CMK 124 Eşyayı Teslim Etmeme: Disiplin Hapsi Uygulanır mı?

Ceza soruşturmasında delil niteliği taşıyan veya müsadere konusu olabilecek bir eşya üçüncü kişinin elinde bulunabilir. Yetkili makam bu eşyanın gösterilmesini ve teslim edilmesini istediğinde, kural olarak eşyayı yanında bulunduran kişinin talebe uyması gerekir.

CMK 124, bu yükümlülüğe uyulmamasının sonucunu düzenler. Ancak disiplin hapsi her durumda ve herkese uygulanamaz. Şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecek kişiler açıkça istisna tutulmuştur.

CMK 124 güncel madde metni

İstenen eşyayı vermeyenler hakkında yapılacak işlem

Madde 124 – (1) 123 üncü maddede yazılı eşya veya diğer malvarlığı değerlerini yanında bulunduran kişi, istem üzerine bu şeyi göstermek ve teslim etmekle yükümlüdür.

(2) Kaçınma hâlinde bu şeyin zilyedi hakkında 60 ıncı maddede yer alan disiplin hapsine ilişkin hükümler uygulanır. Ancak, şüpheli veya sanık ya da tanıklıktan çekinebilecekler hakkında bu hüküm uygulanmaz.

CMK 124’ün amacı ve kapsamı

Maddenin amacı, ceza muhakemesinde gerekli eşya ve malvarlığı değerlerinin kaybolmasını veya gizlenmesini önlemektir. Teslim yükümlülüğü yalnız CMK 123 kapsamında delil veya müsadere konusu olabilecek değerler bakımından gündeme gelir.

Bu nedenle talep edilen eşyanın soruşturmayla bağlantısı bulunmalıdır. Olayla ilgisi açıklanamayan, kapsamı belirsiz veya kişiden hangi şeyin istendiğini göstermeyen genel bir talep, CMK 124 bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Kimler eşyayı göstermek ve teslim etmekle yükümlüdür?

Kural, CMK 123 kapsamındaki eşya veya malvarlığı değerini fiilen yanında bulunduran kişiye yöneliktir. Bu kişi suçtan zarar gören, tanık, çalışan, işletme yetkilisi veya başka bir üçüncü kişi olabilir. Önemli olan eşyanın kişinin fiilî hâkimiyetinde bulunmasıdır.

Talep, mümkün olduğunca hangi eşya veya değerin istendiğini ve hangi dosyayla ilgili olduğunu göstermelidir. Kişi, kendisinde bulunmayan veya teslim etmesi fiilen mümkün olmayan bir eşya yönünden bu durumu gecikmeden açıklamalı ve varsa bunu destekleyen belgeleri sunmalıdır.

Gösterme ve teslim etme yükümlülüğü ne anlama gelir?

Gösterme yükümlülüğü, eşyanın mevcut olup olmadığının ve niteliğinin tespitine imkân verilmesini ifade eder. Teslim yükümlülüğü ise eşyanın ceza muhakemesinin amacı doğrultusunda muhafaza altına alınabilmesi için yetkili makama bırakılmasıdır.

Teslim sırasında eşyanın türü, miktarı, ayırt edici özellikleri ve mevcut durumu tutanakta belirtilmelidir. Teslim eden kişinin beyanı, teslimin rızaya dayanıp dayanmadığı ve tutanağın bir örneğinin verildiği de kayda geçirilmelidir.

Eşyayı teslimden kaçınmanın sonucu nedir?

Haklı bir neden olmaksızın eşyanın gösterilmesinden veya tesliminden kaçınılırsa, eşyanın zilyedi hakkında CMK 60’taki disiplin hapsi hükümleri uygulanabilir. Disiplin hapsi bir mahkûmiyet cezası değil, kanuni yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamaya yönelik usul yaptırımıdır.

Karar verilmeden önce talebin kişiye açıkça bildirilip bildirilmediği, eşyanın kişide bulunup bulunmadığı, teslimin fiilen mümkün olup olmadığı ve kanuni istisnaların bulunup bulunmadığı incelenmelidir. Disiplin hapsinin koşulları ve sona ermesi CMK 60 disiplin hapsi yazısında ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

Şüpheli veya sanık eşyayı vermek zorunda mı?

CMK 124/2, şüpheli ve sanık hakkında disiplin hapsi uygulanamayacağını açıkça düzenler. Kişi, kendisini suçlayabilecek bir delili disiplin hapsi tehdidi altında teslim etmeye zorlanamaz.

Bu istisna, eşyanın hiçbir şekilde elde edilemeyeceği anlamına gelmez. Kanuni koşulları varsa arama, muhafaza altına alma veya elkoyma tedbirleri ayrıca uygulanabilir. Bu işlemlerde karar veya yazılı emir, kapsam, ölçülülük ve tutanak koşulları gözetilmelidir.

Tanıklıktan çekinebilecek kişiler neden istisnadır?

