olması elde edilişindeki hukuka aykırılığı gidermez (HMK m. 189/2). İlgisiz özel konuşmaları ve üçüncü kişilere ait verileri yaymayın. Mahrem bir bölümün incelenmesi gerekiyorsa neden gerekli olduğunu açıklayıp mahkemeden uygun korumayı isteyin. Özellikle sosyal medya hesabının kime ait olduğu tartışılıyorsa yazışmanın kaynağını ve bağlamını gösteren bilgiler önem kazanır.

Tanığın anlatımı, eşin kabulü ve yemin arasında ne fark var?

Bir komşu bağırılan sözleri bizzat duymuş, fakat olayın başlangıcını görmemiş olabilir. Onu duyduğu sözler için gösterin. Olayı sizden sonradan öğrenen kişinin bilgisi farklıdır. Tanık listesinde her tanığın adı, soyadı, tebligata elverişli adresi ve hangi olay için dinlenmesi istendiği belirtilir. Akrabalık tek başına tanıklığa engel değildir; kanunun belirlediği yakınlar tanıklıktan çekinebilir. Tanığın beyanını değerlendirirken hâkim, bilgiyi nereden edindiğine ve öteki delillerle uyumuna bakar.

HMK m. 240 uyarınca ikinci tanık listesi verilemez. Adresi eksik veya yanlış bildirilen tanık için mahkemenin tanıdığı kesin sürede doğru adresi bildirin. Bir de dar bir istisna vardır: Mahkeme tanık listesi için kesin süre vermiş ve tanıkları dinleyeceği günü belirlemişse, liste verilmemiş olsa bile tarafın o duruşmada hazır bulundurduğu tanıklar dinlenir (HMK m. 243/1). Bu hüküm, verilmiş bir listeye sonradan yeni isimler ekleme hakkı tanımaz. Adres ve çağrı işlemleri için boşanma davasında tanık listesinin hazırlanması yazısına bakabilirsiniz.

Türk Medenî Kanunu (TMK) m. 184 boşanmaya dayanak olaylar bakımından özel bir kural koyar. Hâkim bu olayların gerçekleştiğine kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz. Eşlerin mahkemede bir olayı doğru kabul etmeleri, yani ikrarları, hâkimi bağlamaz. Hâkim bu olaylar hakkında taraflara yemin öneremez. Bu yasak tanığın doğruyu söyleyeceğine dair yemininden farklıdır. Anlaşmalı boşanmada ise TMK m. 166/3’ün kendi koşulları incelenir; çekişmeli davada eşin tek bir iddiayı kabul etmesi davayı kendiliğinden anlaşmalı boşanmaya dönüştürmez.

Delili bildirmekle belgeyi sunmak için aynı süre mi geçerli?

Delili ilk kez göstermek: Davacı dava dilekçesinde, davalı cevap dilekçesinde dayandığı olayları ve her olayı hangi delille ispatlayacağını belirtir. Elindeki belgeleri ekler, başka yerdeki belgelerin bulunmasını sağlayacak bilgileri verir (HMK m. 119, 121 ve 129). “Her türlü yasal delil” demek, hangi bankadan hangi döneme ait kaydın istendiğini açıklamaz.

Daha önce gösterilmiş belgeyi tamamlamak: Dilekçede belirtilen fakat henüz sunulmayan belge için ön inceleme davetiyesini okuyun. HMK m. 139/1-ç ve 140/5 uyarınca, davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin sürede ya belgeyi sunmanız ya da getirtilebilmesi için gereken açıklamayı yapmanız istenir. İhtara rağmen ikisini de yapmazsanız mahkeme o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılmanıza karar verir. Bu, davanın kendiliğinden reddi anlamına gelmez; ancak iddianızı destekleyen başka delil kalmayabilir. 7251 sayılı Kanun’la 2020’de değişen düzenlemede başlangıç duruşma günü değildir. Elektronik tebligatta süreyi hesaplarken dosyadaki hukuki tebliğ tarihini kontrol edin.

İlk kez sonradan ortaya çıkan delil: HMK m. 145 uyarınca, delilin geç gösterilmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde gösterilememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme izin verebilir. Delili ne zaman öğrendiğinizi, önceki aşamada neden gösteremediğinizi ve hangi iddiayı desteklediğini açıklayın. Örneğin zamanında istediğiniz bir kurum yazısı geç geldiyse ilk başvurunun tarihli alındısını ekleyin. Bu istisna, dilekçede hiç ileri sürülmemiş yeni bir olayı yalnızca belge ekleyerek davaya katma imkânı vermez.

