Hediye Ettiğim Altını Hangi Şartlarda Geri İsteyebilirim?

Hediye ettiğiniz altını, ilişkiniz bittiği veya fikrinizi değiştirdiğiniz için geri isteyemezsiniz. Altını karşılıksız vermiş ve teslim etmişseniz, geri almak için Türk Borçlar Kanunu’nda sayılan sebeplerden birinin gerçekleşmesi gerekir. Buna karşılık altın geri ödenmek üzere verildiyse ya da evlenmeyle sonuçlanmayan bir nişanın hediyesiyse başka kurallar uygulanır. İlk iş, altını verirken ne konuşulduğunu gösteren yazışmayı bulmaktır. Kuyumcu faturası tek başına bu soruyu cevaplamaz.

Altını verirken geri almak konusunda ne kararlaştırdınız?

Bir doğum gününde “Bu bilezik senin” diyerek teslim edilen takı, karşı taraf da kabul etmişse elden bağıştır. Elden bağış, taşınır bir malın karşılıksız olarak verilmesidir. Altının pahalı olması veya faturanın sizin adınıza düzenlenmesi, size sonradan vazgeçme hakkı vermez. “Sana bir bilezik alacağım” deyip henüz teslim etmemek farklıdır. Bağışlama sözü kural olarak yazılı olmalıdır. Örneğin bir bileziği hediye edeceğinizi sözlü olarak söylemiş, sonra da bileziği karşılıksız teslim etmişseniz yazılı söz bulunmaması onu geri almanıza yetmez. Taşınırın teslimiyle elden bağış gerçekleşir. Geçerli bir söz verilmişse bile sonradan mali durumun ifayı olağanüstü ağırlaştırması, yeni aile yükümlülüklerinin doğması veya mevcut olanların önemli ölçüde ağırlaşması sözü geri almaya imkân verebilir. Bu sebepler, teslim edilmiş bir bileziği geri almak için kullanılamaz (TBK m. 285, 288, 289 ve 296).

“Bozdur, maaşını alınca aynı ayarda on gramı geri ver” denmişse mesele hediyeden dönmek değil, altın borcunun ödenmesidir. Geri verme günü, bildirim süresi veya istenince derhâl ödeme kararlaştırılmamışsa, TBK m. 392 uyarınca ilk istemden itibaren altı hafta geçmeden ödeme yükümlülüğü doğmaz. Altın borcunda vade ve ilk istem bu nedenle birlikte incelenmelidir. “Törende tak, ertesi gün bana bırak” denmişse bu kez geri verilecek şey aynı bileziktir. Sadece saklamak üzere teslimde de veren kişi mülkiyeti devretmek istemez. Yazışmada “emanet” denmesi kadar bozdurma izni verilip verilmediği ve hangi parçanın geri beklendiği önemlidir.

Gerçekten hediye edilmiş altın hangi nedenle geri alınabilir?

Türk Borçlar Kanunu’nun 295. maddesi, yerine getirilmiş bağış için üç ayrı sebep öngörür:

1. Ağır suç: Altını alan kişinin, verene veya onun yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemiş olması gerekir. Sadece tartıştığınızı anlatmak yerine ne olduğunu, kime yöneldiğini, ne zaman öğrendiğinizi ve varsa olayı belgeleyen kayıtları belirtin.
2. Kanuni yükümlülüğün önemli ölçüde ihlali: İhlal, altını verene veya ailesinden birine karşı kanundan doğan bir yükümlülükle ilgili olmalıdır. Örneğin eşler arasındaki yardım yükümlülüğü ileri sürülüyorsa hangi yardımın hangi koşullarda esirgendiği açıklanmalıdır. Bir arkadaşın aramayı bırakması, tek başına böyle bir kanuni yükümlülüğün ihlali değildir.
3. Kabul edilmiş bir yüklemenin yerine getirilmemesi: Yükleme, hediyeyi alanın bağışla birlikte üstlendiği belirli bir iştir. Kişi bu işi haklı sebep olmadan yapmamışsa geri alma gündeme gelebilir. “Bu altının bir kısmıyla annenin işitme cihazını almayı üstleniyor musun?” sorusuna verilen yazılı kabul ile verenin bu yöndeki dileğini yalnız kendi ailesine anlatması aynı değildir. Yüklemenin yerine getirilmesini istemek de bir seçenektir. Maliyeti bağışın değerini aşıyorsa ve fark ödenmemişse alan kişi yüklemeyi yerine getirmekten kaçınabilir (TBK m. 291).

Geçerli bir sebep olsa bile iade, alan kişinin istem tarihindeki zenginleşmesiyle sınırlıdır. Bilezik hâlâ elindeyse hangi parçanın iadesini istediğinizi yazın. Bozdurulmuşsa satış belgesi, bedelin hesaba yatması veya bu parayla bir borcun kapanması, alan kişinin malvarlığında hangi yararın kaldığını gösterebilir. “Artık bende değil” cevabı da ilk alış fiyatı da tek başına iadenin kapsamını belirlemez.

