CMK 139 Gizli Soruşturmacı Nedir? Şartları ve Yetkileri

Gizli soruşturmacı, ağır ve örgütlü nitelikteki belirli suçların soruşturulmasında delil toplamak üzere hâkim kararıyla görevlendirilen kamu görevlisidir. Tedbir, her suçta ve sıradan bir şüphe üzerine uygulanamaz.

CMK 139; görevlendirme şartlarını, gizli kimliğin kullanılmasını, soruşturmacının yetki sınırlarını, katalog suçları ve elde edilen kişisel bilgilerin nasıl korunacağını düzenler. Bu yöntem, kişinin suç işlemesine izin veren sınırsız bir yetki değildir.

CMK 139 Güncel Madde Metni

Gizli soruşturmacı görevlendirilmesi

Madde 139 – (1) Soruşturma konusu suçun işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması ve başka surette delil elde edilememesi hâlinde, kamu görevlileri gizli soruşturmacı olarak görevlendirilebilir. Bu madde uyarınca yapılacak görevlendirmeye hâkim tarafından karar verilir.

(2) Soruşturmacının kimliği değiştirilebilir. Bu kimlikle hukukî işlemler yapılabilir. Kimliğin oluşturulması ve devam ettirilmesi için zorunlu olması durumunda gerekli belgeler hazırlanabilir, değiştirilebilir ve kullanılabilir.

(3) Soruşturmacı görevlendirilmesine ilişkin karar ve diğer belgeler ilgili Cumhuriyet Başsavcılığında muhafaza edilir. Soruşturmacının kimliği, görevinin sona ermesinden sonra da gizli tutulur. Soruşturmacı, kovuşturma evresinde tanık olarak dinlenmesinin zorunlu olması halinde, duruşmada hazır bulunma hakkına sahip bulunanlar olmadan veya ses ya da görüntüsü değiştirilerek özel ortamda dinlenir. Bu durumda 27/12/2007 tarihli ve 5726 sayılı Tanık Koruma Kanununun 9 uncu maddesi hükmü kıyasen uygulanır.

(4) Soruşturmacı, faaliyetlerini izlemekle görevlendirildiği örgüte ilişkin her türlü araştırmada bulunmak ve bu örgütün faaliyetleri çerçevesinde işlenen suçlarla ilgili delilleri toplamakla yükümlüdür. Hâkim, soruşturmacının yedinci fıkranın (a) bendinin (1) numaralı alt bendinde yer alan suç bakımından kamuya açık yerlerde ve işyerlerinde delil toplamak amacıyla ses veya görüntü kaydı yapmasına izin verebilir.

(5) Soruşturmacı, görevini yerine getirirken suç işleyemez ve görevlendirildiği örgütün işlemekte olduğu suçlardan sorumlu tutulamaz.

(6) Soruşturmacı görevlendirilmesi suretiyle elde edilen kişisel bilgiler, görevlendirildiği ceza soruşturması ve kovuşturması dışında kullanılamaz. Suçla bağlantılı olmayan kişisel bilgiler derhâl yok edilir.

(7) Bu madde hükümleri ancak aşağıda sayılan suçlarla ilgili olarak uygulanabilir:

a) Türk Ceza Kanununda:

1. Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenip işlenmediğine bakılmaksızın uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),

2. Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç, madde 220),

3. Silahlı örgüt (madde 314) veya bu örgütlere silah sağlama (madde 315).

b) Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları.

c) Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 68 ve 74 üncü maddelerinde tanımlanan suçlar.

Gizli Soruşturmacı Görevlendirmenin Şartları Nelerdir?

Tedbir için öncelikle soruşturma konusu suçun işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri bulunmalıdır. Soyut ihbar, genel kanaat veya varsayım tek başına kanundaki eşiği karşılamaz.

İkinci şart, delilin başka surette elde edilememesidir. Daha hafif bir yöntemle amaca ulaşılabiliyorsa gizli soruşturmacı görevlendirilmesi CMK 139’un ikincil nitelikteki yapısıyla bağdaşmaz.

Üçüncü şart, soruşturmanın maddede sınırlı biçimde sayılan katalog suçlardan birine ilişkin olmasıdır. Ayrıca gizli soruşturmacı olarak yalnızca bir kamu görevlisi görevlendirilebilir.

