CMK 2 Tanımlar: Şüpheli, Sanık ve Soruşturma Nedir?

CMK 2 tanımlar hükmü, ceza muhakemesinde sürekli kullanılan temel kavramların kanuni anlamlarını belirler. Şüpheli ile sanık, müdafi ile vekil, soruşturma ile kovuşturma ve ifade alma ile sorgu aynı kavramlar değildir. Kişinin sıfatı, işlemi yapan makam ve muhakemenin bulunduğu evre; uygulanacak hak, yetki ve yükümlülüklerin belirlenmesinde doğrudan önem taşır.

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun genel düzenleme alanı CMK 1 kanunun kapsamı yazısında açıklanmıştır. CMK 2 ise bu sistemin ortak dilini kurar ve Kanunun sonraki maddelerinde kullanılan kavramların hangi anlamda anlaşılması gerektiğini gösterir.

CMK 2 Güncel Madde Metni

Tanımlar

MADDE 2. (1) Bu Kanunun uygulanmasında;

a) Şüpheli: Soruşturma evresinde, suç şüphesi altında bulunan kişiyi,

b) Sanık: Kovuşturmanın başlamasından itibaren hükmün kesinleşmesine kadar, suç şüphesi altında bulunan kişiyi,

c) Müdafi: Şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukatı,

d) Vekil: Katılan, suçtan zarar gören veya malen sorumlu kişiyi ceza muhakemesinde temsil eden avukatı,

e) Soruşturma: Kanuna göre yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evreyi,

f) Kovuşturma: İddianamenin kabulüyle başlayıp, hükmün kesinleşmesine kadar geçen evreyi,

g) İfade alma: Şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesini,

h) Sorgu: Şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından soruşturma veya kovuşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesini,

i) Malen sorumlu: Yargılama konusu işin hükme bağlanması ve bunun kesinleşmesinden sonra, maddî ve malî sorumluluk taşıyarak hükmün sonuçlarından etkilenecek veya bunlara katlanacak kişiyi,

j) Suçüstü:

1. İşlenmekte olan suçu,

2. Henüz işlenmiş olan fiil ile fiilin işlenmesinden hemen sonra kolluk, suçtan zarar gören veya başkaları tarafından takip edilerek yakalanan kişinin işlediği suçu,

3. Fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kimsenin işlediği suçu,

k) Toplu suç: Aralarında iştirak iradesi bulunmasa da üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suçu,

l) Disiplin hapsi: Kısmî bir düzeni korumak amacıyla yaptırım altına alınmış olan fiil dolayısıyla verilen, seçenek yaptırımlara çevrilemeyen, önödeme uygulanamayan, tekerrüre esas olmayan, şartla salıverilme hükümleri uygulanamayan, ertelenemeyen ve adlî sicil kayıtlarına geçirilmeyen hapsi,

İfade eder.

CMK 2 Madde Gerekçesi

Madde gerekçesinde, Kanunun farklı bölümlerinde sürekli kullanılan terimlerden ne anlaşılması gerektiğini başlangıçta belirleme amacı açıklanmıştır. Böylece aynı kavramın soruşturma ve kovuşturmanın farklı aşamalarında değişik anlamlarda kullanılmasının önüne geçilmesi hedeflenmiştir.

Gerekçede özellikle kişinin iddianamenin kabulünden önce şüpheli, kabulden sonra sanık sıfatını taşıması üzerinde durulur. Avukatın şüpheli veya sanığın savunmasını üstlendiğinde müdafi, katılanı, suçtan zarar göreni ya da malen sorumlu kişiyi temsil ettiğinde vekil olarak adlandırılmasının sebebi de tarafların muhakemedeki farklı konumlarıdır. Soruşturma ve kovuşturma ayrımı ise ceza muhakemesinin iki temel evresini birbirinden ayırır.

Yasama sürecinde madde yeniden biçimlendirilmiş; yürürlükteki metinde ifade alma, sorgu, suçüstü, toplu suç ve disiplin hapsi de açıkça tanımlanmıştır. Bu nedenle gerekçe, yürürlükteki madde metniyle birlikte okunmalıdır.

Şüpheli ile Sanık Arasındaki Fark

Suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar kişi şüpheli sıfatını taşır. Cumhuriyet savcılığının iddianame düzenlemesi tek başına bu sıfatı değiştirmez. İddianamenin görevli mahkemece kabul edilmesiyle kovuşturma başlar ve kişi sanık olarak adlandırılır. Sanık sıfatı hükmün kesinleşmesine kadar devam eder.

Bu kavramlar kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez. Şüpheli veya sanık sıfatı, suç şüphesine bağlı muhakeme konumunu gösterir. Kesinleşmiş mahkûmiyet bulunmadan kişiye hükümlü denilmesi CMK 2’deki kavramsal ayrımla bağdaşmaz.

Müdafi ile Vekil Arasındaki Fark

Müdafi, şüpheli veya sanığın ceza muhakemesindeki savunmasını yapan avukattır. Vekil ise katılanı, suçtan zarar göreni veya malen sorumlu kişiyi temsil eder. Her ikisi de avukat olmakla birlikte üstlendikleri görev ve temsil ettikleri muhakeme kişisi farklıdır.

