CMK 133 Şirkete Kayyım Atanması: Şartlar ve Haklar

Bir şirket hakkında ceza soruşturması yürütülmesi, şirket yönetiminin kendiliğinden kayyıma devredileceği anlamına gelmez. Şirket yönetimine kayyım atanması; ortakların mülkiyet hakkını, yönetim yetkisini, çalışanları ve ticari ilişkileri doğrudan etkileyen ağır bir koruma tedbiridir.

CMK 133, bu tedbiri belirli suçlar ve sıkı koşullarla sınırlar. Suçun şirket faaliyeti çerçevesinde işlendiğine ilişkin kuvvetli şüphe bulunmalı, kayyım atanması maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için gerekli olmalı ve yetkilerin kapsamı kararda açıkça gösterilmelidir.

CMK 133 güncel madde metni

Şirket yönetimi için kayyım tayini

Madde 133 – (1) Suçun bir şirketin faaliyeti çerçevesinde işlenmekte olduğu hususunda kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve maddi gerçeğin ortaya çıkarılabilmesi için gerekli olması halinde; soruşturma ve kovuşturma sürecinde, hâkim veya mahkeme, şirket işlerinin yürütülmesiyle ilgili olarak kayyım atayabilir. Atama kararında, yönetim organının karar ve işlemlerinin geçerliliğinin kayyımın onayına bağlı kılındığı veya yönetim organının yetkilerinin ya da yönetim organının yetkileri ile birlikte ortaklık payları veya menkul kıymetler idare yetkilerinin tümüyle kayyıma verildiği açıkça belirtilir. Kayyım tayinine ilişkin karar, ticaret sicili gazetesinde ve diğer uygun vasıtalarla ilan olunur.

(2) Hâkim veya mahkemenin kayyım hakkında takdir etmiş bulunduğu ücret, şirket bütçesinden karşılanır. Ancak, soruşturma veya kovuşturma konusu suçtan dolayı kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararının verilmesi halinde; ücret olarak şirket bütçesinden ödenen paranın tamamı, kanunî faiziyle birlikte Devlet Hazinesinden karşılanır.

(3) İlgililer, atanan kayyımın işlemlerine karşı, görevli mahkemeye 22.11.2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve 29.6.1956 tarihli ve 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre başvurabilirler.

(4) Bu madde hükümleri ancak aşağıda sayılan suçlarla ilgili olarak uygulanabilir.

a) Türk Ceza Kanununda yer alan,

1. Göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti (madde 79, 80),

2. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),

3. Parada sahtecilik (madde 197),

4. Fuhuş (madde 227),

5. Kumar oynanması için yer ve imkân sağlama (madde 228),

6. Zimmet (madde 247),

7. Suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama (madde 282),

8. Silahlı örgüt (madde 314) veya bu örgütlere silah sağlama (madde 315),

9. Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 328, 329, 330, 331, 333, 334, 335, 336, 337),

Suçları,

b) Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları,

c) Bankalar Kanununun 22 nci maddesinin (3) ve (4) numaralı fıkralarında tanımlanan zimmet suçu,

d) Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda tanımlanan ve hapis cezasını gerektiren suçlar,

e) Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 68 ve 74 üncü maddelerinde tanımlanan suçlar.

(5) Bu madde uyarınca atanan kayyımların görevleriyle ilgili iş ve işlemlerinden dolayı tazminat davaları, 142 ila 144 üncü maddeler uyarınca Devlet aleyhine açılır. Devlet, ödediği tazminattan dolayı görevinin gereklerine aykırı hareket etmek suretiyle görevini kötüye kullanan kayyımlara bir yıl içinde rücu eder.

CMK 133’ün amacı ve hukuki niteliği

Kayyım tayini, şirketi cezalandıran nihai bir yaptırım değildir. Soruşturma veya kovuşturma sürerken maddi gerçeğe ulaşılmasını ve şirket faaliyetinin delilleri ortadan kaldıracak biçimde kullanılmasını önlemeyi amaçlayan geçici bir koruma tedbiridir.