Kararı Kim Verir?

Gizli soruşturmacı görevlendirilmesine hâkim karar verir. Güncel CMK 139 metni, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısına geçici bir karar yetkisi tanımamaktadır.

Kararda tedbirin kanuni koşullarının somut olay bakımından değerlendirilmesi gerekir. Tedbir, kişi haklarına ağır müdahale oluşturduğundan amaç ve kapsamla sınırlı uygulanmalıdır.

Gizli Kimlik ve Belgeler Nasıl Kullanılır?

Soruşturmacının kimliği değiştirilebilir ve bu kimlikle hukuki işlemler yapılabilir. Gizli kimliğin oluşturulması veya sürdürülmesi için zorunlu belgeler hazırlanabilir, değiştirilebilir ve kullanılabilir.

Görevlendirme kararı ile ilgili belgeler Cumhuriyet Başsavcılığında muhafaza edilir. Kimlik bilgileri, görev sona erdikten sonra da gizli tutulur. Bu koruma yalnız operasyon süresiyle sınırlı değildir.

Gizli Soruşturmacı Hangi Yetkilere Sahiptir?

Soruşturmacı, izlemekle görevlendirildiği örgüt hakkında araştırma yapar ve örgütün faaliyetleri çerçevesinde işlenen suçlara ilişkin delilleri toplar. Yetkinin dayanağı ve sınırı hâkim kararı ile CMK 139’dur.

Kamuya açık yerlerde ve işyerlerinde ses veya görüntü kaydı konusunda özel bir sınırlama vardır. Hâkim, bu kayıt iznini yalnız CMK 139/7-a-1’de belirtilen uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçu bakımından verebilir.

İletişimin denetlenmesi ise ayrı bir koruma tedbiridir. Telefon dinleme ve HTS verilerine ilişkin şartlar CMK 135 düzenlemesinde ayrıca incelenir.

Gizli Soruşturmacı Suç İşleyebilir mi?

Hayır. Kanun açıkça soruşturmacının görevini yerine getirirken suç işleyemeyeceğini belirtir. Gizli kimlik kullanılması, suç işleme konusunda dokunulmazlık veya önceden verilmiş izin anlamına gelmez.

Buna karşılık soruşturmacı, görevlendirildiği örgütün işlemekte olduğu suçlardan sırf görevi nedeniyle sorumlu tutulmaz. Bu hüküm, soruşturmacının bizzat işlediği bir fiili hukuka uygun hâle getirmez.

Gizli Soruşturmacı Hangi Suçlarda Görevlendirilebilir?

• TCK 188’de düzenlenen uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti,
• TCK 220’de düzenlenen suç işlemek amacıyla örgüt kurma suçunun kanunda belirtilen fıkraları,
• TCK 314’teki silahlı örgüt ve TCK 315’teki örgüte silah sağlama,
• 6136 sayılı Kanun’un 12. maddesindeki silah kaçakçılığı suçları,
• 2863 sayılı Kanun’un 68 ve 74. maddelerinde tanımlanan kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin suçlar.

Liste sınırlıdır. Katalogda bulunmayan bir suç yönünden yalnız suçun ağır veya karmaşık olması gerekçesiyle bu tedbire başvurulamaz.

Elde Edilen Bilgiler Başka Dosyada Kullanılabilir mi?

Gizli soruşturmacı görevlendirilmesiyle elde edilen kişisel bilgiler, görevlendirmenin yapıldığı soruşturma ve kovuşturma dışında kullanılamaz. Suçla bağlantısı bulunmayan kişisel bilgiler derhâl yok edilmelidir.

Faaliyet sırasında başka bir suça ilişkin delil ortaya çıkarsa bunun değerlendirilmesinde tedbirin türü ve CMK 138’deki tesadüfen elde edilen delil kuralları birlikte incelenmelidir.

Soruşturmacı Mahkemede Nasıl Dinlenir?

Kovuşturma evresinde soruşturmacının tanık olarak dinlenmesi zorunlu olabilir. Bu durumda kimliğin ve güvenliğin korunması amacıyla duruşmada hazır bulunma hakkına sahip kişiler olmadan veya ses ya da görüntü değiştirilerek özel ortamda dinleme yapılabilir.