Müdafi kavramı yalnız vekâlet ilişkisini değil, savunma işlevini ifade eder. Kanunun zorunlu müdafiliğe ilişkin hükümleri uyarınca bazı durumlarda kişinin talebi bulunmasa bile müdafi görevlendirilebilir. Vekilin yetkileri ise temsil ettiği kişinin katılma, talepte bulunma ve kanunda belirtilen diğer haklarıyla bağlantılıdır.

Soruşturma ile Kovuşturma Ne Zaman Başlar?

Soruşturma, yetkili makamların suç şüphesini öğrenmesiyle başlar ve iddianamenin kabulüne kadar devam eder. Kolluk ve Cumhuriyet savcısı tarafından yürütülen araştırmalar, delil toplama işlemleri, şüphelinin ifadesi ve gerekli koruma tedbirleri bu evrede gündeme gelebilir.

Kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar sürer. Duruşma hazırlığı, delillerin mahkeme önünde tartışılması, esas hakkındaki görüşler, savunma ve hüküm bu evrenin başlıca parçalarıdır. Kişinin şüpheliden sanığa dönüşmesi de aynı sınırda gerçekleşir.

İfade Alma ile Sorgu Arasındaki Fark

Şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suç hakkında dinlenmesine ifade alma denir. Şüpheli veya sanığın hâkim ya da mahkeme tarafından dinlenmesi ise sorgudur. Ayrım, yalnız kullanılan kelimeye değil, işlemi yapan makama dayanır.

Kollukta veya Cumhuriyet savcılığında yapılan işlem sorgu olarak adlandırılamaz. Hâkim önündeki dinleme de ifade alma değildir. İşlemi yapan makamın doğru belirlenmesi, tutanakların niteliği ve uygulanacak usul güvenceleri bakımından önemlidir.

Malen Sorumlu Kimdir?

Malen sorumlu, yargılama konusu işin sonuçlanması ve hükmün kesinleşmesinden sonra maddi ya da mali sorumluluk taşıyacak, hükmün sonuçlarından etkilenecek veya bunlara katlanacak kişidir. Bu kişi mutlaka şüpheli veya sanık değildir. Ceza sorumluluğu ile mali sorumluluk birbirinden ayrılmalıdır.

Suçüstü Hâli Ne Demektir?

CMK 2 suçüstünü üç görünüm altında tanımlar. Suçun işlenmekte olması ilk hâldir. Fiilin hemen ardından takip edilerek kişinin yakalanması ikinci hâldir. Kişinin fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanması ise üçüncü görünümü oluşturur.

Suçüstü değerlendirmesi, özellikle yakalama ve gözaltı işlemleri bakımından önem taşır. Yalnız bir ihbarın bulunması veya geçmişte işlendiği ileri sürülen bir suç hakkında araştırma yapılması, kendiliğinden suçüstü hâli oluşturmaz.

Toplu Suç ile Örgütlü Suç Aynı mıdır?

Toplu suç, aralarında iştirak iradesi bulunmasa bile üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suçtur. Tanım, belirli usul hükümlerinin uygulanmasına yöneliktir. Örgütlü suçta ise süreklilik, hiyerarşik yapı, amaç etrafında birleşme ve suç işlemeye elverişlilik gibi farklı unsurlar aranır. Bu nedenle CMK 2’deki toplu suç kavramı ile TCK 220 suç işlemek amacıyla örgüt kurma birbirine karıştırılmamalıdır.

Disiplin Hapsinin Özellikleri

Disiplin hapsi, kısmi bir düzeni korumak amacıyla yaptırım altına alınan fiil nedeniyle uygulanan özel nitelikte bir hapis türüdür. Seçenek yaptırımlara çevrilemez, önödeme uygulanamaz, tekerrüre esas olmaz, şartla salıverilme hükümlerinden yararlanmaz, ertelenemez ve adli sicil kaydına geçirilmez.

Bu özellikler, disiplin hapsinin klasik anlamdaki hapis cezasıyla aynı hukuki sonuçları doğurmadığını gösterir. Bununla birlikte kişi özgürlüğünü sınırladığı için kanuni şartların ve ilgili usul güvencelerinin eksiksiz uygulanması gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Şüpheli ne zaman sanık olur?

İddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesiyle kovuşturma başlar ve şüpheli sanık sıfatını alır.

Savcının dinlemesi ifade mi sorgu mu sayılır?

Cumhuriyet savcısının şüpheliyi soruşturma konusu suç hakkında dinlemesi ifade almadır. Sorgu, hâkim veya mahkeme tarafından yapılır.

Mağdurun avukatı müdafi midir?

Hayır. Müdafi şüpheli veya sanığın savunmasını yapan avukattır. Mağduru, katılanı veya suçtan zarar göreni temsil eden avukat vekil olarak adlandırılır.

Üç kişinin bulunduğu her olay toplu suç mudur?

Hayır. Suçun üç veya daha fazla kişi tarafından işlenmesi gerekir. Olay yerinde yalnızca bulunmak, tek başına toplu suç tanımını karşılamaz.

Disiplin hapsi adli sicile kaydedilir mi?

CMK 2’deki açık tanıma göre disiplin hapsi adli sicil kayıtlarına geçirilmez.

Kaynakça

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, Mevzuat Bilgi Sistemi.
• Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat.
• TBMM, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu metni.
• TBMM, Ceza Muhakemesi Kanunu Tasarısı ve madde gerekçeleri.

Av. iltan Ekmekçioğlu