Belge eşinizde, bankada veya hastanedeyse ne isteyebilirsiniz?

Mahkemeden belirli bir belgenin getirtilmesini isteyebilirsiniz. Örneğin tek bir ameliyat masrafının kim tarafından ödendiği tartışılıyorsa hastanenin adını, işlem tarihini, faturayı ve ödemenin yapılmış olabileceği hesabı belirtin. İlgili faturayla ödeme kaydının karşılaştırılmasını istemek, eşinizin yıllara yayılan bütün banka hareketlerini istemekten farklıdır. Kuruma başvurup yanıt alamadıysanız başvuru ve yanıt örnekleri, kaydın neden elinizde olmadığını açıklar.

Belge karşı taraftaysa mahkeme, HMK m. 219 ve 220’deki koşullar oluştuğunda ibraz, yani belgenin dosyaya sunulması için kesin süre verir. Belge haklı bir mazeret gösterilmeden sunulmazsa mahkeme, koşullara göre belgenin içeriği hakkında sizin açıklamanızı kabul edebilir. Belgenin üçüncü kişide veya kurumdaki kayıtlarda bulunması farklıdır. HMK m. 221 uyarınca mahkeme, ispat için zorunlu gördüğü belgenin sunulmasını emredebilir. Üçüncü kişi sunamıyorsa sebebini delilleriyle açıklar; açıklama yetersizse tanık olarak dinlenebilir. Bir kurumdan “kayıt bulunamadı” cevabı gelmesi tek başına diğer eşin anlatımını doğrulamaz. Önce doğru kurum, tarih ve kayıt türünün sorulup sorulmadığına bakın.

Bir kayıt silinecekse duruşmayı beklemek gerekir mi?

Örneğin apartman kamerası görüntülerinin kısa süre sonra otomatik silineceğini öğrendiğinizi düşünün. Olayın yeri, saat aralığı, kameranın konumu ve silinme riskini gösteren bilgileri yazın. Delil tespiti, sonradan kaybolacak veya gösterilmesi önemli ölçüde güçleşecek delilin mahkeme eliyle önceden incelenmesini sağlar (HMK m. 400). Tespit, diğer eşin kusurunu kesinleştirmez; ileride tartışılabilecek kaydı korur. Kayıt zaten güvenle saklanıyorsa yalnızca elinizde bulunmaması tespit gerektirmeyebilir; belirli kaydın getirtilmesini istemek yeterli olabilir.

Dava açılmışsa tespiti yalnızca davaya bakan mahkemeden isteyin. Dava açılmamışsa esas davaya bakacak mahkemeye veya incelenecek şeyin bulunduğu ya da tanığın oturduğu yer sulh hukuk mahkemesine başvurulabilir. Dilekçeye tespit edilecek olayı, sorulacak soruları, kaybolma nedenini ve biliniyorsa karşı tarafın kimlik ve adres bilgilerini yazın. Mahkemenin belirlediği tespit gideri yatırılmadan sonraki işlemler yapılmaz (HMK m. 401 ve 402).

Olağan usulde dilekçe ve tespit kararı karşı tarafa önceden tebliğ edilir; taraf, kendisine bildirilen karara ilişkin itirazlarını ve ek sorularını bir hafta içinde sunabilir. Önceden bildirim yapılmaması hakkın korunması için zorunluysa tespit önce yapılabilir. Bu kez karşı taraf, dilekçe, karar, tutanak ve varsa bilirkişi raporunun kendisine tebliğinden itibaren bir hafta içinde tespit kararına itiraz edebilir (HMK m. 403). Dolayısıyla önce hangi belgenin tebliğ edildiğine ve itirazın neyi hedeflediğine bakın.

Karşı tarafın sunduğu kayda nasıl itiraz edilir?

İtirazınızı kayıttaki soruna bağlayın. Mesaj size ait değilse gönderenin belirlenmesine neden karşı çıktığınızı; mesaj size ait ama konuşma eksikse hangi bölümün anlamı değiştirdiğini açıklayın. Eşinizin hesabınıza izinsiz girerek elde ettiği bir kayıtsa erişim biçimini ve bunu gösterebilecek oturum bildirimini belirtin. İlk durumda aidiyetin teknik incelemesi, ikincisinde konuşmanın ilgili bölümünün tamamı, üçüncüsünde ise hukuka aykırı delilin dikkate alınmaması istenir.

