Vasiyetnamede İkinci Kişi Olarak Gösterildim: Miras Bana Ne Zaman Geçer?

Vasiyetnamede bir başkasından sonra adınızın yazılması, onunla birlikte pay sahibi olduğunuz anlamına gelmez. Önce size ilişkin cümleyi bulun: İlk kişi mirası alamazsa mı onun yerine geçeceksiniz, yoksa mirası önce o alacak ve sonra size mi geçirecek? İlkinde yedek mirasçı, ikincisinde artmirasçı söz konusudur. Bu ayrım, bugün teslim isteyip isteyemeyeceğinizi ve beklerken hangi malın korunmasını talep edebileceğinizi belirler.

İki isim arasındaki hangi ifade sonucu değiştirir?

Varsayalım ki Selma, vasiyetinde mirasının tamamı için “Kardeşim Deniz’e kalsın; benden önce ölür veya mirası reddederse Ece onun yerine geçsin” yazdı. Deniz, Selma öldüğünde sağsa ve mirası alırsa Ece’nin yedekliği ona pay kazandırmaz. Deniz yıllar sonra öldüğünde de Ece sırf bu cümleye dayanarak onun mirasını isteyemez. Burada Deniz’in sonradan Ece’ye mal geçirme borcu hiç doğmamıştır.

Aynı kişiler için “Mirasımı Deniz’e bırakıyorum; onun ölümünde Ece’ye geçsin” yazıldığını düşünün. Bu kez Deniz, ilk hak sahibi olan önmirasçıdır. Mirası, zamanı geldiğinde Ece’ye geçirme yükümlülüğüyle kazanır. Ece’nin hakkının kaynağı da Deniz’in değil, Selma’nın vasiyetidir. Deniz’in kendi mirasçılarıyla Ece’nin hak iddia ettiği mallar bu nedenle ayrı incelenir. Kanun bir veya birden fazla yedek belirlemeye izin verir; buna karşılık Ece’ye de aynı mirası bir sonraki artmirasçıya geçirme yükümlülüğü yüklenemez (Türk Medeni Kanunu, m. 520 ve 521).

Yalnız bir ev bırakılmışsa: Bir kişiye mirasın tamamını veya belli bir payını bırakmakla yalnız belirli bir daireyi bırakmak aynı değildir. Her iki düzenleme belirli bir mal için de yapılabilir. Ancak kendisine yalnız daire vasiyet edilen kişi kural olarak mülkiyeti kendiliğinden kazanmaz; vasiyeti yerine getirme görevlisinden, o yoksa yükümlü mirasçılardan devri ister. “Deniz bu evde yaşadığı sürece otursun” ifadesi de tek başına Deniz’in önce malik olacağını göstermez. Önce mülkiyetin mi, yalnızca kullanımın mı bırakıldığına bakın (TMK m. 516, 517, 600).

Geçiş tarihinden önce biri ölür veya mirası reddederse

Artmirasçı için ayrı bir geçiş anı yazılmamışsa esas alınan tarih önmirasçının ölümüdür. Belirli bir tarih yazılmışsa iki olayın sırası önem kazanır. Örneğin mirasın Ece’ye 2030’da geçmesi öngörülmüş, Deniz ise 2028’de ölmüş olsun. Deniz’in ölümü, vasiyetteki tarihi kendiliğinden öne almaz. Aradaki dönemde miras, güvence göstermeleri koşuluyla Deniz’in mirasçılarına teslim edilir (TMK m. 522).

• Ece geçiş anında sağ değilse: Vasiyette aksi yazmıyorsa miras Deniz’e kalır. Ece’nin çocukları, yalnız onun mirasçısı oldukları için kendiliğinden artmirasçı olmaz. Metinde bu ihtimale ilişkin başka bir düzenleme olup olmadığını kontrol edin.
• Deniz, Selma’dan önce ölmüşse, mirastan yoksunsa veya mirası reddederse: Artmirasçı olarak belirlenen Ece mirası doğrudan kazanır. Deniz’in önce mirası teslim alması beklenmez (TMK m. 525).
• Geçiş artık mümkün değilse: Miras önmirasçıya, o da ölmüşse onun mirasçılarına kesin olarak kalır. Belirlenen tarihin henüz gelmemesi, geçişin imkânsızlaşmasıyla aynı şey değildir (TMK m. 522).

Vasiyette adı geçen torun, ölüm tarihinde henüz doğmamışsa

Önce iki durumu ayırın. Miras bırakan öldüğünde ana rahminde olan çocuk, sağ doğarsa mirasçı olabilir. O tarihte henüz ana rahminde bile olmayan bir kişi içinse kanun farklı bir yol tanır: Miras bırakan onu artmirasçı olarak belirleyebilir veya ona ileride geçmek üzere belirli bir mal bırakabilir. Bu düzenlemede önmirasçı gösterilmemişse yasal mirasçı önmirasçı sayılır (TMK m. 582 ve 583).

Örneğin vasiyetnamede “Kızımın doğacak ilk çocuğu on sekiz yaşına geldiğinde yazlık ona devredilsin” yazdığını düşünün. Miras bırakan öldüğünde torunun henüz doğmamış olması tek başına bu hükmü geçersiz kılmaz. Çocuk doğduğunda nüfus kaydı, vasiyette tarif edilen kişi olduğunu ve yaşını göstermeye yarar. Ancak doğum, örnekteki devir tarihi değildir. Yazlık için hemen tapu devri istemek yerine, bekleme döneminde taşınmazın tereke defterine alınıp alınmadığını ve tapuda güvence gerekip gerekmediğini kontrol edin.

Beklerken evin veya paranın korunması için ne istenebilir?

