CMK 128 Malvarlığına Elkoyma: Banka, Tapu ve Araç

Bir ceza soruşturmasında banka hesabına, tapulu taşınmaza, araca veya şirket payına elkonulması kişinin ekonomik hayatını doğrudan etkiler. Hesabın kullanılamaması, aracın devredilememesi ya da taşınmaza şerh verilmesi günlük yaşamı ve ticari faaliyeti ciddi biçimde sınırlayabilir.

CMK 128, her suç şüphesinde bütün malvarlığının dondurulmasına izin vermez. Tedbir; katalog suç, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe, suçtan elde edilme bağlantısı, gerekli rapor ve hâkim kararı gibi sıkı koşullara bağlıdır.

CMK 128 güncel temel hükmü

Taşınmazlara, hak ve alacaklara elkoyma

Madde 128 – (1) Soruşturma veya kovuşturma konusu suçun işlendiğine ve bu suçlardan elde edildiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebebi bulunan hâllerde, şüpheli veya sanığa ait;

a) Taşınmazlara,

b) Kara, deniz veya hava ulaşım araçlarına,

c) Banka veya diğer malî kurumlardaki her türlü hesaba,

d) Gerçek veya tüzel kişiler nezdindeki her türlü hak ve alacaklara,

e) Kıymetli evraka,

f) Ortağı bulunduğu şirketteki ortaklık paylarına,

g) Kiralık kasa mevcutlarına,

h) Diğer malvarlığı değerlerine,

elkonulabilir. Somut olarak belirlenen bu taşınmaz, hak, alacak ve diğer malvarlığı değerlerinin şüpheli veya sanıktan başka bir kişinin zilyetliğinde bulunması hâlinde dahi elkoyma işlemi yapılabilir.

Madde ayrıca uygulanabilecek katalog suçları, ilgili kurumlardan rapor alınmasını, farklı malvarlığı türlerinde işlemin nasıl icra edileceğini ve gerektiğinde kayyım atanmasını düzenler. Hüküm uzun ve değişiklik geçmişi bulunan bir düzenleme olduğundan her dosyada suç tarihi ile güncel metin birlikte kontrol edilmelidir.

CMK 128’in amacı ve hukuki niteliği

Tedbirin amacı, suçtan elde edildiği yönünde kuvvetli şüphe bulunan malvarlığı değerlerinin kaçırılmasını, devredilmesini veya gizlenmesini önlemektir. Böylece ileride verilebilecek müsadere veya iade kararının uygulanabilir kalması sağlanır.

Elkoyma, malvarlığının kesin olarak Devlete geçtiği anlamına gelmez. Geçici bir koruma tedbiridir. Suç ve suç geliri bağlantısı yargılama sonunda kanıtlanamazsa tedbirin kaldırılması ve malvarlığı üzerindeki kısıtlamanın sona erdirilmesi gerekir.

CMK 128 hangi suçlarda uygulanabilir?

CMK 128 yalnız maddenin ikinci fıkrasında gösterilen katalog suçlar bakımından uygulanabilir. Bu katalogda dolandırıcılık, yağma, uyuşturucu ticareti, örgütlü suçlar, zimmet, rüşvet, tefecilik, ihaleye fesat karıştırma ve devlet güvenliğine karşı bazı suçlar gibi farklı gruplar yer alır.

Suçun günlük dilde ekonomik suç olarak adlandırılması tek başına yeterli değildir. Soruşturulan fiilin katalogdaki kanun maddesi ve bentle gerçekten örtüşmesi gerekir. Suç vasfı değişmiş veya suç tarihi itibarıyla farklı bir düzenleme yürürlükteyse tedbirin kanuni dayanağı yeniden incelenmelidir.

Kuvvetli şüphe için hangi deliller gerekir?

Kanun, hem katalog suçun işlendiğine hem de malvarlığı değerinin bu suçtan elde edildiğine ilişkin somut delillere dayanan kuvvetli şüphe arar. Yalnız kişinin şüpheli olması, bütün banka hesaplarına ve taşınmazlarına elkonulması için yeterli değildir.

Banka hareketleri, para transfer zinciri, tapu ve araç devirleri, şirket kayıtları, faturalar, sözleşmeler, ticari defterler ve gelirle açıklanamayan malvarlığı artışı birlikte değerlendirilebilir. Kararda hangi delilin hangi malvarlığı değeriyle nasıl bağlantı kurduğu açıklanmalıdır.

Suçtan elde edilme bağlantısı nasıl kurulur?

CMK 128, kişinin sahip olduğu bütün malvarlığına yönelik genel bir tedbir değildir. Elkonulacak değer somut olarak belirlenmeli ve suçtan elde edildiğine dair kuvvetli şüphe bulunmalıdır.