Teknik inceleme yapılmışsa bilirkişi raporunun hangi dosyaya dayandığına bakın. Aile davasında bilirkişi raporuna itiraz yazısında, rapordaki eksikliği hangi belgeyle açıklayabileceğinizi bulabilirsiniz. Örneğin rapor yalnız bir ekran görüntüsünü inceliyorsa, bundan asıl cihazdaki konuşmanın bütünlüğü hakkında nasıl sonuca varıldığını sorabilirsiniz. HMK m. 281 uyarınca raporun size tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksikliğin giderilmesini, açıklama alınmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden isteyebilirsiniz. Talebi bu sürede hazırlamak çok zor veya imkânsızsa ya da özel veya teknik çalışma gerekiyorsa aynı süre içinde başvurun. Mahkeme ilk sürenin bitiminden itibaren bir defaya mahsus, en çok iki hafta ek süre verebilir. Bu, delil tespiti kararına itiraz için geçerli bir haftalık sürenin uzaması demek değildir.

Mahkeme tanık, keşif veya bilirkişi incelemesi için delil avansı isterse ara kararda belirtilen tutarı, süreyi ve dosya numarasını kontrol edin. HMK m. 324 uyarınca bir taraf avansı yatırmazsa diğer taraf yatırabilir; avans karşılanmazsa kural olarak o delilin incelenmesinden vazgeçilmiş sayılır. İki taraf aynı delili birlikte istemişse gideri yarı yarıya öder. Tarafların serbestçe tasarruf edemediği işlere ilişkin hükümler saklıdır. Bu ödeme, dava açarken yatırılan genel gider avansından farklıdır.

Özel bir uzmandan görüş alabilir misiniz?

Mesaj dosyasının değiştirilip değiştirilmediği veya fotoğrafın teknik özellikleri tartışılıyorsa, dava konusu olay hakkında ilgili alandaki bir uzmandan bilimsel görüş alabilirsiniz. HMK m. 293 bu yolu taraflara tanır. Uzmandan hangi dosyayı, hangi teknik soruyla incelemesini istediğinizi belirtin. Örneğin ekran görüntüsünün tarihiyle özgün dosyanın kayıt tarihi arasındaki farkın açıklanmasını isteyebilirsiniz. İncelemenin yalnızca gönderdiğiniz kopyaya dayandığı ve asıl cihaza erişilmediği açıkça yazılmalıdır. Görüş almak, hukuka aykırı elde edilmiş bir kaydı kullanılabilir hâle getirmez.

Seçtiğiniz uzman, bu nedenle mahkemenin atadığı bilirkişi olmaz. Görüşü dosyaya sunarken dayandığı kayıtları ve çözülmesini istediğiniz teknik sorunu açıklayın. Hâkim, sizin talebinizle veya kendiliğinden uzmanı duruşmada dinlemeye çağırabilir; hâkim ve taraflar gerekli soruları sorabilir. Çağrılan uzman geçerli bir mazereti olmadan gelmezse hazırladığı rapor değerlendirmeye alınmaz. Sırf uzman görüşü alacağınızı söyleyerek ayrıca süre isteyemezsiniz. Mahkemenin bilirkişi raporuna itiraz ediyorsanız, yukarıda açıklanan iki haftalık süreyi ve ek süre koşullarını ayrıca takip edin. Özel görüşün hazırlanmasını beklemek bu süreyi kendiliğinden durdurmaz.

Dosyayı vermeden önce son kontrol

Dosyanızı teslim etmeden önce her olayın karşısına üç bilgi yazın: elinizdeki delil, başkasından istenecek kayıt ve o kayıt için atılacak ilk adım. Örneğin “hastane kaydı” yerine kurum, muayene günü ve istenen belgeyi belirtin.
Sonra davetiyedeki tebliğ tarihiyle teslim alındısını karşılaştırın. Böylece hangi iddianın hâlâ dayanaksız kaldığını ve hangi işlem için sürenizin işlediğini görebilirsiniz.

Bu yazı, boşanma davasında delillerin gösterilmesi ve incelenmesi hakkında genel bilgi verir; kişiye özel hukuki görüş değildir. Bir mesajın nasıl elde edildiği, dilekçede hangi olay için gösterildiği ve ön inceleme davetiyesinin tebliğ tarihi, delilin kullanılabilmesini ve yapılacak işlemi değiştirebilir. Dosyanız bu belgeler ve tarihler birlikte incelenerek değerlendirilmelidir.