Sevgiliye, nişanlıya ve eşe verilen altın arasında ne fark var?

Sevgililer arasındaki ayrılık, doğum günü hediyesini borca çevirmez. Ancak taraflar birbirine evlenme sözü vermişse nişanlılık söz konusu olabilir; tören yapılması şart değildir. Yalnızca bir tarafın evlenmeyi umması yeterli olmaz. İlişki içindeki her hediyeyi topluca değerlendirmeyin: Evlenme sözü verilmeden önceki doğum günü hediyesiyle ailelerin evlilik hazırlığı sırasında verdiği altın farklı amaçlarla verilmiş olabilir.

Nişan evlenme dışında bir nedenle sona ermişse nişanlılar, anne ve baba veya onlar gibi davranan kişiler, diğer nişanlıya verdikleri alışılmışın dışındaki hediyeleri isteyebilir. İade için karşı tarafın ayrılıkta kusurlu olduğunu göstermek gerekmez. Hediyenin niteliği, veriliş amacı ve tarafların koşulları incelenir; kanunda bütün altınlar için sabit bir değer eşiği yoktur. Önce takının kendisinin ya da aynı tür ve nitelikte karşılığının iadesi değerlendirilir. İkisi de mümkün değilse sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır. Kimin, hangi hediyeyi isteyebileceği için nişan hediyelerinin iadesi rehberine de bakabilirsiniz (TMK m. 118, 122 ve 123).

Altının belirli bir amaç gerçekleşsin diye verildiği, bu amacın da karşı tarafça kabul edildiği ileri sürülüyorsa, TBK m. 77 uyarınca gerçekleşmeyen sebebe dayalı iade ayrıca incelenebilir. Bunun için altının hangi ortak amaçla verildiğini göstermek gerekir. Kişinin kendi evlilik beklentisini sonradan açıklaması, koşulsuz verilmiş bir hediyeyi geri alınabilir hâle getirmez.

Evlilik gerçekleşmişse sonradan boşanılması nişan hediyelerinin iadesi yolunu açmaz. Eşinize evlilik içinde doğrudan hediye ettiğiniz altın, edinilmiş mallara katılma rejiminde onun karşılıksız edindiği kişisel maldır (TMK m. 220). “Benim takımı eşim aldı, geri vermiyor” iddiası ise başka bir iddiadır: Burada takının baştan kime ait olduğu ve kimde kaldığı araştırılır. Kendi takınızı teslim almakla, eşinize bağışladığınız takıyı geri almak için aynı olguları kanıtlamanız gerekmez.

Altını geri isteme süresi hangi olayla başlar?

Bağışın geri alınmasında süre, geri alma sebebini öğrendiğiniz gün başlar. TBK m. 297’deki bir yıl, geri alma hakkını kullanma süresidir. Makbuzdaki tarih, ayrılık tarihi ve sebebi öğrendiğiniz tarih birbirinden farklı olabilir. Süre dolmadan hangi bağışı hangi sebeple geri aldığınızı alan kişiye açıkça bildirin ve bildirimin ona ulaştığını gösteren kaydı saklayın. Noter bildirimi içeriği ve teslimi belgeleyebilir. “Takıları bir ara konuşalım” mesajı geri alma iradesini açıklamaz. Geri alma hakkını kullanmakla, iade gerçekleşmezse geri vermeye zorlamak için dava açmak ayrı işlemlerdir.

Nişan hediyesinde ise bir yıl, nişanlılığın sona erdiği tarihten başlar ve dava hakkına ilişkin zamanaşımıdır (TMK m. 123). İhtarı göndermek, tek başına zamanaşımını kesmez. Örneğin nişanın bittiği ay gönderilen mesajda karşı taraf yalnızca hediyeleri konuşmayı kabul etmişse bunu iade borcunun kabulü sayarak süreyi baştan hesaplamayın.

Ortak amaç gerçekleşmediyse: Diyelim ki kardeşinize yalnızca belirli bir eğitim programına kabul edilirse kayıt bedeli olarak kullanması için iki bilezik verdiniz. Yazışmalar bu amacı doğruluyor, program kesin olarak iptal edilmiş ve bilezikler kardeşinizde kalmışsa, geri istemin dayanağı koşulsuz bir hediyeden dönmek değil, karşı tarafa sağlanan yararın dayanağının kalmaması olabilir. Bu durumda TBK m. 82 uyarınca iki yıllık zamanaşımı geri isteme hakkının öğrenilmesiyle başlar; ayrıca zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten itibaren on yıllık üst süre vardır. Teslim belgesini, programın iptal edildiği yazışmayı ve iptali ne zaman öğrendiğinizi gösteren mesajı ayrı ayrı saklayın. Altını doğum günü hediyesi olarak verdiyseniz kardeşinizin daha sonra kursa gitmekten vazgeçmesi size bu yolu açmaz.