Malvarlığının suç tarihinden önce edinilmiş olması, meşru gelirle açıklanabilmesi veya soruşturulan işlemle zaman ve miktar bakımından bağ kurulamaması itirazda önem taşıyabilir. Buna karşılık suç gelirinin başka bir varlığa dönüştürülmesi veya üçüncü kişinin zilyetliğine bırakılması, gerçek bağlantı kanıtlanıyorsa tedbiri kendiliğinden engellemez.

Üçüncü kişinin malına elkonulabilir mi?

Kanun, şüpheli veya sanığa ait olduğu somut olarak belirlenen değerin başka kişinin zilyetliğinde bulunması hâlinde elkoymaya izin verir. Burada zilyetlik ile mülkiyet birbirinden ayrılmalıdır.

Mal gerçekten iyi niyetli üçüncü kişiye aitse, yalnız şüphelinin kullanımında bulunması otomatik olarak CMK 128 koşullarını oluşturmaz. Üçüncü kişi mülkiyetini, ödemenin kaynağını, edinme tarihini ve gerçek hukuki işlemi belgeleyerek tedbirin kaldırılmasını isteyebilir.

Kurumsal rapor alınması şartı

CMK 128 kapsamında karar alınabilmesi için malvarlığının niteliğine göre Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu, Mali Suçları Araştırma Kurulu, Hazine Müsteşarlığı veya Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumundan suçtan elde edilen değere ilişkin rapor alınır.

Raporun en geç üç ay içinde hazırlanması gerekir. Özel sebepler zorunlu kılıyorsa süre talep üzerine iki ay daha uzatılabilir. Rapor, yalnız kişinin toplam servetini değil, tedbir istenen değer ile katalog suç arasındaki bağlantıyı değerlendirmeye elverişli olmalıdır.

Malvarlığına elkoyma kararını kim verir?

CMK 128 kapsamında malvarlığına elkoymaya ancak hâkim karar verebilir. Genel elkoyma usulündeki acil savcı veya kolluk amiri emri, bu özel tedbir bakımından hâkim kararının yerini tutmaz.

Genel elkoymada karar yetkisi ve 24–48 saatlik onay süreleri CMK 127 elkoyma kararı yazısında açıklanmıştır. CMK 128, malvarlığı değerleri bakımından daha özel ve sıkı bir karar rejimi kurar.

Taşınmaza elkoyma nasıl uygulanır?

Taşınmaza elkoyma kararı tapu kütüğüne şerh verilerek icra edilir. Şerh, taşınmazın soruşturma veya kovuşturma kapsamında tedbir altında olduğunu gösterir ve tasarruf işlemlerini sınırlar.

Kararda taşınmazın ada, parsel, bağımsız bölüm ve malik bilgileri açıkça gösterilmelidir. Tedbir yalnız belirli bir paya ilişkinse bütün taşınmaz yerine ilgili payın kapsamı ayrıca değerlendirilmelidir.

Araç, gemi veya hava aracına elkoyma

Kara, deniz veya hava ulaşım aracına ilişkin karar, aracın kayıtlı bulunduğu sicile şerh verilerek uygulanır. Plaka, şasi numarası, gemi veya hava aracı sicil bilgileri kararda ve bildirimde açık olmalıdır.

Sicil şerhi aracın devrini engelleyebilir. Aracın fiilen muhafaza altına alınıp alınmayacağı, delil niteliği, değer kaybı riski ve tedbirin amacı dikkate alınarak ayrıca belirlenir.

Banka hesabına elkoyma nasıl uygulanır?

Banka veya diğer malî kurumdaki hesaba elkoyma kararı ilgili kuruma derhâl bildirilir. Kararın hangi hesaplara, para birimine, tutara veya hakka ilişkin olduğu anlaşılır olmalıdır.

Suçla bağlantılı olduğu ileri sürülen miktarın çok üzerindeki bütün hesap bakiyesinin uzun süre kullanılamaz hâle getirilmesi ölçülülük sorunu doğurabilir. Maaş, nafaka, ticari faaliyet geliri veya üçüncü kişilere ait tutarlar belgeyle ayrıştırılmalıdır.

Şirket payı, hak ve alacaklara elkoyma

Şirket ortaklık payına elkoyma, ilgili ticaret siciline bildirilir. Gerçek veya tüzel kişi nezdindeki hak ve alacaklara ilişkin karar ise borçluya ya da hakkı elinde bulunduran kuruma tebliğ edilerek uygulanır.

Şirket payına elkoyma, şirketin bütün malvarlığının şüpheliye ait olduğu anlamına gelmez. Şirket tüzel kişiliği, diğer ortakların payları ve şirketin alacaklılara karşı yükümlülükleri ayrı hukuki değerlerdir. Kararın kapsamı ortaklık payı ve suç geliri bağlantısıyla sınırlı tutulmalıdır.

Kayyım atanması ne anlama gelir?

Elkonulan taşınmaz, hak veya alacakların yönetilmesi gerekiyorsa malvarlığının idaresi amacıyla kayyım atanabilir. Kayyım atanmasına da hâkim karar verir ve şirket yönetimine kayyım atanmasına ilişkin özel hükümler dikkate alınır.