Artmirasçıya geçiş henüz gerçekleşmemiş olsa da malın kaydını korumak için tarihi beklemek gerekmez. Miras bırakanın son yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine vasiyet dosyasını belirterek başvurun. Hangi malların önmirasçıya geçtiğini ve hangi korumayı istediğinizi açıklayın. Önlem giderini başvuran kişi başlangıçta karşılar; hâkim kendiliğinden harekete geçmişse gideri devlet karşılar. Her iki durumda da gider daha sonra terekeden alınır. TMK m. 523 ve 589 uyarınca burada üç ayrı işlem önem taşır:

1. Malvarlığının deftere geçirilmesi. Sulh mahkemesi önmirasçıya geçen mirasın defterini tutar. Dairenin ada ve parselini, banka hesabının bilinen şubesini veya taşınırların ayırt edici özelliklerini bildirin. Amaç, ileride teslim edilecek malı baştan belirlemektir. Bu defter, miras borçlarını öğrenip mirası kabul edip etmemeye karar vermek için istenen resmî defterden farklıdır.
2. Teslim için güvence. Miras bırakan açıkça muaf tutmamışsa, önmirasçıya teslim güvence göstermesine bağlıdır. Taşınmazda, ileride devretme yükümlülüğünün tapu kütüğüne şerhi mahkemece yeterli görülebilir. Şerh, hakkı tapu kaydında görünür kılar; artmirasçıyı o gün malik yapmaz. Güvenceden muafiyet de defter tutulmasını ortadan kaldırmaz.
3. Malın resmen yönetilmesi. Gerekli güvence verilmez veya artmirasçının beklenen hakkı tehlikeye düşerse mirasın resmen yönetilmesi öngörülür. Örneğin defterde görünen bir taşınmazın satışa çıkarıldığını öğrendiyseniz güncel tapu kaydını, ilanı ve tarihini dosyaya sunun. İstediğiniz, vadesi gelmemiş mirasın hemen size teslimi değil, malın korunmasıdır.

Hangi belgeyle, hangi talepte bulunmalısınız?

İlk olarak vasiyetnamenin sizi ilgilendiren kısmının mahkemece gönderilen onaylı örneğini ve bildirimin tarihini saklayın. Belgenin aslı henüz ailedeyse, kendiniz üzerinde açıklama yapmadan vasiyetnamenin sulh hâkimine teslimi için hareket edin. Açılma tutanağı metnin okunduğunu gösterir; geçiş koşulunun gerçekleştiğini tek başına ispatlamaz. Ölüm koşulu için ölüm kayıtları, ret söz konusuysa ret beyanının kaydı, belirli bir tarih için vasiyetteki ilgili hüküm gerekir. Koruma istiyorsanız bunlara defteri, tapu kaydını veya somut tehlikeyi gösteren belgeleri ekleyin.

Atanmış mirasçı ya da vasiyet alacaklısı olduğunuzu gösteren belge sulh mahkemesinden istenir. Tasarrufun ilgililere bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmemişse TMK m. 598/2 uyarınca belge verilebilir. Bu bir ay, artmirasın geçiş tarihi veya tenkis davası açma süresi değildir. İtiraz varsa hangi hükmün, hangi nedenle tartışıldığını dosyada belirtin. Belgenin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir; belgenin verilmesi vasiyetnamenin iptali için ayrı dava açma hakkını ortadan kaldırmaz.

Devretme yükümlülüğü saklı paya dokunuyorsa

Saklı pay, kanunun belirli yakınlar için koruduğu miras payıdır. Önmirasçıysanız ve devir yükümlülüğü bu payı zedeliyorsa, devir yükümlülüğünün saklı payınızı eksilttiği ölçüde azaltılmasını, yani tenkisini isteyebilirsiniz (TMK m. 569). Örneğin korunması gereken saklı payınız 400.000 TL ise ve devirden sonra size yalnız 300.000 TL kalıyorsa, başka bir kazandırma veya hesap kalemi bulunmadığı varsayımıyla eksik kalan tutar 100.000 TL’dir. Talep, bu açığı gidermeye yönelir; saklı payı zedelemeyen kısım için devir yükümlülüğü sürer. Hesap için yalnız devredilecek evin değeri yetmez. Ölüm tarihindeki terekenin mal ve borçları, mirasçılar ve hesaba girecek diğer kazandırmalar belirlenmelidir.

Tenkis davası kural olarak miras bırakanın son yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde açılır. Süre, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıldır. Üst sınır vasiyetnamede açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıldır. Bir tasarrufun iptali önceki tasarrufu canlandırırsa özel başlangıç, iptal kararının kesinleştiği tarihtir. Tenkisin savunma olarak ileri sürülmesi ayrı tutulmuştur. Sulh dosyasında güvence istemek veya belge verilmesine itiraz etmek, tenkis davası açmak yerine geçmez (TMK m. 571 ve 576).

Devir ya da paylaşım belgesi imzalamadan önce tek sayfada üç bilgiyi yan yana yazın: Vasiyetnamenin ilgili cümlesi, ölüm veya geçiş tarihi ve şu anda istediğiniz işlem. Yalnızca kayıt ve güvence istiyorsanız bunu doğrudan belirtin. Ölüm 1 Ocak 2002’den önceyse bugünkü kurallarla sonuca varmayın; 4722 sayılı Kanun’un 17. maddesi mirasın geçişinde ölüm tarihindeki hukuku esas alır.

Bu yazı, yedek mirasçının ve artmirasçının hangi durumda hak kazanacağı hakkında genel bilgi verir; kişiye özel hukuki görüş değildir. Sizin teslim mi yoksa güvence mi isteyebileceğiniz, vasiyetnamenin tam metnine, kişilerin ölüm sırasına ve varsa geçiş için belirtilen tarihe bağlıdır.