Alan kişi “bozdurdum” diyorsa, satış bedelinin ne olduğunu ve elinde kalıp kalmadığını araştırın. Sebepsiz zenginleşmede, iyi niyetli kişi geri isteme anında artık elinde bulunmadığını kanıtladığı kısım için sorumlu olmaz. Ancak geri vermesi gerekebileceğini hesaba katması gerekirken elden çıkarmışsa zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlüdür. Örnekte iptal mesajını aldıktan sonra altını bozdurması bu nedenle önemlidir (Türk Borçlar Kanunu m. 77, 79 ve 82).

Hediyeyi veren ölürse mirasçıların her durumda yeni bir yılı olmaz. Veren sebebi öğrenmiş ve bir yıllık süre dolmadan ölmüşse mirasçılar kalan sürede hakkı kullanır. Sağlığında sebebi öğrenememişse ölümden başlayan bir yıl uygulanır. Alanın vereni kasten ve hukuka aykırı olarak öldürmesi veya geri alma hakkını kullanmasını engellemesi için kanunda ayrıca mirasçılara hak tanınmıştır. Sadece miras payının azaldığı iddia ediliyorsa bu, bağıştan dönme sebebi değildir. Saklı payı ihlal edilen mirasçının tenkis, yani kanundaki şartlarla kazandırmanın azaltılması talebi ayrıca değerlendirilir (TMK m. 560 ve 565).

Altının teslimi veya sürenin işlemeye başlaması 1 Temmuz 2012’den önceyse bugünkü hükümlerle doğrudan son gün hesabı yapmayın. İşlemin bağlayıcılığı, sonradan gerçekleşen sona erme ve önceden işlemeye başlayan süreler için 6101 sayılı yürürlük kanununun 1 ve 5. maddeleri farklı kurallar içerir.

Talebi hangi belgelerle, nereye yöneltmelisiniz?

Her parça için ayrı bir satır açın. Kuyumcu fişinin karşısına adet, ayar ve biliniyorsa gramı; teslimin karşısına takıyı kimin hangi amaçla kime verdiğini; geri alma sebebinin karşısına öğrenme tarihini ve bunu destekleyen belgeyi yazın. Fiş satın almayı, fotoğraf bileziğin görünüşünü, bir mesaj da alanın üstlendiği işi kanıtlamaya yarayabilir. Birinin gösterdiğini diğerinin de kanıtladığını varsaymayın. Bildiriminizin metnini, ulaşma kaydını ve varsa iade edilen parçaların imzalı listesini ayrı tutun.

İddiasından lehine sonuç çıkaran taraf, kural olarak dayandığı olguyu kanıtlar. Örneğin “hediye değildi, borçtu” diyen kişi, geri ödeme anlaşmasını da ortaya koymalıdır. Karşı tarafın gönderdiği ve bu anlaşmayı olası gösteren mesaj, tek başına yeterli olmasa da tanık dinlenmesine imkân veren bir delil başlangıcı olabilir. Yazışmanın aslını ve devamını koruyun. Senetle ispat gerekip gerekmediği işlemin yapıldığı tarihteki değerine ve kanuni istisnalara bağlıdır. Eşler veya kardeşler arasındaki işlemler için tanınan istisna her arkadaşlığa uygulanmaz (HMK m. 190, 199, 200, 202 ve 203).

Kişiler arasında yalnız bağışlamanın geri alınmasına dayanan malvarlığı davasında kural olarak asliye hukuk mahkemesi görevlidir. TMK m. 122’ye dayanan nişan hediyesi davasını ise aile mahkemesi, bulunmadığı yerde bu sıfatla görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi görür (4787 sayılı Kanun m. 2 ve 4). Genel yetkili yer davalının dava tarihindeki yerleşim yeridir; sözleşmeden doğan davada ifa yeri de yetkili olabilir (HMK m. 2, 6 ve 10). Burada ele alınan kişiler arası hediye iadesi için dava öncesinde zorunlu arabuluculuk şartı yoktur.

Dilekçede iadesi istenen parçayı, dayandığınız olayı, her delilin neyi gösterdiğini ve aynen iade mümkün değilse ne talep ettiğinizi açıklayın. Takının nitelikleri veya değeri tartışılıyorsa bilirkişi incelemesi ve buna bağlı gider gerekebilir. Mahkeme yalnız kanıtlanan kalemleri kabul edebilir; harç ve diğer yargılama giderleri kural olarak haklılık oranına göre taraflara yükletilir. Karar istinafa açıksa, bölge adliye mahkemesinde inceleme isteme süresi gerekçeli kararın usulüne uygun tebliğinden itibaren iki haftadır. Malvarlığı davalarında parasal kesinlik sınırı bulunduğundan her uyuşmazlıkta bu yol açık değildir (HMK m. 119, 323, 326, 341 ve 345).

Bu yazı hediye edilen altının geri istenmesi hakkında genel bilgi verir; kişiye özel hukuki görüş değildir. Altın teslim edilirken yazılan mesaj, varsa kabul edilen yükleme ve geri alma sebebinin öğrenildiği tarih, hangi talebin hangi sürede ileri sürülebileceğini değiştirebilir.