Kayyımın görevi malvarlığını korumak ve karar kapsamındaki yönetimi yürütmektir. Yetkileri, süresi, ücret ve raporlama yükümlülüğü kararda açıkça belirlenmelidir.

CMK 128 ile CMK 128/A arasındaki fark

CMK 128/A, belirli bilişim ve dolandırıcılık suçlarında hesabın geçici olarak askıya alınmasını düzenler. Bu tedbir, suçla bağlantılı para hareketine hızlı müdahale etmeyi amaçlar.

CMK 128 ise taşınmaz, araç, hesap, şirket payı, hak ve alacaklar dâhil geniş bir malvarlığı grubuna elkoymayı düzenleyen klasik koruma tedbiridir. Kuvvetli şüphe, katalog suç, suçtan elde edilme bağlantısı, rapor ve hâkim kararı koşulları bakımından iki kurum birbirine karıştırılmamalıdır.

Elkoymanın kaldırılması için neler sunulmalıdır?

• Elkoyma kararının ve dosya numarasının örneği,
• Malvarlığının edinme tarihi ve ödeme belgeleri,
• Gelir kaynağını gösteren bordro, fatura, sözleşme veya banka kayıtları,
• Suç tarihi ile edinme tarihi arasındaki ilişki,
• Üçüncü kişiye aitlik iddiasında mülkiyet ve zilyetlik belgeleri,
• Tedbirin ticari faaliyet veya temel geçim üzerindeki etkisi,
• Suçla bağlantılı olduğu ileri sürülen tutar ile tedbir kapsamının karşılaştırması,
• Rapor, katalog suç veya hâkim kararı koşulundaki eksiklikler.

Başvuruda yalnız “mal benimdir” denilmesi yerine para ve edinme zinciri belgeyle açıklanmalıdır. Tedbirin tümden kaldırılması mümkün görülmüyorsa suçla bağlantılı tutarla sınırlanması veya belirli işlemlere izin verilmesi de talep edilebilir.

Sık sorulan sorular

CMK 128 her suçta uygulanabilir mi?

Hayır. Yalnız maddenin ikinci fıkrasındaki katalog suçlarda ve diğer kanuni koşullar birlikte bulunduğunda uygulanabilir.

Şüpheli olmak bütün malvarlığına elkoymak için yeterli mi?

Hayır. Suçun işlendiğine ve belirlenen malvarlığı değerinin suçtan elde edildiğine ilişkin somut delillere dayanan kuvvetli şüphe gerekir.

Banka hesabının tamamına elkonulabilir mi?

Kararın kapsamı suçla bağlantılı değer ve tedbirin amacıyla ölçülü olmalıdır. Meşru gelirler ve üçüncü kişilere ait tutarlar belgeyle ayrıştırılabilir.

Başkasının adına kayıtlı mala elkonulabilir mi?

Şüpheli veya sanığa ait olduğu somut olarak belirlenen değer başka kişinin zilyetliğindeyse tedbir uygulanabilir. Mal gerçekten üçüncü kişiye aitse mülkiyet ve edinme kaynağı ileri sürülebilir.

CMK 128 kararını savcı verebilir mi?

Hayır. CMK 128 kapsamındaki malvarlığına elkoymaya ve gerektiğinde kayyım atanmasına ancak hâkim karar verebilir.

Rapor alınmadan malvarlığına elkonulabilir mi?

CMK 128 kapsamında karar için kanunda belirtilen ilgili kurumdan suçtan elde edilen değere ilişkin rapor alınması gerekir. Dosyadaki tedbirin özel bir kanun hükmüne dayanıp dayanmadığı ayrıca kontrol edilmelidir.

Elkoyma mülkiyetin Devlete geçtiği anlamına gelir mi?

Hayır. Elkoyma geçici koruma tedbiridir. Kesin müsadere veya iade sonucu yargılamadaki deliller ve verilecek karar doğrultusunda belirlenir.

Malvarlığı değerinin muhafazasına artık gerek kalmaması, müsadere ihtimalinin sona ermesi veya değerin mağdura ait olması hâlindeki geri verme süreci CMK 131 elkonulan eşyanın iadesi yazısında ele alınmıştır.

Suçun şirket faaliyeti çerçevesinde işlendiği iddiasında malvarlığı tedbirinden farklı olarak yönetim veya denetim yetkisinin kayyıma verilmesi şartları CMK 133 şirkete kayyım atanması yazısında açıklanmıştır.

Sonuç

CMK 128; banka hesabı, taşınmaz, araç, şirket payı, hak ve alacaklar gibi malvarlığı değerlerine elkoymayı sıkı koşullara bağlar. Katalog suç, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe, suçtan elde edilme bağlantısı, gerekli rapor ve hâkim kararı birlikte bulunmalıdır. Tedbirin kapsamı somut değerle sınırlı ve ölçülü olmalı; meşru gelirler ile üçüncü kişilerin hakları ayrıca korunmalıdır.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.