Kanun, bu dinlemede Tanık Koruma Kanunu’nun 9. maddesinin kıyasen uygulanmasını öngörür. Koruma yöntemi uygulanırken savunma hakkı ve delilin tartışılabilmesi de ceza muhakemesinin temel ilkeleri çerçevesinde gözetilmelidir.

Gizli Soruşturmacı ile Gizli Tanık Aynı Şey mi?

Hayır. Gizli soruşturmacı, soruşturma aşamasında belirli suçlar yönünden örgüte ilişkin araştırma yapmak ve delil toplamakla görevlendirilen kamu görevlisidir. Gizli tanık ise bilgisi nedeniyle tanıklığına başvurulan ve kimliği korunan kişidir.

Bir gizli soruşturmacının sonradan tanık olarak dinlenmesi gerekebilir; ancak bu ihtimal iki kurumun hukuki niteliğini aynı hâle getirmez.

Hukuka Aykırı Görevlendirmenin Delillere Etkisi

Katalog dışı suç, somut delile dayanmayan şüphe, başka yöntemle delil elde edilebilmesi veya hâkim kararı bulunmaması gibi sorunlar tedbirin hukuka uygunluğunu etkiler. Delilin elde edilme yöntemi, ceza yargılamasında ayrıca denetlenir.

Somut dosyada görevlendirme kararının kapsamı, süresi, yapılan işlemler ve elde edilen verilerin suçla bağlantısı birlikte incelenmelidir. Savunma açısından yalnız delilin içeriği değil, hangi karar ve yöntemle elde edildiği de önem taşır.

Sık Sorulan Sorular

Gizli soruşturmacı polis olmak zorunda mı?

CMK 139, görevlendirilecek kişinin kamu görevlisi olmasını arar. Madde metni, görevi yalnız belirli bir kolluk unvanıyla sınırlandırmaz.

Savcı gizli soruşturmacı görevlendirebilir mi?

Güncel düzenlemeye göre görevlendirme kararı hâkim tarafından verilir. Maddede Cumhuriyet savcısı için acil hâl karar yetkisi öngörülmemiştir.

Her örgütlü suçta gizli soruşturmacı kullanılabilir mi?

Hayır. Suçun CMK 139/7’deki katalogda bulunması ve diğer bütün koşulların da gerçekleşmesi gerekir.

Gizli soruşturmacı ses ve görüntü kaydı yapabilir mi?

Kamuya açık yer ve işyerlerindeki kayıt için kanunda özel hâkim izni aranır. Bu izin, mevcut metinde yalnız TCK 188 suçu bakımından düzenlenmiştir.

Gizli soruşturmacı suç işlemeye teşvik edebilir mi?

Madde, soruşturmacının görev sırasında suç işleyemeyeceğini açıkça belirtir. Delil toplama faaliyeti, kişiyi suç işlemeye yönelten veya suç oluşturan davranışlara izin vermez.

Soruşturmacının gerçek kimliği sonradan açıklanır mı?

Kimlik, görevin sona ermesinden sonra da gizli tutulur. Zorunlu tanıklık hâlinde kimliği koruyan özel dinleme yöntemleri uygulanabilir.

Suçla ilgisiz kişisel bilgiler ne olur?

Suçla bağlantılı olmayan kişisel bilgiler derhâl yok edilir. Elde edilen kişisel veriler görevlendirmenin konusu olan ceza soruşturması ve kovuşturması dışında kullanılamaz.

Gizli soruşturmacının faaliyeti sırasında teknik cihazlarla izleme, ses veya görüntü kaydı gündeme gelirse CMK 140 teknik araçlarla izleme şartları, karar yetkisi, yer ve süre sınırları ayrıca karşılanmalıdır.

Sonuç

CMK 139’daki gizli soruşturmacı tedbiri; somut delile dayanan kuvvetli şüphe, başka surette delil elde edilememe, katalog suç ve hâkim kararı koşullarına bağlıdır. Kamu görevlisi olan soruşturmacı gizli kimlikle delil toplayabilir; ancak suç işleyemez ve görevin sınırları dışına çıkamaz.

Görevlendirmenin ve elde edilen delillerin hukuka uygunluğu, her dosyanın kararları ve fiilî uygulaması üzerinden ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.