Tedbir şirketin faaliyetini tamamen durdurmak zorunda değildir. Kararın kapsamına göre mevcut yönetimin işlemleri kayyım onayına bağlanabilir veya yönetim yetkileri kayyıma devredilebilir. Daha ağır müdahalenin neden gerekli olduğu somut olgularla açıklanmalıdır.

Şirkete kayyım atanmasının temel şartları

• Soruşturulan suç CMK 133 kapsamındaki katalog suçlardan biri olmalıdır.
• Suçun bir şirketin faaliyeti çerçevesinde işlendiğine ilişkin kuvvetli şüphe sebepleri bulunmalıdır.
• Kayyım atanması maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için gerekli olmalıdır.
• Tedbir amaçla orantılı ve somut şirket bakımından ölçülü olmalıdır.
• Karar hâkim veya mahkeme tarafından verilmelidir.
• Kayyımın onay ve yönetim yetkileri kararda açıkça gösterilmelidir.

Bu şartlar birlikte değerlendirilir. Şirket ortağı veya yöneticisi hakkında soruşturma bulunması tek başına şirket yönetimine kayyım atanması için yeterli değildir.

Suçun şirket faaliyeti çerçevesinde işlenmesi ne demektir?

Şirketin unvanının, banka hesabının, çalışanlarının, ticari kayıtlarının veya organizasyonunun suçun işlenmesinde kullanıldığı iddiası somutlaştırılmalıdır. Kişisel bir fiil ile şirketin kurumsal faaliyeti arasında gerçek bir bağ kurulmadan tedbir uygulanamaz.

Örneğin tek bir yöneticinin şirket dışındaki kişisel davranışı, şirket faaliyetini kendiliğinden suçla bağlantılı hâle getirmez. Para hareketleri, sözleşmeler, faturalar, şirket kararları ve ticari işleyiş bu bağın varlığı bakımından birlikte incelenebilir.

Kuvvetli şüphe hangi delillere dayanmalıdır?

Kayyım kararı varsayıma veya suçlama metninin tekrarına dayandırılmamalıdır. Şirket faaliyetiyle suç arasındaki bağlantıyı gösteren somut bilgi ve belgeler bulunmalıdır.

Banka kayıtları, şirket defterleri, ticari yazışmalar, ortaklık ve yönetim kararları, para transfer zinciri, sahte veya gerçeğe aykırı belgeler ve çalışan beyanları dosyanın niteliğine göre değerlendirilebilir. Delillerin hangi şirket faaliyetiyle nasıl ilişkilendirildiği kararda anlaşılır biçimde açıklanmalıdır.

Kayyım atanması neden gerekli olmalıdır?

Kuvvetli şüphe bulunması tek başına yeterli değildir. Tedbirin maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için gerekli olması da aranır. Deliller daha hafif bir yöntemle korunabiliyorsa şirket yönetiminin devralınması ölçüsüz olabilir.

Belirli malvarlığı değerlerine yönelik tedbirler CMK 128 malvarlığına elkoyma kapsamında değerlendirilebilir. Yalnız belirli hesap veya varlığın korunması yeterliyken bütün yönetimin kayyıma verilmesinin gerekçesi ayrıca gösterilmelidir.

Denetim kayyımı ile yönetim kayyımı arasındaki fark

Denetim kayyımlığında mevcut yönetim görevine devam eder; ancak karar ve işlemlerin geçerliliği kayyımın onayına bağlanır. Yönetim kayyımlığında ise yönetim organının yetkileri tümüyle kayyıma verilir.

Kanun ayrıca yönetim organının yetkileriyle birlikte ortaklık payları veya menkul kıymetleri idare yetkilerinin de kayyıma devredilebilmesine izin verir. Hangi modelin seçildiği ve kayyımın hangi işlemlerde yetkili olduğu atama kararında açıkça yazılmalıdır.