Kanun, şüpheli veya sanığın yakınları ile meslekleri ya da görevleri nedeniyle tanıklıktan çekinme hakkı bulunan kişileri de disiplin hapsinden korur. Böylece kişi, kanunun tanıdığı çekinme hakkını kullandığı için eşyayı teslim etmeye zorlayıcı bir yaptırımla karşılaşmaz.

İstisnanın uygulanabilmesi için çekinme hakkının hangi ilişkiye veya mesleki sırra dayandığı somutlaştırılmalıdır. Her yakınlık ilişkisi veya her mesleki bilgi otomatik olarak aynı sonucu doğurmaz; CMK 45 ve 46 kapsamı dosyanın özelliklerine göre değerlendirilir.

Teslim talebi geldiğinde hangi noktalar kontrol edilmelidir?

• Talebi yapan makam ve talebin dayanağı,
• İstenen eşya veya malvarlığı değerinin açık tanımı,
• Eşyanın soruşturulan olayla bağlantısı,
• Eşyanın gerçekten kişinin zilyetliğinde bulunup bulunmadığı,
• Şüpheli, sanık veya tanıklıktan çekinme istisnasının bulunup bulunmadığı,
• Teslim edilen eşyanın ayrıntılı biçimde tutanağa geçirilmesi,
• Tutanağın bir örneğinin teslim eden kişiye verilmesi.

Talep sözlü iletilmişse dosya numarası, makam, istenen eşya ve teslim yeri konusunda yazılı açıklama istenmesi uyuşmazlığı azaltabilir. Eşya başka kişideyse, kaybolmuşsa veya daha önce teslim edilmişse bu durum gecikmeden ve belgeyle bildirilmelidir.

Eşya teslim edilirken nelere dikkat edilmelidir?

Eşyanın seri numarası, marka-modeli, miktarı, fiziksel durumu ve varsa ambalajı tutanağa yazılmalıdır. Dijital cihazlarda cihazın fiziksel teslimi ile içerikteki bütün verilerin incelenmesi birbirinden farklı işlemlerdir; incelemenin kapsamı ayrıca belirlenmelidir.

Tutanak okunmadan imzalanmamalı, boş bırakılan alanlar tamamlatılmalı ve bir örneği alınmalıdır. Eşyanın değer kaybına uğrama ihtimali varsa mevcut durumun fotoğraf veya başka uygun yöntemle belgelenmesi önem taşır.

Sık sorulan sorular

CMK 124 kapsamında istenen her eşya teslim edilmeli mi?

Yükümlülük, CMK 123 kapsamında delil olarak yararlı görülen veya müsadere konusu olabilecek eşya ve malvarlığı değerleriyle sınırlıdır. Eşyanın dosyayla bağlantısı bulunmalıdır.

Eşyayı vermeyen kişiye doğrudan disiplin hapsi verilir mi?

Hayır. Talebin kanuni dayanağı, eşyanın kişinin zilyetliğinde bulunması, kaçınmanın gerçekleşmesi ve istisnaların bulunmaması değerlendirilmelidir.

Şüpheli kendi aleyhine olan eşyayı teslim etmezse hapsedilir mi?

CMK 124 uyarınca şüpheli veya sanık hakkında bu nedenle disiplin hapsi uygulanmaz. Ancak kanuni koşulları bulunan arama ve elkoyma tedbirleri ayrıca gündeme gelebilir.

Şüphelinin yakını eşyayı teslim etmek zorunda mı?

Yakın, CMK 45 kapsamında tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındaysa disiplin hapsi hükmü uygulanmaz. Yakınlık derecesi ve çekinme hakkının kapsamı somut olarak incelenmelidir.

Avukatın elindeki belge için CMK 124 uygulanabilir mi?

Meslek nedeniyle öğrenilen bilgiler ve mesleki sır bakımından tanıklıktan çekinme hakkı ile avukatlık mevzuatındaki özel güvenceler birlikte değerlendirilir. Disiplin hapsi istisnası bu kapsamda önem taşır.

Eşya kişide değilse ne yapılmalıdır?

Kişi, eşyanın zilyetliğinde bulunmadığını derhâl bildirmeli; eşyanın nerede olduğu biliniyorsa bunu ve teslimin neden mümkün olmadığını açıklamalıdır.

Teslim edilen eşya geri alınabilir mi?

Eşyanın delil veya müsadere amacıyla korunmasına ihtiyaç kalmadığında iade değerlendirilir. İade zamanı, dosyanın aşamasına ve eşyanın hukuki niteliğine göre belirlenir.

Teslim talebinden farklı olarak eşyanın zorla muhafaza altına alınması söz konusuysa karar yetkisi ve zorunlu hâkim denetimi önem kazanır. Bu usul ve süreler CMK 127 elkoyma kararı ve hâkim onayı yazısında ele alınmıştır.

Sonuç

CMK 124, delil veya müsadere konusu olabilecek eşyanın üçüncü kişiden gösterilmesini ve teslimini güvence altına alır. Kaçınma hâlinde disiplin hapsi gündeme gelebilse de şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecek kişiler bu yaptırımın dışındadır. Talebin kapsamı, eşyanın zilyetliği, istisnalar ve teslim tutanağı birlikte incelenmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.