Kayyım atama kararını kim verir?

Soruşturma sürecinde hâkim, kovuşturma sürecinde mahkeme kayyım atanmasına karar verebilir. Cumhuriyet savcısı talepte bulunabilir; ancak doğrudan şirket yönetimine kayyım atama yetkisine sahip değildir.

Kararda şirketin doğru ticaret unvanı, ticaret sicili bilgileri, kayyımın kimliği, görevin kapsamı ve yetkilerin sınırı gösterilmelidir. Karar Ticaret Sicili Gazetesinde ve uygun görülen diğer araçlarla ilan edilir.

CMK 133 hangi suçlarda uygulanabilir?

CMK 133 genel bir şirket denetim aracı değildir. Maddenin katalog listesinde göçmen kaçakçılığı, insan ticareti, uyuşturucu ticareti, parada sahtecilik, fuhuş, kumar için yer sağlama, zimmet, suç gelirlerini aklama, silahlı örgüt, casusluk ve bazı özel kanun suçları yer alır.

Örneğin TCK 228 kumar oynanması için yer ve imkân sağlama katalogdaki suçlardan biridir. Bununla birlikte suç adının listede bulunması yeterli olmaz; fiilin şirket faaliyeti çerçevesinde işlendiğine ilişkin kuvvetli şüphe ve tedbirin gerekliliği ayrıca kanıtlanmalıdır.

Şirket ortaklarının hakları nelerdir?

Ortaklar kararın kapsamını, dayandığı suç ve delilleri, şirket faaliyetiyle kurulan bağlantıyı ve ölçülülüğü inceleyebilir. Tedbirin tüm yönetimi kapsaması yerine daha sınırlı bir denetim modelinin yeterli olduğu ileri sürülebilir.

Kayyımın şirket değerini azaltan, görev sınırını aşan veya şirket menfaatine aykırı olduğu düşünülen işlemleri bakımından görevli mercie başvuru yapılabilir. Başvuruda yalnız sonuçtan duyulan memnuniyetsizlik değil, işlemin hukuka veya atama kararına aykırılığı somutlaştırılmalıdır.

Çalışanlar ve alacaklılar açısından sonuçlar

Kayyım atanması şirket tüzel kişiliğini sona erdirmez. Şirketin sözleşmeleri, çalışanlarla olan iş ilişkileri ve borçları kural olarak devam eder. Ancak yönetim ve temsil yetkisini kullanacak kişiler kararın kapsamına göre değişir.

Çalışanların ücret, kıdem ve diğer işçilik alacakları; alacaklıların sözleşme ve takip hakları ortadan kalkmaz. Ödeme, sözleşme yenileme veya temsil işlemlerinde kayyımın yetki kapsamı ve ticaret sicili kayıtları kontrol edilmelidir.

Kayyım ücreti kim tarafından ödenir?

Hâkim veya mahkemenin belirlediği kayyım ücreti başlangıçta şirket bütçesinden karşılanır. Soruşturma kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla veya dava beraatle sonuçlanırsa şirket bütçesinden ödenen ücretin tamamı kanunî faiziyle Devlet Hazinesinden karşılanır.

Şirketin ödediği tutarların, ödeme tarihlerinin ve dayanak kararların düzenli biçimde kaydedilmesi sonradan yapılacak istem bakımından önemlidir.

Kayyımın işlemlerine karşı başvuru

CMK 133, ilgililerin kayyım işlemlerine karşı görevli mahkemeye başvurabileceğini düzenler. Ayrıca kayyım atama kararının kendisine karşı uygulanabilecek kanun yolu, kararın verildiği aşama ve merci dikkate alınarak süresinde değerlendirilmelidir.

Başvuruda ticaret sicili kayıtları, kayyım kararı, tartışmalı işlem, şirket kayıtları, sözleşmeler, değerleme raporları ve oluşan zararı gösteren belgeler birlikte sunulmalıdır.

Kayyımın işlemlerinden doğan zarar nasıl istenir?

Kayyımın göreviyle ilgili iş ve işlemleri nedeniyle açılacak tazminat davaları CMK 142 ila 144 hükümleri uyarınca Devlet aleyhine yöneltilir. Devlet, ödediği tazminatı görev gereklerine aykırı hareket ederek görevini kötüye kullanan kayyıma bir yıl içinde rücu eder.

Zarar iddiasında tartışmalı işlemin tarihi, kayyımın yetki sınırı, şirket değerindeki değişim ve işlemle zarar arasındaki bağlantı belgeyle gösterilmelidir.

Kayyım kararının incelenmesinde kontrol listesi

• İsnat edilen suç CMK 133 kapsamına giriyor mu?
• Suç ile şirket faaliyeti arasındaki bağ somut delillerle gösterilmiş mi?
• Kayyım atanmasının maddi gerçeğe ulaşmak için neden gerekli olduğu açıklanmış mı?
• Daha hafif bir tedbirin yetersiz kalacağı değerlendirilmiş mi?
• Denetim veya yönetim kayyımlığından hangisinin seçildiği açık mı?
• Ortaklık payları ve menkul kıymet idare yetkisi kararda ayrıca gösterilmiş mi?
• Kayyımın kimliği, görev süresi ve yetkileri belirli mi?
• Karar ticaret siciline doğru biçimde bildirilmiş mi?

Sık sorulan sorular

Şirket ortağı şüpheli olunca kayyım otomatik atanır mı?

Hayır. Katalog suç, şirket faaliyetiyle bağlantılı kuvvetli şüphe ve maddi gerçeğe ulaşmak için gereklilik şartları birlikte bulunmalıdır.

Savcı şirkete kayyım atayabilir mi?

Hayır. Savcı talepte bulunabilir; atama kararını soruşturmada hâkim, kovuşturmada mahkeme verir.

Kayyım gelince mevcut yönetim tamamen sona erer mi?

Her zaman değil. Yönetimin işlemleri yalnız kayyım onayına bağlanabilir veya yönetim yetkileri tamamen kayyıma verilebilir. Kararın kapsamı belirleyicidir.

Kayyım şirketin ortaklık paylarını yönetebilir mi?

Atama kararında açıkça belirtilmişse yönetim yetkileriyle birlikte ortaklık payları veya menkul kıymetler üzerindeki idare yetkisi de kayyıma verilebilir.

Kayyım atanan şirket faaliyetini sürdürebilir mi?

Evet. Kayyım atanması şirketi sona erdirmez. Faaliyet, atama kararındaki yönetim ve denetim düzenine göre devam edebilir.

Kayyım ücretini kim öder?

Ücret şirket bütçesinden ödenir. Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat hâlinde ödenen tutar kanunî faiziyle Devlet Hazinesinden karşılanır.

Kayyımın şirketi zarara uğratan işlemine başvurulabilir mi?

Evet. İlgililer kayyım işlemlerine karşı görevli mercie başvurabilir; görevle ilgili işlemlerden doğan tazminat istemleri kanundaki özel rejime tabidir.

Sonuç

CMK 133 kapsamında şirkete kayyım atanması, yalnız katalog suçlarda ve sıkı şartlarla uygulanabilen ağır bir koruma tedbiridir. Suçun şirket faaliyeti çerçevesinde işlendiğine ilişkin kuvvetli şüphe bulunmalı, tedbir maddi gerçeğe ulaşmak için gerekli ve ölçülü olmalıdır. Denetim ile yönetim kayyımlığı ayrıştırılmalı; kayyımın yetkileri, ortaklık payları üzerindeki idaresi ve kararın kapsamı açıkça gösterilmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.